INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
859
SARF ILMIDA YORDAMCHI SO‘Z TURKUMLARINING QO‘LLANILISHI
Ma’qulova Madinaxon Nosirjon qizi
Oriental Universiteti magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada arab tilshunosligida sarf ilmiga oid yordamchi so‘z turkumlarini
bir nechtasini turli manbaalar orqali tavsiflashga harakat qildim. Asosan ilmiy asarlar
darsliklardan foydalandim.
Kalit so‘zlar:
Arab tili, tilshunoslik, sarf, fe’l, yordamchi so‘z turkumlari.
Feʼllarni nasb holatiga qoʻyuvchi yuklamalarning sonini arab, oʻzbek va rus tilshunoslari
turlicha beradilar. Lekin ular bir-birini inkor qilmaydi. Mustafo Gʻalayiniy yuklamalarni 10 ta
ekanligini taʼkidlab oʻtadi1. Bular:
.وأ ،ىتح ،ةيعملا واو و ةيببسلا ءاف ،دوححلا مل ،ىك مل ،ىك ،ااذإ ، اْلل ، اْأ
Tilshunos Fuad Neʼmat esa ularni 8 ta deb koʻrsatadi:
.ىتح ةيببسلا ءاف ،دوحجلا مل ،ليلعتلا مل ،ْذا ،ىك ،ْل ،ْا
Mustafo Gʻalayiniy feʼllarni nasb holatiga qoʻyuvchi yuklamalarni بُصاونّلا deb nomlab,
ularga quyidagicha taʼrif berib oʻtadi:
Hozirgi-kelasi zamon feʼllari maxsus yuklamalardan keyin nasb holatida turadi. Ularning
(umumiy soni oʻnta) asosiylari toʻrtta va quyidagilardir:
2.لابقتسأ و ُصن و ةةيردصم بُرح :ْأ ( 1
“ْأ” yuklamasi masdariy, nasb holatiga qoʻyuvchi va kelasi zamon yuklamasidir”.
Masalan:
.3مكّع لَفِّلَبي اْلأ ا بدي فربي
“Alloh sizdan yengillatmoqni xohlaydilar”.4
.5لمندلقلتلت اْلأ فىنررفسبي
“Sening oldinga intilayotganing meni quvontiradi”.
Mustafo Gʻalayiniyning fikricha, bu yuklamani “masdariy” deb atalishi boisi yuklamadan
keyin kelgan feʼl masdar bilan almashishi mumkinligidadir.
Masalan, yuqoridagi مدقتت ْأ ىنرسي ،مكّع لََِّي ْأ ا ديري jumlalaridagi
لَفِّلحبي feʼlini
uningmasdari َيَِت – “yengillatish”, “yumshatish” soʻzi bilan مدقتت feʼlini esa uning masdari ممردلقلت
– “oldinga harakat qilish” soʻz bilan almashtirish mumkin, yaʼni
مكّع لَيفِاَنتلا ا ديري
. لَبمردلقلت ىنرسي
Kelasi zamon yuklamasi deb atalishga sabab undan keyin kelayotgan feʼllarni aksariyat
hollarda kelasi zamonda tasavvur qilinishidadir. Shu oʻrinda, nafaqat bu yuklama, balki barcha
nasb holatini talab qiluvchi yuklamalar kelasi zamonga ishora qilishini aytib oʻtishimiz lozim6.
Masalan: فِالّلا ىفف بُفِلَلا بُفِتاَبي - Notiq odamlarga nutq soʻzlayapti. Bu gapda ish-harakat hozir
sodir boʻlayapti. Agar uning tarkibida nasb holatini talab qiluvchi yuklamalardan biri kelsa, ish-
harakat kelasi zamonda boʻlishi aniq boʻladi. Masalan yuqoridagi jumlani yuklama bilan
kelishiga eʼtibor bersak:
فِانّلا ىف اُيفِلَلا لُلِاَبي ْلل - Notiq odamlarga umuman nutq soʻzlamaydi.
1 .144. ص –.1993 ،توريب – .ةيبرعلا ِوردلا عماج .ىّييلالا ىِِصم خيشلا
3.73 .ص – .2001 .روبعلا ةّيدم – .ميركلا ْآرقلا
4 Qurʼoni karim maʼnolari tarjimasi. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. – T., 2009. – B. 83.
5 .139 .ص – .ةرهاقلا – .ةيبرعلا ةاللا دعاوق صَلم .تمعن داؤف
6 .144.ص –.1993 ،توريب –.ةيبرعلا ِوردلا عماج .ىّييلالا ىِِصم خيشلا
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
860
B.M.Grande fikricha, bu yuklama “buyruq, xohish, istak, majburiyat, zaruriyat va shu
kabi maʼnolardagi feʼllardan soʻng keladi”7.
Masalan:
لُلهذأ ْأب ىنرمأ
“U menga borishimni buyurdi”.
.َلذ لعفأ ْأ نىلع مُجاو
“Men buni qilishim zarur”.
B.M.Grande ْأ klamasini ehtiyotkorlik, qoʻrquv maʼnolaridagi feʼllardan keyin kelishini
ham koʻrsatib oʻtadi.
.باذع َّسمي ْأ ُاخا ىنإ -
“Men seni jazolashishdan qoʻrqaman”.
Zaruriyatni, imkoniyatni bildiruvchi ayrim feʼllardan keyin اْأ yuklamasi keladi. Bu
feʼllarning xususiyati shuki, ular shaxs sonda tuslanmasdan bir xil qolipda ishlatiladi va ish-
harakatning kimga tegishli ekanligi shu feʼldan keyingi predlog yoki shu feʼlning oʻziga
qoʻshilib kelgan olmoshlar orqali ifodalanadi. Bular quyidagi feʼllardir:
ىلع ُجي - kerak,
فل ىعبّي - kerak, lozim.
ْكمبي - mumkin8.
"ْأ"
yuklama – bogʻlovchisi feʼlni koʻmakchi (predlog) bilan bogʻlash uchun ham
ishlatiladi:
ياشلا برشأ اْأ دعب ُهذأ – Choy ichganimdan keyin ketaman.
بُمنشلا لعللاِلت اْأ لَلإ لَرظتنأ – Seni quyosh chiqqunga qadar kutaman.
Bu yuklamadan keyingi feʼl nasb holatida boʻlsa, hali sodir boʻlmagan ish-harakatni,
oʻtgan zamon shaklida boʻlsa, sodir boʻlib oʻtgan ish-harakatni bildiradi.
لةعماجلا تجرَت اْأ دعب اهتج ّوزت – Unga universitetni bitirganidan keyin uylanganman.
ةعماجلا جرَتت اْأ دعب اهجوزتأ – Unga universitetni bitirganidan keyin uylanaman.
نْأ
yuklamasi ل inkor yuklamasi bilan birikib,
لاأ
shaklini olishi mumkin:
لأ= ل+ْأ
لُعتت ّلأ ديرأ –Charchamasligingni xohlayman9.
10.لابقتسا و ةُصن و ةىاِلن بُرح :اْلل (2
“ اْلل” inkor, nasb holatiga qoʻyuvchi va kelasi zamon yuklamasidir”.
Masalan:
11.لْورب فحبت امم اوبقفِاّبت ىنتلح نرفبلا اولالّلت اْلل
“Oʻzingiz suygan narsadan nafaqa qilmaguningizcha, hargiz yaxshilikka erisha
olmassiz”12.
13.ُ فصتاملا قحلا عيضي ْل
“Zoʻravon haqiqatni hech qachon yoʻq qila olmaydi"”
7 Grande B.M. Kurs arabskoy grammatiki v sravnitelno-istoricheskom osveщenii. – M., 1998. – S. 161.
8 Ibrohimov N., Yusupov M. Arab tili grammatikasi. 1 jild. –T., 1997. – B.136.
9 Abdujabborov A. Arab tili. – T.: TIU, 2007. – B.193.
10 .145.ص –.1993 ،توريب –.ةيبرعلا ِوردلا عماج .ىّييلالا ىِِصم خيشلا
11 .62 .ص – .2001 .روبعلا ةّيدم – .ميركلا ْآرقلا
12 Qurʼoni karim maʼnolari tarjimasi. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. – T., 2009. – B. 62.
13.140 .ص – .ةرهاقلا– .ةيبرعلا ةاللا دعاوق صَلم .تمعن داؤف
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
861
Koʻrib turganimizdek, bu jumlalarda اولالّلت ،لعيضي -nasb holatidagi feʼllar boʻlib, ular
oʻzbek tiliga kelasi zamonda tarjima qilingan. Bu yuklamadan keyin kelgan feʼl kelasi zamonda
mutlaqo amalga oshmaydigan ish-harakatini anglatadi.
.14لابقتسا و ُصن و باوج بُ ارلح :اْلذإ (3
“ْذا” -javob, nasb holatiga qoʻyuvchi va kelasi zamon yuklamasidir”.
ْذا - yuklamasidan keyin feʼlning nasb holatiga qoʻyilishi koʻpgina oʻzbek va rus
tilshunoslari kitoblarida berilmagan. Faqat rus arabshunoslarida B.M.Grande bu yuklama
haqida soʻz yuritgan. اذا ( yoki اْلذإ) “unday boʻlsa” boshqa iboraga javob tariqasida kelayotgan
iboradan oldin qoʻyiladi. Bunda feʼl اذذا dan keyin keladi va kelasi zamon mazmuniga ega
boʻladi. Masalan:
لَلمركأ اذذإ – َر بوزأس
“Men seni ziyorat qilaman- bu bilan senga ehtirom koʻrsatgan boʻlaman”.
فَمسلا ديص ىلا لُهذت اذذإ – ديعلا ةلِع اذدغ -
“Ertaga dam olish kuni – unday boʻlsa baliq oviga boramiz”15.
Koʻrib turganimizdek bu jumlalarda اذذإ dan keyin kelayotgan ibora oldingisiga javob
tariqasida kelmoqda.
Oʻzbek arabshunoslaridan esa A. Abdujabborov bu yuklamani ham nasb holatini talab
qiluvchi yuklamalar qatoriga kirgazgan va shunday maʼlumot bergan: ْذإ – bogʻlovchisi ham
sabab–oqibat munosabatlarini ifoda etish uchun ishlatilgan boʻlsa undan keyingi feʼl nasb
holatida turadi. Masalan:
َلمركأ ْذإ – ذءاسم َيتآ – Kechqurun oldingga kelaman, unda senga izzat-ikrom
koʻrsataman16.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. .144. ص –.1993 ،توريب – .ةيبرعلا ِوردلا عماج .ىّييلالا ىِِصم خيشلا
2. .73 .ص – .2001 .روبعلا ةّيدم – .ميركلا ْآرقلا
3. Qurʼoni karim maʼnolari tarjimasi. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. – T., 2009.
– B. 83.
4. .139 .ص – .ةرهاقلا – .ةيبرعلا ةاللا دعاوق صَلم .تمعن داؤف
5. .144.ص –.1993 ،توريب –.ةيبرعلا ِوردلا عماج .ىّييلالا ىِِصم خيشلا
6. Grande B.M. Kurs arabskoy grammatiki v sravnitelno-istoricheskom osveщenii. – M.,
1998. – S. 161.
7. Ibrohimov N., Yusupov M. Arab tili grammatikasi. 1 jild. –T., 1997. – B.136.
8. Abdujabborov A. Arab tili. – T.: TIU, 2007. – B.193.
9. .145.ص –.1993 ،توريب –.ةيبرعلا ِوردلا عماج .ىّييلالا ىِِصم خيشلا
10. .62 .ص – .2001 .روبعلا ةّيدم – .ميركلا ْآرقلا
11. Qurʼoni karim maʼnolari tarjimasi. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. – T., 2009.
– B. 62.
12. .140 .ص – .ةرهاقلا– .ةيبرعلا ةاللا دعاوق صَلم .تمعن داؤف
13. 146. ص –.1993 ،توريب –.ةيبرعلا ِوردلا عماج .ىّييلالا ىِِصم خيشلا
14. Grande B.M. Kurs arabskoy grammatiki v sravnitelno-istoricheskom osveщenii. – M.,
1998. – S. 163.
15. Abdujabborov A. Arab tili. – T.: TIU, 2007. – B. 194.
14.146. ص –.1993 ،توريب –.ةيبرعلا ِوردلا عماج .ىّييلالا ىِِصم خيشلا
15 Grande B.M. Kurs arabskoy grammatiki v sravnitelno-istoricheskom osveщenii. – M., 1998. – S. 163.
16 Abdujabborov A. Arab tili. – T.: TIU, 2007. – B. 194.
