INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
55
O‘razboyev Sindorbek Abduxakim o‘g‘li
“Jizzax Sambhram Universiteti”
NTM tadqiqotchisi
PARRANDACHILIKDA XARAJATLAR HISOBI VA TANNARX ANIQLASHNI
TAKOMILLASHTIRISH
Annotatsiya
:Parrandachilik sohasida har bir korxonaning muvaffaqiyatli faoliyati, uning
iqtisodiy samaradorligi va rentabelligini ta'minlashda xarajatlar hisobini to‘g‘ri tashkil qilish va
tannarxni aniq belgilash muhim ahamiyatga ega. Parrandachilikda ishlab chiqarish jarayoni bir
nechta bosqichlardan iborat bo‘lib, har bir bosqichda xarajatlar alohida hisobga olinishi kerak.
Ushbu maqolada parranda chorvachiligi sohasida xarajatlar hisobini takomillashtirish va
tannarxni aniqlash usullarini ko‘rib chiqamiz.
Kalit so’zlar:
Xarajatlar hisobi, tannarxni aniqlash, rejalashtirish va tahlil, takomillashtirish
yo‘llari, byudjetlashtirish, standart xarajatlar, innovatsion usullar, parranda selektsiyasi
Abstract:
Poultry has the ability to create an economic account and produce a clear and effective
cost in the operation of each enterprise, ensuring economic efficiency and profitability.
Production processes in poultry farming consist of several stages, and it is necessary to monitor
the production process at each stage. Let's look at the method of determining the cost of this
poultry product.
Key words:
Cost accounting, cost determination, and analysis, procurement methods, budgeting,
standard product, innovative methods, poultry selection.
Kirish
Xarajatlar hisobining mohiyati
Xarajatlar hisobi korxonaning moliyaviy holatini to‘liq aks ettirishga yordam beradi.
Parrandachilikda xarajatlar asosiy va qo‘shimcha bo‘lishi mumkin. Asosiy xarajatlar – bu ishlab
chiqarish jarayonida to‘g‘ridan-to‘g‘ri qatnashadigan xarajatlar, masalan, yem, veterinariya
xizmatlari, ish haqi va boshqa mahsulotlar bilan bog‘liq xarajatlar. Qo‘shimcha xarajatlar esa
bo‘sh ishchi kuchi, transport, energiya va boshqa yordamchi xizmatlar bilan bog‘liq xarajatlardir.
Tannarxni aniqlash metodlari
Tannarxni aniqlashda korxona xarajatlari to‘g‘risida aniq ma'lumotlar olish muhim. Buning
uchun turli metodlardan foydalaniladi:
To‘g‘ridan-to‘g‘ri usul
– bu usulda mahsulot ishlab chiqarish jarayonida sarflangan barcha
xarajatlar bevosita mahsulotga taalluqli deb hisoblanadi. Ushbu usulda mahsulotlar soni va
ishlab chiqarish harajatlari hisoblanadi.
Rejalashtirish va tahlil usuli
– bu usulda xarajatlar oldindan rejalashtiriladi va ma'lum bir
ishlab chiqarish hajmi va rentabellikka erishish uchun zarur bo‘lgan mablag‘lar hisoblanadi.
Standart xarajatlar usuli
– bu usulda har bir xarajat turi bo‘yicha standart qiymatlar belgilanadi
va ular asosida tannarxni aniqlash amalga oshiriladi. Bu usul ishlab chiqarish jarayonidagi
o‘zgarishlarni tezkor ravishda kuzatish imkonini beradi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
56
Reja-budjet usuli
– bu usulda xarajatlar rejalashtirilgan byudjet asosida nazorat qilinadi. Bu
usulda tannarxni aniqlashda barcha xarajatlar turli yo‘nalishlar bo‘yicha tasniflanadi va hisobga
olinadi.
Xarajatlar hisobining takomillashtirish yo‘llari
Ma'lumotlar tizimini modernizatsiya qilish – avtomatlashtirilgan tizimlar yordamida xarajatlarni
kuzatish va ma'lumotlarni tez va aniq qayd etish tizimi joriy etilishi kerak. Bu korxona
xarajatlarini optimallashtirish va tahlil qilishni osonlashtiradi.
Xarajatlar bo‘yicha boshqaruvni takomillashtirish
– ishlab chiqarish jarayonida xarajatlarni
nazorat qilish va boshqarish, shuningdek, resurslardan samarali foydalanish bo‘yicha innovatsion
usullarni joriy etish zarur.
Ishlab chiqarish texnologiyalarini modernizatsiya qilish
– yangi texnologiyalar va samarali
ishlash usullari yordamida xarajatlarni kamaytirish va rentabellikni oshirish mumkin. Bu, o‘z
navbatida, tannarxni pasaytirishga yordam beradi.
Xarajatlar hisobi bo‘yicha xodimlarni malakasini oshirish
– korxonada ishlaydigan
xodimlarning bilimi va malakasi yuqori bo‘lishi kerak. Ularning samarali ish faoliyati
xarajatlarni to‘g‘ri hisoblashi va tanaffuslarni kamaytirishi mumkin.
Ushbu usullarni amalda qo‘llash parrandachilik sohasida korxonalarning iqtisodiy
samaradorligini sezilarli darajada oshirish imkoniyatini beradi.
Xarajatlar hisobining takomillashtirishning amaliy jihatlari
Xarajatlar hisobini takomillashtirishning amaliy yo‘llarini ko‘rib chiqsak, quyidagi asosiy
omillarni keltirish mumkin:
Parrandachilikda ozuqa xususiyatlarini yaxshilash
Ozuqa sarfini optimallashtirish va sifatli yemlar ishlab chiqarish – bu xarajatlar boshqaruvida
muhim omil hisoblanadi. Samarali ozuqa bilan ta'minlash parranda sifatini oshirish, kasalliklarni
oldini olish va mahsuldorlikni yuqori darajada saqlashga yordam beradi. Ozuqa sarfini kuzatish
uchun alohida tizimlar joriy etilishi zarur, bu ozuqaning ishlab chiqarishdagi umumiy xarajatlar
ichidagi ulushini aniq tahlil qilishga imkon beradi.
Veterinariya va sog‘liqni saqlash xizmatlarining boshqaruvi
Parrandachilikda hayvonlarning sog‘lig‘i va kasalliklarni oldini olish masalalari ham xarajatlar
strukturasiga katta ta'sir ko‘rsatadi. Xastaliklar natijasida parranda o‘limi yoki mehnat
unumdorligining pasayishi korxona tannarxining oshishiga olib keladi. Shu bois, veterinariya
xizmatlari va profilaktika choralariga alohida e'tibor berish, yangi davolash texnologiyalarini
joriy etish xarajatlarni samarali boshqarishga yordam beradi.
Parranda selektsiyasi va genetik sifatni oshirish
Parrandachilikda yuqori ishlab chiqarish ko‘rsatkichlariga erishish uchun selektsiya ishlariga
alohida ahamiyat berish zarur. Yaxshi naslli parrandalar ko‘proq va yuqori sifatli mahsulotlar
beradi. Natijada, bu orqali umumiy tannarxni pasaytirish mumkin, chunki samarali parranda
selektsiyasi iste'molga tayyor mahsulotlarni ko‘proq miqdorda olish imkonini beradi.
Energiya resurslarini samarali boshqarish
Energiya sarfi ham parrandachilikda muhim xarajat turini tashkil etadi. Elektr energiyasi, isitish
va ventilyatsiya tizimlari xarajatlarni oshiradi. Energiya resurslaridan samarali foydalanish va
energiyani tejovchi texnologiyalarni joriy etish bu xarajatlarni kamaytiradi. Shu bilan birga,
alternative energiya manbalarini (masalan, quyosh panellari yoki biogaz ishlab chiqarish)
qo‘llash mumkin.
Xarajatlarni tahlil qilish va boshqarish vositalari
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
57
Xarajatlar tahlilini to‘g‘ri amalga oshirish uchun zamonaviy tahlil vositalaridan foydalanish
muhimdir. Bunday vositalar korxona xarajatlarining barcha jihatlarini chuqur tahlil qilish
imkonini beradi, bu esa tannarxni aniq hisoblashga yordam beradi.
Xarajatlar monitoring tizimlari
Xarajatlar monitoring tizimlari yordamida ishlab chiqarish jarayonining har bir bosqichidagi
xarajatlar doimiy ravishda kuzatiladi va tahlil qilinadi. Bunday tizimlar yordamida, masalan,
ozuqa sarfi, veterinar xizmatlar, ishlab chiqarish quvvatlaridan foydalanish darajasi kabi
ma'lumotlar to‘plangan holda, ularni aniq boshqarish mumkin.
Moliyaviy tahlil va byudjetlash
Korxonaning moliyaviy holatini muntazam tahlil qilish orqali xarajatlar va daromadlar
o‘rtasidagi muvozanatni saqlash mumkin. Byudjetlashtirish jarayonida har bir xarajat turini
oldindan rejalashtirish, amalga oshirilgan xarajatlarni solishtirish va har bir bo‘limning
rentabelligini tahlil qilish zarur.
Xarajatlarni optimallashtirish va integratsiyalashgan boshqaruv tizimlari
Kompaniya ichida xarajatlarni tahlil qilish va optimallashtirish jarayonlarini integratsiyalashgan
boshqaruv tizimlari orqali amalga oshirish mumkin. Bunday tizimlar resurslarni taqsimlash,
xarajatlarni aniqlash va ularning tasnifini aniq ko‘rsatish imkonini beradi.
Texnologiyalar va innovatsiyalarni joriy etish
Parrandachilikda yangi texnologiyalarni qo‘llash orqali xarajatlarni kamaytirish va ishlab
chiqarish
samaradorligini
oshirish
mumkin.
Zamonaviy
texnologiyalar,
ayniqsa,
avtomatlashtirilgan tizimlar yordamida ishlab chiqarish jarayonlarini yaxshilashda katta
imkoniyatlar yaratadi.
Avtomatlashtirilgan yem ta'minoti va monitoring tizimlari
Parranda yemining sifatini va sarfini doimiy ravishda nazorat qilish uchun avtomatlashtirilgan
tizimlar joriy etish samarali bo‘ladi. Bunday tizimlar orqali ozuqa sarfini kamaytirish va ularning
umumiy tannarxdagi ulushini pasaytirish mumkin.
Avtomatik inkubatsiya va parrandalarning rivojlanish bosqichlarini nazorat qilish
Inkubatsiya va parrandaning rivojlanish bosqichlarini avtomatik ravishda kuzatish va tahlil qilish
texnologiyalari yordamida samaradorlikni oshirish mumkin. Bu tizimlar yordamida parranda
farovonligini yaxshilash va kasalliklarning oldini olishda yordam beradi.
Ma'lumotlarni tahlil qilish va bashorat qilish tizimlari
Big data (katta ma'lumotlar) texnologiyalari va sun'iy intellekt yordamida xarajatlar va ishlab
chiqarish jarayonlarini yanada aniq tahlil qilish va prognozlash mumkin. Bu texnologiyalar
yordamida, masalan, yem narxlari yoki ozuqa turlari o‘zgarishlari kabi tashqi omillarni oldindan
prognoz qilish va xarajatlarni optimallashtirish imkoniyatlari yaratadi.
Xulosa
Parrandachilikda xarajatlar hisobi va tannarxni aniqlash jarayoni korxona rentabelligini
oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Bu sohada samarali boshqaruv va to‘g‘ri metodlarni qo‘llash
orqali xarajatlarni kamaytirish va ishlab chiqarish samaradorligini oshirish mumkin. Shu bilan
birga, yangi texnologiyalarni joriy etish, tizimni avtomatlashtirish va xodimlarni malakasini
oshirish korxonada samarali xarajatlarni boshqarishga yordam beradi.
Parrandachilikda xarajatlar hisobini takomillashtirish va tannarxni aniqlash muammosi har bir
korxona uchun juda dolzarb masala hisoblanadi. Ushbu jarayonni takomillashtirish uchun
zamonaviy texnologiyalarni joriy etish, boshqaruvni yaxshilash, resurslarni samarali taqsimlash
va ma'lumotlarni tahlil qilish zarur. Korxona samaradorligini oshirish va rentabellikni yuqori
darajaga ko‘tarish uchun barcha xarajatlarni diqqat bilan boshqarish va nazorat qilish kerak.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
58
Xarajatlarni to‘g‘ri hisoblash va tannarxni aniqlashda zamonaviy usullarni qo‘llash
parrandachilik sohasidagi iqtisodiy samaradorlikni oshirishda muhim qadam bo‘lishi mumkin.
Bunda texnologik innovatsiyalar, boshqaruv strategiyalari va samarali resurslardan foydalanish
korxonaning umumiy muvaffaqiyatiga katta ta'sir ko‘rsatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi qonuni. O‘RQ-404.
2016. 13.04. https:lex.uz.docs.
2.
Buxgalteriya hisobi darsligi. Toshkent moliya instituti. A.A.Karimov, J.E.Kurbanbayev,
S.A. Jumanaxarov. 2022 yil.
3.
Shoalimov A.X., Tojiboyeva Sh.A. Iqtisodiy tahlil nazariyasi. Darslik. 2021.
4.
Sh.T.Ergasheva, N.B.Abdusalomova Boshqaruv hisobi. Darslik. – Toshkent 2021
“Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti ”
5.
Sattarov, A. (2019). Parrandachilikda resurslardan samarali foydalanish va tannarxni
kamaytirish.
"O‘zbekiston agrosanoati"
ilmiy-nazariy jurnali, 2(7), 67-72.
6.
Shamsutdinov, N. (2017). Tannarxni hisoblash va optimallashtirish usullari. O‘zbekiston
Respublikasi Statistikasi va Buxgalteriya hisobi markazi.
7.
Buxgalteriya va moliya hisobi (2016). Tashkent: "Fan va texnologiya" nashriyoti.
8.
Parrandachilikda texnologiyalarni joriy etish (2021). Tashkent: Agrosanoat bilimlari
markazi.
9.
Yuqori samarali parrandachilik (2015). Tashkent: O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi vazirligi.
10.
Niyazov, B. (2022). "Xarajatlar boshqaruvi: nazariy asoslar va amaliy yondoshuvlar."
Iqtisodiyot va moliya
jurnali, 5(20), 102-107.
11.
Sun'iy intellekt va katta ma'lumotlar tahlili (2023). Tashkent: Yangi texnologiyalar
markazi.
12.
Davies, S., & Thompson, R. (2018).
Agricultural Economics: The Global Challenge of
Poultry Farming. Routledge.
Ushbu kitob parrandachilikda iqtisodiy tahlil va boshqaruv strategiyalarini ko‘rib chiqadi, shu
jumladan, xarajatlar hisobi va tannarx aniqlash metodlarini tahlil qiladi.
13.
Baum, A., & Kotler, P. (2019).
Management and Cost Control in Agriculture and
Poultry Farming. Springer.
Kitobda parrandachilikdagi boshqaruv tizimi, xarajatlar va tannarx aniqlash, shuningdek,
samarali moliyaviy boshqaruv usullarini ishlab chiqishning ahamiyati yoritilgan.
14.
Siddiqui, M., & Khan, S. (2020).
Costing and Pricing in Poultry Production. Asian
Journal of Agricultural Economics, 10(2), 25-40.
Ushbu maqolada parrandachilikdagi tannarxni hisoblash, xarajatlar tarkibi va ular bilan bog‘liq
iqtisodiy omillar haqida so‘z yuritiladi.
15.
Ginting, N., & Amin, S. (2017).
Improving Cost Accounting Methods in Poultry
Farming: A Study of Indonesian Practices. Journal of Agricultural Economics, 23(1), 112-130.
Bu ilmiy maqola parrandachilikda tannarxni aniqlash va xarajatlarni hisoblashni
takomillashtirish bo‘yicha amaliy yondashuvlarni o‘rganadi, ayniqsa, indoneziya misolida.
16.
Jones, H. A. (2021).
Financial Management in Poultry Farming: Costing, Budgeting, and
Profitability. Wiley-Blackwell.
Kitobda parrandachilikni moliyaviy boshqarishning turli usullari, xarajatlarni rejalashtirish va
hisoblash, shuningdek, tadbirkorlikda qanday qilib samarali tannarx hisoblash mumkinligi
haqida tahlil keltirilgan.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
59
17.
Sharma, R., & Verma, P. (2019).
Economic Feasibility and Cost-Effectiveness of
Poultry Farming. International Journal of Poultry Science, 16(4), 68-78.
Bu maqolada parrandachilikda iqtisodiy samaradorlik va tannarxni hisoblashning eng yaxshi
amaliyotlari tahlil qilinadi, shuningdek, xarajatlarni kamaytirish va foydani oshirishga
yo‘naltirilgan usullar ko‘rsatilgan.
18.
Ali, M., & Ibrahim, F. (2018).
Cost Accounting and Pricing in Poultry Industry:
Challenges and Solutions. International Journal of Business and Economic Research, 22(3), 45-
56.
Ushbu maqola parrandachilikda tannarxni hisoblashning murakkabliklari va boshqaruv usullari
haqida batafsil ma'lumot beradi.
19.
Tan, S., & Leung, S. (2020).
Costing Systems in Poultry Farming: A Comparative Study
of Different Approaches. Journal of Agribusiness and Economics, 31(1), 102-118.
Maqolada parrandachilikda qo‘llaniladigan turli xil hisoblash tizimlari, ularning afzalliklari va
kamchiliklari tahlil qilingan.
20.
Taj, M., & Hussain, R. (2019).
Advanced Cost Accounting Techniques in Agricultural
Enterprises. Springer.
Bu kitobda agrar korxonalarda, jumladan, parrandachilikda, zamonaviy xarajatlar hisobi usullari
va tannarxni aniqlashdagi yangiliklar yoritilgan.
