INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 12, issue 1, June 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
53
YUK LIFTI QURILMALARINI ISHLATISHDA ELEKTR ENERGIYADAN
TEJAMKORLIK BILAN FOYDALANISH
Xudoynazarov F.J. Saidov Sh.N. Murodov B.B.
Annotatsiya.
Hozirda yirik sanoat korxonalari va bino inshootlarda liftlarning o‘rni juda yuqori
bo‘lib kelmoqda, talab kundan-kunga ortib bormoqda. Lift mexanizmlarida energiyani
tejashning bir qancha omillari mavjud bo‘lib masalan mator tizimi, tezligini rostlash va bir
qancha usullari borligini inobatga olib energiyadan oqilona foydalanish choralarining bir qismi
ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar.
Elektr motor, ijrochi organ, rezistor, yarim o‘tkazgichlar, elektr yuritmaning
tarkibiy tuzilishi, kabina, quvvat.
Kirish.
Hozirgi paytda yarim o‘tkazgich va mikroelektronika sohalarining tez rivojlanishi
natijasida Yuk liftilarni boshqarishda boshqariluvchi o‘zgartkichlar keng qo‘llanilmoqda.
Boshqariluvchi o‘zgartkich yordamida tezligi rostlanadigan mexanizm motorlarining rotorlariga
tezlikni rostlash maqsadida qo‘shimcha rezistorlar ulanmaydi, shuning hisobiga bunday
yuritmalarda quvvat isrofi sezilarli darajada kam bo‘lib, ular elektr energiyadan tejamkorlik
bilan foydalanish imkonini beradi.
Asosiy qism.
Yuklarni bir joydan boshqa joyga ko`chirishda eng ko`p energiyani iste’mol
qiladigan mashinalar bular yuk liftlardir. Yuk liftlar material va buyumlarni ham gorizontal,
ham vyertikal yo`nalishlarda bir joydan ikkinchi joyga ko`chirishga xizmat qiladi.
Sanoat va fuqarolik ob’ektlarini qurishda Yuk liftlarning minorali turi keng tarqalgan bo`lib,
ularning yuk ko`tarish imkoniyatlari bir necha tonnadan to bir necha o`n tonnagachadir. Bu Yuk
liftlarning motorlari asosan assinxron motorlar bo`lib 4MT rusumli (quvvati 2,2 – 200 kVt),
MTF va MTN (faza rotorli) va MTKF, MTKN (rotori qisqa tutashtirilgan, quvvati 1,4 – 30 kVt)
hamda D rusumli o`zgarmas tok motorlari (quvvati 2,5 – 185 kVt) tashkil etadi. Shuningdek,
metallurgiya va mashinasozlik korxonalarida ko`rik turlari keng qo`llanilib, ularning yuk
ko`tarish qudrati bir necha tjnnadan yuz tonnalargacha boradi.
Yuk lifti mexanizmlarining elektr yuritmalarida sodir bo’ladigan elektr energiya isrofi qanday
rostlanuvchi elektryuritmalar qo’llanishiga bog`liqdir. Ma’lum vaqt oralig`idagi foydali ishlab
chiqariish uchun sarf bo`lgan elektr energiyaning elekt yuritmaning umumiy elektr energiya
sarfiga nisbati tizimning ekvivalyent FIK –
Э
deb ataladi.
Э motorning belgilangan vaqt ichidagi ishga tushirish soni Z ga nisbatiga qarab
o`zgarishi 2.1 – rasmdagi tavsiflarda keltirilgan. Grafikdan ko`rinib
turibdiki, tiristorli boshqariluvchi o`zgarmas tok o`zgartkichli elektryuritmalarda
Э
eng yuqoridir, biroq o`zgarmas tok motorlarini ekspluatasiya qilishning birmuncha
murakkabligini
hisobga
oladigan
bo`lsak,
u
holda
bu
o`zini
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 12, issue 1, June 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
54
oqlamaydi.
2.1 – rasm. Yuk lifti elektr yuritmalarining ekvivalent FIK lari:
1 – ikki tezlikli rotori qisqa tutashtirilgan asinxron motor; 2 – bir tezlikli asinxron motor; 3 –
fazalari teskari ulanib tormozlanadigan faza rotorli asinxron motor; 4 – dinamik
tormozlanadigan faza rotorli asinxron motor; 5 – chastota bo`yicha tezligi rostlanadigan ikki
tezlikli asinxron motor; 6 – tiristorli o`zgarmas tok o`zgartkichli yoki generator – motor
tizimidagi o`zgarmas tok motori Umuman olganda, Yuk lifti mexanizmilarini ishlatishda elektr
energiyadan tejamkorli bilan foydalanish quyidagicha amalga oshiriladi.
1. Ko‘prik Yuk liftlari yuk ko‘tarish mexanizmlari motorlarining tezligini rotoriga ulanadigan
qo‘shimcha rezistorlar yordamida rostlash o‘rniga boshqariluvchi o‘zgaruvchan tok
o‘zgartgichlarini qo‘llab rostlash, rezistorlarda isrof bo‘layotgan elektr energiyani iqtisod
qilishga olib keladi.
2. Yuk ko‘taruvchanligi 500 kg va undan ortiq bo‘lgan yuqori tezlikda ishlaydigan liftlarning
qavatlarda to‘xtash sonlarini kamaytirish (masalan, ikki va undan ortiq bir xil liftlar uchun)
hisobiga har bir liftda elektr energiya isrofini 6,5% gacha iqtisod qilish imkonini beradi.
3.Yuk ko‘targichlarning yuk joylashtirish qurilmalarining to‘ldirish darajasini nominal qiymati
darajasiga yetkazib ishlatish, elektr energiya isrofini nominal qiymatlarda bo‘lishiga olib keladi.
4. Ko‘targich va liftlarning mexanik ishqalanadigan va sirpanidigan qismlarini o‘z vaqtida mos
moylar bilan moylab turish ham elektr energiya isrofini 1 – 5% ga kamaytiradi.
5. Liftlarda, kabinadagi yo‘lovchilarning soni ya’ni og‘irligini o‘lchovchi datchiklardan
olinadigan axborotlar asosida ishlaydigan adaptik boshqariluvchan energiya tejamkor tizimlar
yordamida ko‘tarish mexanizmlari motorlarini boshqarish, elektr energiya sarfini 30% gacha
kamaytirish imkonini beradi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 12, issue 1, June 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
55
6. Yuk liftlarning salt ishlash vaqtini kamaytirish hisobiga ishlab chiqarishda ish unumdorligiga
erishish, elektr energiyadan unumdorlik bilan foydalanishga olib keladi.
Xulosa
Yuk lifti mexanizmi uchun uchun faza rotorli asinxron motor tanlandi va avtomatik qismi tahlil
qilindi, qo`llanilish sohasiga qarab Yuk lifti mexanizmilarini ishlatishda elektr energiyadan
tejamkorlik bilan foydalanish quyidagicha amalga oshiriladi.
1. Liftlarda, kabinadagi yo‘lovchilarning soni ya’ni og‘irligini o‘lchovchi datchiklardan
olinadigan axborotlar asosida ishlaydigan adaptik boshqariluvchan energiya tejamkor tizimlar
yordamida ko‘tarish mexanizmlari motorlarini boshqarish, elektr energiya sarfini 30% gacha
kamaytirish imkonini beradi.
2. Yuk liftlarning salt ishlash vaqtini kamaytirish hisobiga ishlab chiqarishda ish unumdorligiga
erishish, elektr energiyadan unumdorlik bilan foydalanishga olib keladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Справочник по электрическим машинам ТОМГ. Под общей редакцией И.П.Копылова
и Б.К. Клокова. Энергоатомиздат, 1989г.
2. Artikov T.D., Ishanova D.A. «Elektr yuritma asoslari» fanidan o`quv-uslubiy majmua,
Toshkent , 2012 y. 284 b.
3.Xudoynazarov F.J. Induksion tigel pechlarning fizik asoslari bo‘yicha energiya
samaradorlikka erishish. “Iqtisodiyotni raqamlashtirish sharoitlarida energetikaning dolzarb
muammolari” ilmiy ishlar to’plami Buxoro BMTI. 2022. 484-486-b.
4. ХУДОЙНАЗАРОВ Ф.Ж. САНОАТ КОРХОНАЛАРИДА ИШЛАТИЛАДИГАН
ЭЛЕКТР ЮРУТМА ИШИНИНГ САМАРАДОРЛИГИНИ ОШИРИШ. “Inson qadrini
ulug’lash va faol mahalla yili” ga bag’ishlangan to’plam Buxoro BMTI 2022. 121-b.
5. Ф. Ж. Худойназаров
У.А. Аминов Ўзгармас ток машиналарида исрофларни
камайтириш усуллари INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL 2022. 29-34-b.
https://doi.org/10.5281/zenodo.7411806
6. Худойназаров Ф.Ж. Применение электрических фильтров для очистки хлопка от
малых частиц пыли . UNIVERSUM. Москва: 2021. 2(83).С.90-93.
https://7universum.com/ru/tech/archive/item/11231
7. Худойназаров Ф.Ж. Шарипов Ш.Н,Муродов Б.Б. Муродова Б.Б.Энергия тежамкор
индукцион тигел печларини иссиқлик режимини автоматик бошқариш . “Электр
энергиясини ишлаб чиқариш, узатиш ва тақсимлаш хамда ундан оқилона
фойдаланишнинг долзарб муаммолари” мавзусида республика миқёсида илмий-
техникавий анжуман илмий ишлар тўплами. Тошкент: 2020. 202-203 б.
8. Худойназаров Ф.Ж. Шарипов Ш.Н. Муродов Б.Б. Индукцион печларни энергия
самарадорлигини ошириш чора тадбирлари Замонавий ишлаб чиқаришнинг мухандислик
ва технологик муаммоларини инновацион ечимлари. Халқоро
илмий
анжуман
материаллари Бухоро: 2019. 261-262 б.
9. Худойназаров Ф.Ж. Шойимов П. Муродов Б.Б. Музаффаров Ф.Ф. Маккажўхори
уруғини электр усулида саралаш. Фан ва технологиялар тараққиёти. Илмий техникавий
журнали, Бухоро: 2021. №1,32-37 б.
10. Худойназаров Ф.Ж. Жўраев М.Қ. “Электр машиналари” фани тараққиётининг
устувор йўналишлари . ARES academic research in educational sciences SJIF 2021 /11.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 12, issue 1, June 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
56
Р.1184-1185 https://cyberleninka.ru/article/n/elektr-mashinalari-fani-taraqqiyotining-ustuvor-
yo-nalishlari
11. Худойназаров Ф.Ж. Кўп энергия сарфлайдиган индуксион печларни энергия
самарадорлигини ошириш . “Саноат инженериясининг долзарб муаммолари” Республика
илмий-амалий анжумани, материаллари тўплами. Бухоро: 2021. 509-510 б.
12. Худойназаров Ф.Ж. Росабоев А.Т. Шойимов П. Муродов Б.Б. Қишлоқ хўжалик
махсулотлари экинлари уруғларини трибоэлектрик қурилмада саралаш. Озиқ-овқат,
нефтгаз ва кимё саноатини ривожлантиришнинг долзарб муаммоларини ечишнинг
инновацион йўллари. Халқаро илмий-амалий анжуман материаллари. 2-том, Бухоро:
2020. 71-74 б.
13. Худойназаров Ф.Ж. Хафизов И.И. Шарипов Ш.Н. Саноат корхоналарида зарарли газ
ва чанглардан тозаловчи энергия самарадор электр фильтрларни қўллаш (монография)
Бухоро:.“Бухоро нашр”, 2020.108 б.
14. Худойназаров Ф.Ж. ELEKTR YURİTMA ASOSLARİ FANİNİ O`RGANİSHNİNG
AMALİY AHAMİYATİ «Zamonaviy dunyoda ijtimoiy fanlar: nazariy va amaliy izlanishlar»
nomli ilmiy, masofaviy, onlayn konferensiyahttps: 78-83 б. //doi.org/10.5281/zenodo.7589718.
15. F J Khudoynazarov, H F Djuraev, M S Mizomov and A Kh Fayziev Development of an
optimal mechanism for a solar-air collector for drying thermolabile products
https://www.researchgate.net/publication/378118728_Development_of_an_optimal_mechanism
