INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
947
FARG‘ONA VODIYSIDA 1946–1990 YILLARDA OLIY TA’LIM TIZIMI
To‘xtasinov Toxirjon Mo‘minjonovich
Andijon Davlat Tibbiyot Instituti
Annotatsiya:
Mazkur maqolada 1946–1990 yillar oralig‘ida Farg‘ona vodiysida oliy ta’lim
tizimining shakllanishi va rivojlanish tendensiyalari tahlil qilingan. Mintaqaning iqtisodiy va
ijtimoiy o‘sishi natijasida malakali kadrlar tayyorlashga bo‘lgan ehtiyoj kuchaygani ta’lim
tizimini kengaytirishga sabab bo‘ldi. Tadqiqot davomida oliy o‘quv yurtlarining tashkil etilishi,
ularning yo‘nalishlari va davr mobaynidagi tarkibiy o‘zgarishlari yoritiladi. Shuningdek, sovet
mafkurasi ta’siri, ilmiy salohiyatning o‘sishi va ta’limda mintaqaviy farqlar ham tahlil
markazida bo‘lgan. Ilmiy asoslangan yondashuv orqali o‘tmishdagi tajribalar bugungi ta’lim
islohotlari uchun muhim metodologik manba sifatida ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
Farg‘ona vodiysi, oliy ta’lim tizimi, Sovet davri, pedagogika instituti, sanoat
ta’limi, ilmiy salohiyat, mafkura, kadrlar tayyorlash, 1946–1990 yillar, ta’lim siyosati.
Kirish:
Oliy ta’lim har qanday jamiyat taraqqiyotining muhim omillaridan biri bo‘lib, u mamlakat
iqtisodiyoti, madaniyati, ijtimoiy hayoti va ilm-fani uchun zarur bo‘lgan malakali kadrlar
tayyorlashda asosiy rol o‘ynaydi. XX asrning ikkinchi yarmi, ayniqsa, 1946–1990 yillar oralig‘i,
sobiq Sovet Ittifoqi hududida oliy ta’lim tizimi keng qamrovli islohotlar va rivojlanishlar
davriga aylandi. Bu davrda ta’lim davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida
qaraldi. Markaziy hokimiyat oliy o‘quv yurtlarining sonini oshirish, ularning moddiy-texnik
bazasini mustahkamlash va fan-texnika taraqqiyotiga xizmat qiluvchi mutaxassislar
tayyorlashga katta e’tibor qaratdi.
Farg‘ona vodiysi – O‘zbekistonning eng qadimiy va zich aholiga ega bo‘lgan mintaqalaridan
biri bo‘lib, o‘zining strategik joylashuvi, sanoat va qishloq xo‘jaligi salohiyati bilan ajralib
turadi. Bu hudud, ayniqsa, urushdan keyingi yillarda sanoat, qurilish, transport va qishloq
xo‘jaligi sohalarida keng ko‘lamli taraqqiyotga yuz tutdi. Shunday sharoitda mintaqaga
malakali kadrlar – muhandislar, agronomlar, pedagoglar, shifokorlar va boshqa mutaxassislar
zarur edi. Bu ehtiyoj oliy ta’lim muassasalarining vujudga kelishi va ularning tez sur’atlarda
rivojlanishini taqozo etdi.
Shuningdek, Sovet Ittifoqining ma’naviy-mafkuraviy siyosati ham ta’lim tizimining
shakllanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatdi. Yoshlarga kommunistik g‘oyalarni singdirish, ularni
sotsialistik jamiyatga sodiq fuqarolar etib tarbiyalash oliy ta’limning muhim vazifalaridan biri
sifatida belgilandi. Farg‘ona, Andijon va Namangan viloyatlarida tashkil etilgan oliy o‘quv
yurtlari nafaqat kasbiy bilimlar, balki ijtimoiy-mafkuraviy tarbiyani ham o‘z ichiga olgan
dasturlarni joriy etdi.
Mazkur tadqiqotda 1946–1990 yillar oralig‘ida Farg‘ona vodiysida oliy ta’lim tizimining
shakllanishi, rivojlanish bosqichlari, mavjud muammolar va erishilgan yutuqlar tarixiy hujjatlar,
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
948
statistik ma’lumotlar hamda zamonaviy ilmiy adabiyotlar asosida chuqur o‘rganiladi. Bu orqali
nafaqat o‘tmishdagi ta’lim jarayonlari yoritiladi, balki bugungi kunda ta’lim islohotlarini
takomillashtirishda foydalanish mumkin bo‘lgan saboqlar ham aniqlanadi.
Metodologiya:
Tadqiqot jarayonida tarixiy-tahliliy yondashuv asosiy metod sifatida tanlandi. Asosiy manbalar
sifatida Sovet davri arxiv hujjatlari, O‘zbekiston SSR Maorif vazirligi ma’lumotlari, oliy o‘quv
yurtlarining yillik hisobotlari, shuningdek, zamonaviy tarixiy adabiyotlar va ilmiy maqolalar
tahlil qilindi. Shuningdek, statistik tahlil orqali Farg‘ona, Andijon va Namangan viloyatlarida
oliy ta’limning rivojlanish dinamikasi yoritildi. Intervyular orqali o‘sha davrda faoliyat yuritgan
o‘qituvchilar va talabalarning xotiralari ham tahlilga jalb qilindi.
Natijalar:
1.
Oliy ta’limning shakllanishi (1946–1960 yillar)
Urushdan keyingi yillarda Farg‘ona vodiysida ta’limga bo‘lgan ehtiyoj keskin ortdi. 1946 yilda
bu hududda yagona oliy o‘quv yurti sifatida Farg‘ona o‘qituvchilar instituti faoliyat ko‘rsatar
edi. Keyinchalik bu dargoh Farg‘ona davlat pedagogika instituti sifatida qayta tashkil etildi.
Ushbu bosqichda institutda asosan pedagogik mutaxassisliklar bo‘yicha kadrlar tayyorlandi.
1950-yillarda Farg‘ona neft sanoati rivojlanishi bilan texnik mutaxassisliklarga ehtiyoj ortdi.
Shu sababli 1959 yilda Farg‘ona politexnika instituti tashkil etildi. Bu oliy o‘quv yurti neft-gaz
sanoati, mexanika va qurilish sohasi uchun muhandislar tayyorladi.
2.
Kengayish va ixtisoslashuv davri (1960–1980 yillar)
1960–1970 yillarda oliy ta’lim tizimi jadal sur’atlarda kengaydi. Farg‘ona, Andijon va
Namangan viloyatlarida yangi oliy o‘quv yurtlari tashkil etildi. Xususan, Andijon qishloq
xo‘jaligi instituti 1964 yilda tashkil etilib, paxtachilik, sug‘orma dehqonchilik, agrosanoat
muhandisligi sohalarida mutaxassislar tayyorlay boshladi.
Namanganda esa pedagogika va tibbiyot sohalariga e’tibor kuchaydi. Namangan davlat
pedagogika instituti o‘z faoliyatini boshlab, boshlang‘ich ta’lim, matematika, fizika, filologiya
yo‘nalishlarida kadrlar yetishtirdi. Bu yillarda talabalar soni keskin oshdi. 1970 yillarga kelib,
faqat Farg‘ona viloyatining o‘zida 10 mingdan ortiq talaba tahsil olar edi.
3.
Modernizatsiya va ilmiy salohiyatning oshishi (1980–1990 yillar)
1980-yillarda oliy ta’lim tizimida sifatga e’tibor kuchaydi. Institutlar tarkibida ilmiy-tadqiqot
laboratoriyalari, kafedralar faoliyati kuchaytirildi. O‘qituvchilar orasida fan nomzodlari va fan
doktorlari soni ortdi. Oliy ta’lim muassasalari sanoat korxonalari bilan hamkorlikda ilmiy-
texnik loyihalarni amalga oshira boshladi.
Bu davrda oliy ta’limda sotsializm mafkurasi asosiy g‘oya sifatida singdirilar edi. Talabalar
harbiy tayyorgarlikdan o‘tkazilar, komsomol tashkilotlari faol edi. Shu bilan birga, dars
jarayonlarida ilmiylik, texnikaviy bilimlar va amaliyotga asoslangan yondashuvlar mustahkam
o‘rnashdi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
949
Munozara
Tahlillardan ko‘rinib turibdiki, Farg‘ona vodiysida 1946–1990 yillarda oliy ta’lim tizimi asta-
sekinlik bilan, ammo barqaror ravishda shakllanib bordi. Dastlab, pedagogik kadrlar
tayyorlashga yo‘naltirilgan bo‘lsa, keyinchalik texnik, qishloq xo‘jaligi, tibbiyot va iqtisodiyot
sohalari ham qamrab olindi. Bu jarayonlarda sovet ta’lim siyosatining ijobiy va salbiy
tomonlari o‘z aksini topdi.
Ijobiy jihatlardan biri – oliy ta’limning jamoaviy va davlat tomonidan kafolatlangan tizimga
aylanishidir. Talabalar bepul ta’lim olgan, stipendiya, yotoqxona, ish bilan ta’minlash
kafolatlangan edi. Shuningdek, ilmiy-tadqiqotga e’tibor ortdi, ayrim institutlar O‘zbekiston SSR
miqyosida tan olingan ilmiy markazlarga aylana oldi.
Salbiy jihatlardan esa oliy ta’limning mafkuraviy nazorat ostida bo‘lishi, mustaqil fikrlashning
cheklanishi, ta’limning rus tiliga qattiq bog‘liqligi, ayrim hollarda mintaqaviy tengsizliklar
saqlanib qolganini ko‘rish mumkin. Vodiyning qishloq joylarida yashovchi yoshlar oliy
ta’limga kira olish imkoniyatidan to‘liq foydalana olmas edilar. Bundan tashqari, texnik
ta’limga nisbatan gumanitar fanlarga kam e’tibor qaratilgan.
Xulosa:
1946–1990 yillar oralig‘ida Farg‘ona vodiysida oliy ta’lim tizimi bosqichma-bosqich rivojlandi.
Avval pedagogik, keyin texnik va iqtisodiy, so‘ngra ilmiy yo‘nalishlarga qaratilgan
kengayishlar kuzatildi. Sovet Ittifoqi davrining barcha siyosiy-ijtimoiy xususiyatlariga qaramay,
Farg‘ona vodiysida zamonaviy bilimlarga ega bo‘lgan minglab mutaxassislar yetishib chiqdi.
Bu mutaxassislar nafaqat viloyat, balki butun O‘zbekiston taraqqiyotiga salmoqli hissa
qo‘shdilar.
Mustaqillikdan so‘ng bu tajribadan samarali foydalanilib, Farg‘ona vodiysida oliy ta’lim yangi
bosqichga ko‘tarildi. Biroq tarixiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, har qanday ta’lim tizimi
mustahkam ijtimoiy infratuzilma, ilmiy salohiyat va mafkuraviy erkinlik asosida qurilishi lozim.
Shu nuqtai nazardan, Farg‘ona vodiysining 1946–1990 yillardagi oliy ta’lim tajribasi bugungi
kun ta’lim islohotlari uchun muhim saboqlarga ega.
Adabiyotlar ro’yhati:
1. Abdullayev, A. A. O‘zbekiston ta’lim tizimi tarixi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2001. – 240 b.
2. Karimov, B. H. Farg‘ona vodiysi ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoti (XX asrning ikkinchi
yarmi). – Toshkent: Fan, 2005. – 304 b.
3. Saidov, A. X. Sovet davlati va huquqi. – Toshkent: O‘zbekiston, 1998. – 192 b.
4. O‘zbekiston SSRda oliy ta’limning rivojlanish bosqichlari (1945–1990) / Mas’ul muharrir
M. Jo‘rayev. – Toshkent: Ma’naviyat, 2010. – 176 b.
5. Rasulov, I. N. Namangan viloyatida ta’lim tizimi tarixi (1946–1991). – Namangan:
Nodirabegim, 2015. – 198 b.
6. Xudoyberganov, Q. Andijon viloyatida oliy va o‘rta maxsus ta’lim muassasalari rivoji. –
Andijon: Barkamol avlod, 2018. – 212 b.
7. Журнал «Народное образование». – Москва, 1982. – №7. – С. 34–41.
