INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
81
Ortiqov Sarvar Sattaraliyevich
“Transport logistikasi” kafedrasi t.f.f.d., (PhD) katta o‘qituvchi
Andijon mashinasozlik instituti
Xolmuminov Samandar Xakimjon o‘g‘li
“Transport logistikasi” yoʻnalishi K-102-21-guruh talabasi.
Andijon mashinasozlik instituti
IKKILAMCHI RESUSLAR AYLANMASINI LOGISTIK YONDASHUV ASOSIDA TASHKIL
ETISHDA ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISH ISTIQBOLLARI
Annotatsiya
:Maqolada raqamli texnologiyalardan foydalanish orqali logistikada samaradorlikni
oshirish masalalari koʻrib chiqiladi. Mamlakatimiz iqtisodiyotida umumiy tendentsiya boʻlib,
zamonaviy raqamli texnologiyalarni joriy etishning dolzarbligi hisoblanadi, raqamli
texnologiyalarning misoli sifatida blokcheyn, internet va sun’iy intellekt hisoblanadi. Logistika
kompaniyalariga raqamli texnologiyalarni joriy etishning afzalliklari va kamchiliklarini aniqlash,
amalga oshirishdagi mumkin boʻlgan qiyinchiliklar, shuningdek, ushbu texnologiyalarni oʻz
faoliyatida muvaffaqiyatli ishlatadigan kompaniyalar oʻrganildi.
Kalit soʻzlar:
raqamli transformatsiya, raqamli texnologiyalar, innovatsion yondashuv,
blokcheyn, sun’iy intellekt, raqamli iqtisod, raqamli logistika.
Ayni paytda Oʻzbekiston raqamli iqtisodiyotga oʻtish bosqichida. Unga koʻra,
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “RAQAMLI OʻZBEKISTON-2030” strategiyasini
tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisi” da 2020-yil 5-oktabrfagi,
PF-6079-sonli farmoni yurtimizda raqamli iqtisodiyotga oʻtish siyosatida yangi sahifa ochdi [1].
Strategiya Oʻzbekiston Respublikasining raqamli iqtisodiyot va elektron hukumatni
rivojlantirishning strategik maqsadlari, ustuvor yoʻnalishlari hamda oʻrta va uzoq muddatli
istiqbolli vazifalarini belgilaydi, shuningdek, BMTning Barqaror rivojlanish maqsadlari va
Elektron hukumatni rivojlantirish reytingida belgilangan ustuvor vazifalardan kelib chiqib,
raqamli texnologiyalarni yanada keng joriy etish uchun asos boʻlib xizmat qiladi.
Xususan, elektron hukumat tizimini takomillashtirish, dasturiy mahsulotlar va axborot
texnologiyalarining mahalliy bozorini yanada rivojlantirish, respublikaning barcha hududlarida
IT-parklarni tashkil etish, shuningdek, sohani malakali kadrlar bilan ta’minlashni koʻzda tutuvchi
220 dan ortiq ustuvor loyihalarni amalga oshirish boshlangan.
Bundan tashqari, 40 dan ortiq axborot tizimlari bilan integratsiyalashgan geoportalni
ishga tushirish, jamoat transporti va kommunal infratuzilmani boshqarishning axborot tizimini
yaratish, ijtimoiy sohani raqamlashtirish va keyinchalik ushbu tajribani boshqa hududlarda joriy
qilishni nazarda tutuvchi “Raqamli Toshkent” kompleks dasturi amalga oshirilmoqda.
Logistikaning biznes uchun ahamiyati.
Jarayonni optimallashtirish va xarajatlarni kamaytirish
Logistikada jarayonlarni
optimallashtirish va xarajatlarni kamaytirish - kompaniya samaradorligini oshirish va moliyaviy
natijalarini yaxshilashga yordam beradigan ikkita asosiy omil hisoblanadi.
Logistikada jarayonlarni optimallashtirishning muhim usullaridan biri bu inventarizatsiya
va ombor logistika jarayonlarini avtomatlashtirish va takomillashtirish uchun texnologiya va
dasturiy ta’minotdan foydalanishdir. Bu yuklarni yetkazib berish uchun inventarizatsiyani
boshqarish tizimlari, avtomatlashtirilgan saqlash va qidirish tizimlari va uchuvchisiz havo
vositalaridan foydalanishni o‘z ichiga olishi mumkin.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
82
Jarayonni optimallashtirishning yana bir usuli - yuklarni tashish sxemasini
takomillashtirishdir. Bunga marshrutlash, yukni optimallashtirish va multimodal transport
yechimlaridan foydalanish kabi turli texnologiyalar va yondashuvlarni qo‘llash orqali erishish
mumkin [2].
Xarid qilish va inventarizatsiyani boshqarish - ishlab chiqarishning uzluksizligini va
mijozlar ehtiyojini qondirishni ta’minlaydigan muhim logistika funktsiyalari hisoblanadi.
Masalan, kompaniya mashhur ichimlik ishlab chiqaradi va sotadi, lekin buning uchun
shakar, suv va boshqa ingredientlarni sotib olishi kerak. Inventarizatsiyani samarali boshqarish
uchun kompaniya ushbu ichimlikka bo‘lgan talabni tushunishi, uni prognozlashi va sotib olish
uchun kerakli miqdordagi ingrediyentlarni aniqlashi kerak.
Inventarizatsiyani yanada samarali boshqarish uchun kompaniya inventar darajasini
kuzatish, talabni bashorat qilish, inventarizatsiya darajasini optimallashtirish va inventar
xarajatlarini kamaytirish imkonini beruvchi xaridlar va inventarizatsiyani boshqarishni
avtomatlashtirish tizimidan foydalanishi mumkin.
Bundan tashqari, yetkazib beruvchilarni tanlash va tovarlar va materiallar sifatini nazorat
qilish inventarizatsiyani boshqarishning muhim jihatlari hisoblanadi. Buning uchun korxonada
nafaqat narx, balki tovarlar sifati, yetkazib berish muddatlari, to‘lov shartlari va boshqa omillarni
ham hisobga oladigan yetkazib beruvchilarni baholash va tanlash tizimi bo‘lishi kerak.
Tovarlarning yaroqlilik muddatini nazorat qilish va ularni to‘g‘ri saqlash sifatini
yo‘qotmaslik va tovarlarga zarar yetkazmaslik uchun ham muhimdir. Misol uchun, kompaniya
ingrediyentlarni mukammal holatda saqlash uchun to‘g‘ri harorat va namlikni ta’minlaydigan
maxsus saqlash joylaridan foydalanishi mumkin.
Umuman olganda, inventarizatsiyani samarali boshqarish tovarlarni sotib olish va saqlash
xarajatlarini kamaytirishi, ishlab chiqarishning uzluksizligini ta’minlashi va mijozlarning to‘g‘ri
tovar va xizmatlarga bo‘lgan ehtiyojlarini qondirishi mumkin.
Logistika har qanday biznesning muhim elementidir. U tashkilotning samaradorligi va
unumdorligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan ko‘plab turli jihatlarni qamrab oladi.
Keling, logistikaning asosiy turlarini batafsil ko‘rib chiqaylik.
Ikkinchi darajali resurslar aylanishini tashkil etishda zamonaviy texnologiyalardan
foydalanish ekologik xavfsizlikni ta’minlash, resurslarni samarali qayta ishlash va tashish
jarayonlarini optimallashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Zamonaviy texnologiyalar nafaqat
iqtisodiy samaradorlikni oshirishga, balki atrof-muhitga salbiy ta’sirni kamaytirishga ham
yordam beradi. Quyida bunday texnologiyalarning ba’zi misollarini ko‘rib chiqamiz:
IoT (Internet of Things) va Sensorlar.
Bu texnologiyalar yordamida resurslar va
materiallar harakatini real vaqtda kuzatish mumkin. Sensorlar va aqlli metkalar (smart tags)
materiallarni qayta ishlash, yig‘ish va tashish jarayonida aniq va samarali monitoringni
ta’minlaydi [3].
Blokcheyn texnologiyasi.
Blockchain texnologiyasi yordamida materiallarning kelib
chiqishini va ularning qayta ishlash jarayonini to‘liq kuzatib borish mumkin. Bu texnologiya
barcha operatsiyalarni o‘zgarmas va xavfsiz tarzda qayd etadi, bu esa resurslarni samarali qayta
ishlash va chiqindilarni boshqarish uchun shaffof tizim yaratadi [4].
Blockcheyn quyidagi asosiy xususiyatlarga ega.
1. Markazlashmagan
. Ma’lumotlar biror markaziy muassasa yoki serverga emas, balki
tarmoqning bir nechta uzatgichlari orqali tarqatiladi.
2. O‘zgarmas
. Bir marta yozilgan ma’lumotni o‘zgartirish yoki o‘chirish juda qiyin, bu
esa tizimni xavfsiz qiladi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
83
3. Shifrlash
. Har bir ma’lumot blokka shifrlash qo‘llaniladi, bu esa ma’lumotlarning
xavfsizligi va ishonchliligini ta’minlaydi.
Bundan tashqari, blockchain texnologiyasi ko‘plab boshqa sohalarda, masalan, ta’minot
zanjirlarini boshqarish, ovoz berish tizimlari, va shartnomalarni avtomatlashtirish (smart
contracts) kabi yerda ham qo‘llanilmoqda.
Asosiy xususiyatlari
.
-
blockchain tarmog‘i markaziy serverga yoki biror boshqaruvchi tashkilotga
bog‘lanmagan. Ma’lumotlar bir nechta kompyuterlar (nodlar) orasida tarqatiladi va barcha nodlar
bir xil ma’lumotga ega bo‘ladi.
-
bir marta ma’lumot blockchainga yozilganda, uni o‘zgartirish yoki o‘chirish deyarli
imkonsiz. Bu ma’lumotlarning xavfsizligini ta’minlaydi.
-
blockchaindagi har bir blokda shifrlangan ma’lumotlar bo‘lib, bu tizimni himoya qiladi
va soxta ma’lumot kiritish imkoniyatini kamaytiradi.
-
blockchain tarmog‘ida barcha operatsiyalar va tranzaksiyalar barcha ishtirokchilar
uchun ko‘rinib turadi (lekin shaxsiy ma’lumotlar himoyalangan holda).
-
smart contract (aqlli shartnomalar) orqali shartnomalar va bitimlar avtomatik ravishda
bajarilishi mumkin, ya’ni inson aralashuvi minimal bo‘ladi.
Blockchain texnologiyasi ta’minot zanjiri, ovoz berish tizimlari, sog‘liqni saqlash,
logistika va boshqa ko‘plab sohalarda ham qo‘llanilmoqda. Bu texnologiya, asosan, ishonchni
yaratish, shaffoflikni ta’minlash va xarajatlarni kamaytirish uchun juda foydali bo‘lishi mumkin.
Avtomatlashtirilgan shartnomalar (smart contracts).
Blokcheyn asosida aqlli
shartnomalar yaratish orqali qayta ishlash jarayonlarini avtomatlashtirish mumkin. Misol uchun,
material qayta ishlanganidan so‘ng, shartnoma avtomatik ravishda to‘lovni amalga oshirishi
mumkin [5-6].
Sun’iy intellekt (AI).
Sun’iy intellekt yordamida materiallarni tasniflash va qayta ishlash
jarayonlari avtomatlashtirilishi mumkin. AI algoritmlari turli materiallarni tezda aniqlash va
ajratish uchun ishlatiladi, bu esa qayta ishlash samaradorligini oshiradi.
3D Printerni ishlatish (Additiv ishlab chiqarish).
3D printerlar yordamida qayta
ishlangan materiallardan yangi mahsulotlar yaratish mumkin. Bu texnologiya plastik va metall
kabi materiallardan yangi buyumlar yaratish jarayonini osonlashtiradi va chiqindilarni
kamaytiradi.
Avtomatlashtirilgan va robototexnik tizimlar.
Robototexnik tizimlar, ayniqsa, qayta
ishlash zavodlarida resurslarni ajratish va qayta ishlash jarayonlarini tezlashtiradi.
Avtomatlashtirilgan robotlar materiallarni tasniflash, ularni qayta ishlash uchun saralash va
tashish ishlarini amalga oshirishi mumkin [7].
Chiqindilarni kamaytirish.
Robototexnika yordamida chiqindilarni aniq va samarali
ravishda saralash orqali, qayta ishlashga yaroqli materiallar ajratilib, atrof-muhitga zarar etkazish
kamayadi.
Xulosa.
Ikkinchi darajali resurslarni tashlashda logistika yondashuvi faqat ularni
transport qilishdan iborat emas, balki materiallarning ajratilishi, saqlanishi, qayta ishlanishi va
atrof-muhitga zarar yetkazmasdan qayta ishlanishi kerak. Bu jarayonlarning samarali tashkil
etilishi iqtisodiy jihatdan ham, ekologik nuqtai nazardan ham muhimdir.
Adabiyotlar:
1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “RAQAMLI OʻZBEKISTON - 2030”
strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisi” dagi
2020-yil 5-oktabr, PF-6079-sonli farmoni.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
84
2.
Sarvarbek Rasuljonovich Abduazizov (2021). Davlat moliyaviy nazoratining nazariy va
huquqiy asoslari. Scientific progress, 2 (8), 250-256.
3.
Abduraximov, Boburjon Umarjon Oʻgʻli, Qudbiyev, Nodir Tohirovich, & Mominov,
Ikromjon Luxmonjon Oʻgʻli (2021). Aylanma mablagʻlarni boshqarish tijorat korxonasi
muvaffaqiyatining asosi. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social
sciences, 1 (10), 724-733.
4.
Qudbiyev, N. T. (2021). Xalqaro moliyaviy hisob standartlariga oʻtish dolzarbligi-
Relevance of the transition to international financial accounting standards. SJ international
journal of theoretical and practical research, 1(2), 56-64.
5.
Durdona Adashboy Qizi Razzaqova (2021). Raqamli iqtisodiyot sharoitida buxgalteriya
hisobini avtomatlashtirishning roli va ahamiyati. Scientific progress, 2 (8), 243-249.
6.
Mahsulot tannarxi hisobiga olishda boshqaruv hisobini takomillashtirish masalalari.
Scientific progress, (2021). 2 (8), 603-60.
7. Шодмонов, С. A., Ортиқов, С. С., & Abdiraxmonov, R. A. (2021). International jurnal for
innovative Enjineering and Management Research Хиндистон Hyderabad 2021 THE
RESULTS OF LOBORATORY STUDIES CONDUCTED TO DEVELOP THE
TECHNOLOGIY OF RESTOROTION OF SHAFTS March-2021. Volume, 10, 402-404.
8. Ортиқов, С. С., & Джумабаев, А. Б. (2022). НОРМИРОВАНИЕ РАБОТЫ СЛЕСАРЯ
НА
ПРЕДПРИЯТИЯХ
АВТОСЕРВИСА.
O'ZBEKISTONDA
FANLARARO
INNOVATSIYALAR VA ILMIY TADQIQOTLAR JURNALI, 2(14), 682-692.
9. Ортиқов, С. С., & Негматов, Б. Б. Ў. (2021). АНАЛИЗ ОТКАЗОВ БЕНЗОНАСОСОВ
АВТОМОБИЛЕЙ ПРОИЗВОДСТВА АК «УЗАВТО МОТОРС». Universum:
технические науки, (6-1 (87)), 51-54.
