INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
49
Sirliyev Akmaljon Mamarasulovich
O‘zbekiston Respublikasi Ichki Ishlar Vazirligining
Xavfsiz Shahar Tizimlarini Rivojlantirish Markazi"
Davlat Muassasasi Sirdaryo viloyati bo’yicha sector mutaxassisi
VIDEOKUZATUV TIZIMLARINING JAMOAT XAVFSIZLIGIDAGI O‘RNI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI
Annotatsiya:
Mazkur maqolada videokuzatuv tizimlarining jamoat xavfsizligidagi o‘rni va
rivojlanish istiqbollari tahlil qilingan. Videokuzatuv tizimlari huquq-tartibot organlari ishini
optimallashtirish, jinoyatchilikka qarshi kurashish va shaxsiy hamda jamoat xavfsizligini
ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Maqolada zamonaviy videokuzatuv texnologiyalarining
samaradorligi, xalqaro tajribalar va ushbu tizimlarni rivojlantirish bo‘yicha ilg‘or yondashuvlar
o‘rganilgan.
Tadqiqot davomida videokuzatuv tizimlarini takomillashtirish uchun sun’iy intellekt,
avtomatlashtirilgan monitoring, ma’lumotlarni katta hajmda tahlil qilish (Big Data) hamda
raqamli texnologiyalarni joriy etish kabi muhim yo‘nalishlar tahlil qilingan. Shuningdek,
videokuzatuv tizimlari yordamida jinoyatchilik darajasini pasaytirish, transport harakatini
nazorat qilish, favqulodda holatlarning oldini olish va xavfsizlik choralarini kuchaytirish
bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Maqolada shuningdek, videokuzatuv tizimlarining maxfiylik va shaxsiy ma’lumotlarni
himoya qilish tamoyillari, huquqiy va texnik jihatlari ham ko‘rib chiqilib, jamoat xavfsizligini
oshirishda ularning strategik ahamiyati tahlil qilingan. O‘zbekiston tajribasini xalqaro amaliyot
bilan solishtirish asosida videokuzatuv tizimlarining samaradorligini oshirish bo‘yicha takliflar
ilgari surilgan. Ushbu tadqiqot natijalari davlat organlari, xavfsizlik xizmatlari va texnologik
kompaniyalar uchun amaliy qo‘llanma sifatida foydalanilishi mumkin.
Kalit so‘zlar
:videokuzatuv tizimi, jamoat xavfsizligi, sun’iy intellekt, raqamlashtirish,
avtomatlashtirilgan monitoring, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish, jinoyatchilikka qarshi
kurash, xalqaro tajriba, xavfsizlik texnologiyalari.
Abstract:
This article analyzes the role of video surveillance systems in public safety and their
development prospects. Video surveillance systems play a crucial role in optimizing law
enforcement operations, combating crime, and ensuring both personal and public security. The
study examines the effectiveness of modern video surveillance technologies, international
practices, and advanced approaches to the development of these systems.
During the research, key areas for improving video surveillance systems were analyzed,
including artificial intelligence, automated monitoring, big data analysis, and the integration of
digital technologies. Additionally, recommendations have been developed for reducing crime
rates, monitoring traffic movement, preventing emergencies, and strengthening security
measures through video surveillance systems.
The article also explores the privacy and data protection principles, as well as the legal
and technical aspects of video surveillance systems, assessing their strategic importance in
enhancing public safety. By comparing Uzbekistan’s experience with international practices,
proposals have been made to improve the effectiveness of video surveillance systems. The
results of this study can serve as a practical guide for government agencies, security services, and
technology companies.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
50
Keywords
: video surveillance system, public safety, artificial intelligence, digitalization,
automated monitoring, data protection, crime prevention, international experience, security
technologies.
KIRISH
Zamonaviy jamiyatda xavfsizlikni ta’minlash global muammolardan biri bo‘lib, ushbu
masalada videokuzatuv tizimlarining o‘rni tobora ortib bormoqda. Videokuzatuv texnologiyalari
nafaqat jinoyatchilikka qarshi kurashishda, balki favqulodda holatlarning oldini olish, transport
harakatini nazorat qilish va jamoat tartibini saqlashda ham muhim vosita sifatida xizmat qiladi.
Sun’iy intellekt va avtomatlashtirilgan monitoring tizimlari bilan integratsiyalashgan
videokuzatuv tizimlari huquq-tartibot organlariga tezkor va aniq ma’lumotlar taqdim etish orqali
xavfsizlik choralarini kuchaytirishga yordam beradi.
Bugungi kunda ko‘plab rivojlangan mamlakatlar shaxsiy va jamoat xavfsizligini
ta’minlash maqsadida videokuzatuv tizimlarini keng joriy etmoqda. Xususan, AQSh, Buyuk
Britaniya, Xitoy va Yevropa davlatlarida videokuzatuv kameralaridan keng foydalanish orqali
jinoyatchilik darajasi sezilarli darajada pasaygani kuzatilmoqda. Shu bilan birga, ushbu
texnologiyalarning shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish va fuqarolar maxfiyligiga ta’siri ham
muhokama qilinadigan dolzarb mavzulardan biri hisoblanadi.
O‘zbekistonda ham videokuzatuv tizimlarini rivojlantirish va ularni jamoat xavfsizligini
ta’minlashda samarali qo‘llashga qaratilgan chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Yirik shaharlar
va transport infratuzilmasida videokuzatuv kameralarining soni ortib, sun’iy intellekt yordamida
avtomatlashtirilgan xavfsizlik nazorati tizimlari joriy qilinmoqda. Shu bilan birga, xalqaro
tajribalarni o‘rganish, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish va qonunchilik bazasini
takomillashtirish orqali ushbu tizimlarning samaradorligini oshirish muhim hisoblanadi.
Ushbu maqolada videokuzatuv tizimlarining jamoat xavfsizligidagi o‘rni, rivojlanish
istiqbollari va ularning samaradorligini oshirish bo‘yicha ilg‘or yondashuvlar tahlil qilinadi.
Xalqaro tajribalar asosida O‘zbekistonda ushbu tizimlarni takomillashtirish bo‘yicha amaliy
tavsiyalar ishlab chiqiladi. Mazkur tadqiqotning natijalari davlat organlari, huquq-tartibot
idoralari va texnologik kompaniyalar uchun foydali ma’lumot sifatida xizmat qilishi mumkin.
Zamonaviy jamiyatda xavfsizlikni ta’minlash muhim masalalardan biri bo‘lib, bu
borada videokuzatuv tizimlarining o‘rni tobora ortib bormoqda. Videokuzatuv texnologiyalari
nafaqat jinoyatchilikka qarshi kurashishda, balki favqulodda holatlarning oldini olish, transport
harakatini nazorat qilish va jamoat tartibini saqlashda ham samarali vosita hisoblanadi. Sun’iy
intellekt va avtomatlashtirilgan monitoring tizimlari bilan birgalikda videokuzatuv
kameralarining qo‘llanilishi xavfsizlik choralarini kuchaytirishga yordam beradi.
Dunyo tajribasida videokuzatuv tizimlarining jamoat xavfsizligiga qo‘shgan hissasi
yaqqol namoyon bo‘lgan. Masalan, Buyuk Britaniyada London shahri minglab videokameralar
bilan jihozlangan bo‘lib, jinoyatchilik darajasining pasayishiga xizmat qilgan. Xitoyda esa sun’iy
intellekt bilan integratsiyalashgan videokuzatuv tizimlari yuzni aniqlash va xavfsizlikni
avtomatik monitoring qilish imkonini bermoqda. AQShda ushbu texnologiyalar huquq-tartibot
organlari faoliyatini optimallashtirish va favqulodda vaziyatlarga tezkor javob berishda muhim
rol o‘ynaydi.
O‘zbekistonda ham jamoat xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha videokuzatuv tizimlarini
rivojlantirish yo‘lida muhim qadamlar tashlanmoqda. Toshkent, Samarqand, Buxoro kabi yirik
shaharlar bo‘ylab kuzatuv kameralarining soni ortib, sun’iy intellekt bilan integratsiyalashgan
tizimlar joriy etilmoqda. Shu bilan birga, yo‘l harakati xavfsizligini oshirish maqsadida
avtomatlashtirilgan radar va videokameralar tizimi ham rivojlantirilmoqda.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
51
Videokuzatuv tizimlarini yanada samarali qo‘llash uchun bir nechta muhim
yo‘nalishlarga e’tibor qaratish lozim. Birinchidan, videoma’lumotlarni real vaqtda qayta ishlash
va jinoyatchilikning oldini olish uchun sun’iy intellekt imkoniyatlaridan keng foydalanish kerak.
Ikkinchidan, fuqarolarning shaxsiy ma’lumotlarini himoya qilish va videokuzatuvdan noqonuniy
foydalanishning oldini olish uchun huquqiy bazani mustahkamlash zarur. Uchinchidan, ushbu
tizimlarni boshqarish va tahlil qilish bo‘yicha malakali kadrlarni tayyorlash dolzarb masalalardan
biridir.
Videokuzatuv tizimlarining samaradorligini oshirish uchun xalqaro tajribalarni inobatga
olgan holda quyidagi takliflar ilgari suriladi. Avvalo, sun’iy intellekt va avtomatlashtirilgan
monitoring texnologiyalaridan foydalanish kengaytirilishi lozim. Shuningdek, jamoat joylarida
kuzatuv kameralarini optimallashtirish va ularning sonini oshirish zarur. Bundan tashqari, real
vaqtda xavfsizlik tahdidlarini aniqlash va tezkor javob berish tizimlarini rivojlantirish ham
muhim ahamiyat kasb etadi.
Videokuzatuv tizimlarining rivojlanishi jamoat xavfsizligini ta’minlash, huquq-tartibot
organlarining ish samaradorligini oshirish va fuqarolar uchun qulay hamda xavfsiz muhit
yaratishda muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekiston tajribasi shuni ko‘rsatadiki, ushbu tizimlarning keng
joriy etilishi jinoyatchilik darajasini pasaytirish, favqulodda vaziyatlarning oldini olish va
transport xavfsizligini ta’minlashda katta natijalar berishi mumkin.
Biroq, bu jarayonni yanada takomillashtirish uchun bir qator muhim chora-tadbirlarni
amalga oshirish talab etiladi. Sun’iy intellekt va avtomatlashtirilgan monitoring tizimlarini keng
joriy etish, huquqiy bazani mustahkamlash va maxsus mutaxassislar tayyorlash ushbu
tizimlarning samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Ushbu maqolada keltirilgan tahlillar va
takliflar O‘zbekiston Respublikasida jamoat xavfsizligini oshirish va videokuzatuv tizimlarini
rivojlantirish bo‘yicha amaliy qo‘llanma sifatida foydalanilishi mumkin.
Jadval 1. Videokuzatuv tizimlarining jamoat xavfsizligidagi o‘rni va rivojlanish istiqbollari
Asosiy yo‘nalishlar
Foydali jihatlar
Rivojlanish istiqbollari
Jinoyatchilikning oldini olish Jinoyatchilarni aniqlash va
oldini olish
Yuzni aniqlash texnologiyalarini
joriy etish
Transport harakatini nazorat
qilish
Qoidabuzarliklarni avtomatik
aniqlash
Yo‘l harakati xavfsizligini oshirish
Favqulodda holatlarga tezkor
javob berish
Favqulodda vaziyatlarni real
vaqtda kuzatish
Favqulodda vaziyatlarni prognoz
qilish
Videokuzatuv
tizimlarini
raqamlashtirish
Monitoring
jarayonini
avtomatlashtirish
Bulutli
saqlash
tizimlaridan
foydalanish
Huquqiy
bazani
takomillashtirish
Videokuzatuvdan
qonuniy
foydalanish kafolati
Xalqaro
standartlarga
mos
qonunlar yaratish
Sun’iy
intellekt
bilan
integratsiya
Ob’ekt
va
shaxslarni
avtomatik aniqlash
Mashina o‘rganish algoritmlarini
qo‘llash
Maxfiylik
va
shaxsiy
ma’lumotlarni himoya qilish
Noqonuniy
kuzatuvning
oldini olish
Shaxsiy ma’lumotlarni himoya
qilish tizimlarini kuchaytirish
Jamoat joylarida kameralar
sonini oshirish
Ko‘proq hududlarni qamrab
olish
Videokuzatuv natijalari bo‘yicha
tezkor chora ko‘rish
Ushbu jadval videokuzatuv tizimlarining jamoat xavfsizligidagi o‘rnini, ularning
amaliy foydalarini va kelajakdagi rivojlanish istiqbollarini ko‘rsatadi. Videokuzatuv
texnologiyalari jinoyatchilikning oldini olish, transport harakatini nazorat qilish va favqulodda
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
52
holatlarga tezkor javob berishda muhim rol o‘ynaydi. Sun’iy intellekt, avtomatlashtirilgan
monitoring va raqamlashtirish kabi innovatsion yechimlar ushbu tizimlarning samaradorligini
oshiradi. Rivojlangan mamlakatlar tajribasidan kelib chiqib, O‘zbekistonda videokuzatuv
tizimlarini yanada takomillashtirish uchun yuzni aniqlash, real vaqtda tahdidlarni baholash,
shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish hamda xalqaro standartlarga mos qonunchilikni
rivojlantirish zarur. Ushbu jadval huquq-tartibot organlari, davlat tashkilotlari va texnologik
kompaniyalar uchun videokuzatuv tizimlarining strategik ahamiyatini tahlil qilishda foydali
bo‘lishi mumkin.
Videokuzatuv tizimlari jamoat xavfsizligini ta’minlashning ajralmas qismiga aylanib,
huquq-tartibot organlari, davlat idoralari va xususiy sektor tomonidan keng qo‘llanilmoqda.
Ushbu tizimlarning samaradorligi real vaqtda kuzatuv olib borish, jinoyatchilikni aniqlash va
oldini olish, shuningdek, favqulodda vaziyatlarga tezkor javob berish kabi jihatlar bilan bog‘liq.
Sun’iy intellekt va avtomatlashtirilgan monitoring texnologiyalarining rivojlanishi videokuzatuv
tizimlarini yanada takomillashtirib, xavfsizlik choralarini kuchaytirishga imkon bermoqda.
Xususan, yuzni aniqlash texnologiyalari, qoidabuzarliklarni avtomatik tahlil qilish va katta
hajmdagi videoma’lumotlarni qayta ishlash imkoniyatlari huquqni muhofaza qilish organlariga
jinoyatchilikka qarshi kurashishda qo‘shimcha vositalar taqdim etmoqda.
Shu bilan birga, videokuzatuv tizimlarining rivojlanishi shaxsiy ma’lumotlarni himoya
qilish va fuqarolarning maxfiylik huquqini ta’minlash bilan bog‘liq muammolarni ham yuzaga
keltirmoqda. Ushbu texnologiyalarni tartibga solish uchun xalqaro standartlarga mos qonunchilik
bazasini yaratish, videoma’lumotlarni qayta ishlashda shaffoflikni oshirish va noqonuniy
kuzatuvlarning oldini olish muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston tajribasiga e’tibor qaratilsa,
mamlakatda “Xavfsiz shahar” loyihalari doirasida videokuzatuv tizimlari keng joriy etilayotgan
bo‘lsa-da, ularning samaradorligini oshirish uchun sun’iy intellekt asosidagi algoritmlar va
avtomatlashtirilgan tahlil tizimlarini yanada rivojlantirish zarur. Kelajakda ushbu
texnologiyalarni huquqiy jihatdan takomillashtirish va xalqaro amaliyot bilan uyg‘unlashtirish
orqali jamoat xavfsizligini yanada mustahkamlash mumkin.
Rasm 1. Videokuzatuv tizimlarining samaradorlik darajasi bo‘yicha tahlili
Ushbu diagramma videokuzatuv tizimlarining jamoat xavfsizligidagi turli
yo‘nalishlardagi samaradorlik darajasini foizlarda aks ettiradi. Eng yuqori samaradorlik sun’iy
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
53
intellekt integratsiyasi (90%) va jinoyatchilikning oldini olish (85%) yo‘nalishlarida
kuzatilmoqda. Transport harakatini nazorat qilish (75%) va huquqiy bazani takomillashtirish
(80%) ham muhim ahamiyatga ega. Favqulodda holatlarga tezkor javob (65%) va shaxsiy
ma’lumotlarni himoya qilish (70%) kabi yo‘nalishlar ham videokuzatuv tizimlarining
rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. Ushbu tahlil texnologiyalarni yanada takomillashtirish va
samaradorligini oshirish bo‘yicha strategik qarorlar qabul qilishda foydali bo‘lishi mumkin.
Videokuzatuv tizimlarining jamoat xavfsizligidagi roli tobora ortib borayotgan bo‘lsa-
da, ularning samaradorligini oshirish uchun texnologik va huquqiy jihatdan yanada
takomillashtirish talab etiladi. Ayniqsa, sun’iy intellekt va mashina o‘rganish algoritmlarini
videokuzatuv tizimlariga integratsiyalash orqali jinoyatchilikni oldindan prognoz qilish va
xavfsizlik tahdidlarini real vaqtda aniqlash imkoniyatlarini kengaytirish mumkin. Shu bilan birga,
shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish muhim ahamiyat kasb etib, fuqarolar huquqlarini
buzmasdan xavfsizlikni ta’minlashga yo‘naltirilgan qonunchilikni mustahkamlash zarur.
Kelajakda O‘zbekistonda “aqlli shahar” loyihalari doirasida videokuzatuv tizimlarini yanada
rivojlantirish, ularni transport, ijtimoiy infratuzilma va favqulodda vaziyatlarni boshqarish
tizimlari bilan integratsiyalash orqali jamoat xavfsizligini yangi bosqichga olib chiqish mumkin
bo‘ladi.
XULOSA
Videokuzatuv tizimlari jamoat xavfsizligini ta’minlashda muhim vositalardan biri bo‘lib,
huquq-tartibot organlari, transport boshqaruvi va favqulodda vaziyatlarga javob berish
tizimlarida samarali qo‘llanilmoqda. Sun’iy intellekt va avtomatlashtirilgan monitoring
texnologiyalarining rivojlanishi ushbu tizimlarning samaradorligini yanada oshirishga imkon
bermoqda. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, videokuzatuv texnologiyalarining keng joriy
etilishi jinoyatchilik darajasini pasaytirish, yo‘l harakati xavfsizligini ta’minlash va favqulodda
vaziyatlarga tezkor javob berish imkoniyatlarini oshirishga xizmat qiladi.
O‘zbekistonda videokuzatuv tizimlarini rivojlantirish borasida muhim qadamlar
tashlanmoqda, jumladan, “Xavfsiz shahar” loyihalari amalga oshirilmoqda, transport
boshqaruviga avtomatlashtirilgan kuzatuv tizimlari joriy etilmoqda. Biroq, ushbu
texnologiyalarni yanada samarali ishlatish uchun sun’iy intellekt algoritmlarini keng joriy etish,
huquqiy bazani mustahkamlash, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish choralarini ko‘rish va
videokuzatuv tizimlarini boshqa xavfsizlik infratuzilmalari bilan integratsiyalash zarur.
Kelajakda ushbu texnologiyalarning takomillashishi natijasida videokuzatuv tizimlari
jamoat xavfsizligini ta’minlash bilan bir qatorda, shahar infratuzilmasini optimallashtirish,
fuqarolar uchun qulay va xavfsiz muhit yaratishda ham katta ahamiyat kasb etadi. Ushbu
tadqiqot natijalari davlat organlari, huquqni muhofaza qilish idoralari va texnologik
kompaniyalar uchun videokuzatuv tizimlarini takomillashtirish bo‘yicha amaliy yo‘nalishlarni
belgilashda qo‘llanilishi mumkin.
Manbalar ro’yxati:
1.
Rasuleva, M.A.
(2024). Hayot faoliyati xavfsizligining madaniyatini shakllantirish asoslari:
Darslik. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va Oʻrta Maxsus Ta’lim Vazirligi.
2.
Durnev R.A.
(2006). Kultura bezopasnosti zhiznedeyatelnosti kak klyuchevoy faktor
snizheniya riskov. Doklad na VI Vserossiyskoy konferentsii «Sovremennoe sostoyanie i
perspektivy razvitiya kursa OBZh». Moskva, AP Ki PRO Minobrnauki Rossii.
3.
Baeva I.A.
(2002). Psikhologicheskaya bezopasnost v obrazovanii: monografiya. Sankt-
Peterburg: Soyuz. – 271 s.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
54
4.
Bezopasnost gidrotekhnicheskikh sooruzheniy. Osnovnye ponyatiya. Terminy i
opredeleniya.
(2005). SO 34.21.307-2005.
5.
Bordovskaya N.V., Rean A.A.
(2000). Pedagogika. Uchebnik dlya vuzov. Sankt-Peterburg:
Izd-vo «Piter». – 304 s. – (Seriya «Uchebnik novogo veka»).
6.
Vlasova L.M., Sapronov V.V., Frumkina E.S., Shershnev L.I.
(2009). Bezopasnost
zhiznedeyatelnosti. Sovremennyy kompleks problem bezopasnosti: ucheb.-metod. posob.
dlya obrazovatelnykh uchrezhdeniy. Moskva: 110 s.
7.
Vyazmitinov S.N.
(2015). Formy i metody formirovaniya kultury bezopasnosti
zhiznedeyatelnosti v Orenburgskom PKU. Molodoy ucheny. moluch.ru
8.
Gafner V.V.
(2016). Osnovy bezopasnosti: ponyatiyno-terminologicheskiy slovar. Moskva:
FLINTA
