INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
173
Qosimova Feruzaxon Qaxramonjon qizi
University of Business and science talabasi
Tarix yo'nalishi 2-kurs
O'RTA ASRLARDA TEMURIYLAR DAVRIDA ILM-FAN VA MADANIYAT
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Temuriylar davridagi ilm-fan va madaniyat rivojlanishi tahlil
qilingan. Maqolada XIV-XV asrlarda Movarounnahr va Xurosonda yuz bergan madaniy-ma'rifiy
yuksalish, ilmiy kashfiyotlar, me'morchilik va san'at sohasidagi yutuqlar, hamda ilm-fan
markazlarining shakllanishi va rivojlanishi o'rganilgan. Tadqiqot natijalariga ko'ra, Temuriylar
davri O'rta Osiyo tarixidagi eng yorqin madaniy yuksalish davrlaridan biri ekanligi aniqlangan.
Kalit so'zlar:
Temuriylar, Amir Temur, Shohruh, Ulug'bek, madaniyat, ilm-fan, me'morchilik,
miniatura san'ati, xattotlik, rasadxona.
Аннотация:
В этой статье анализируется развитие науки и культуры во времена
тимуридов. В статье исследуется культурно-образовательный подъем, научные открытия,
достижения в архитектуре и искусстве, а также формирование и развитие научных
центров в Мавераннахре и Хорасане в XIV-XV веках. По результатам исследования
установлено, что период Тимуридов-один из самых ярких периодов культурного подъема
в истории Средней Азии.
Ключевые слова:
Тимурид, Амир Темур, Шахрух, Улугбек, культура, наука, архитектура,
искусство миниатюры, каллиграфия, обсерватория.
Abstract:
This article analyzes the development of Science and culture in the Timurid period.
The article explores the cultural and educational upheaval, scientific discoveries, advances in
architecture and art, and the formation and development of science centers that took place in
Movarounnahr and Khurosan in the 14th and 15th centuries. According to the results of the study,
the Timurid period was found to be one of the brightest periods of cultural rise in the history of
Central Asia.
Keywords:
Timurians, Amir Temur, Shohruh, Ulughbek, culture, science, architecture,
miniature art, calligraphy, Observatory.
KIRISH
Temuriylar davri (1370-1506) O'rta Osiyo tarixining oltin sahifalaridan biri hisoblanadi. Bu
davrda nafaqat siyosiy va harbiy sohalarda, balki madaniy-ma'rifiy yo'nalishda ham ulkan
yutuqlarga erishildi. Amir Temur va uning avlodlari ilm-fan va madaniyat homiysi sifatida
tarixda o'chmas iz qoldirdilar. Ayniqsa, Movarounnahr va Xurosonda yuz bergan madaniy
yuksalish jahon sivilizatsiyasi tarixida muhim o'rin tutadi [1, b. 45]. Samarqand, Hirot, Sheroz
kabi shaharlar nafaqat siyosiy va iqtisodiy, balki yirik madaniy markazlarga aylanib, ko'plab
olimlar, me'morlar, musavvirlar va shoirlarni o'z bag'riga tortdi.
Bu davrda yaratilgan noyob me'moriy obidalar, ilmiy kashfiyotlar, badiiy asarlar va san'at
durdonalari bugungi kunda ham o'z qiymatini yo'qotmagan. Temuriylar saltanatining asosiy
xususiyatlaridan biri ilm-fan va madaniyatga alohida e'tibor qaratilgani, ko'plab madrasalar,
kutubxonalar, rasadxonalar qurilgani, ilm ahliga g'amxo'rlik ko'rsatilgani bo'ldi. Shu bilan birga,
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
174
bu davrda sharq va g'arb madaniyatlarining o'zaro ta'siri va aloqalari kuchaydi, madaniy
integratsiya jarayonlari faollashdi.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Ushbu tadqiqot tarixiy-qiyosiy, tahliliy va tizimli yondashuvlarga asoslangan bo'lib, mavzuni
o'rganishda o'zbek, rus va g'arb olimlarining fundamental tadqiqotlari, tarixiy manbalar va arxiv
materiallaridan keng foydalanildi. Tadqiqot metodologiyasi tarixiy voqelikning xolisona talqinini
ta'minlashga qaratilgan bo'lib, Temuriylar davri madaniyatini kompleks o'rganishga imkon
beradi.
Temuriylar davri madaniyatini o'rganishda Bobur Ahmedovning "Ulug'bek" asari muhim manba
vazifasini o'tadi [2]. Unda Mirzo Ulug'bekning ilmiy faoliyati, Samarqand ilmiy muhiti va
madaniy hayoti atroflicha yoritilgan. Shuningdek, akademik V.V. Bartoldning "Ulugbek i ego
vremya" nomli fundamental tadqiqoti ham mavzuni yoritishda katta ahamiyatga ega [3]. Ushbu
asarda Temuriylar davri madaniyati xolisona tahlil qilingan bo'lib, ilmiy-madaniy muhitning
shakllanish omillari chuqur o'rganilgan.
G'arb sharqshunosligida J.E. Woodsning "The Timurid Dynasty" asari alohida e'tiborga molik
[4]. Unda Temuriylar davri madaniyatining g'arbiy tadqiqotchilar tomonidan o'rganilishi va
baholanishi masalalari ko'rib chiqilgan. A. Yakubovskiyning "Temur davri madaniy hayoti" asari
[5] esa davr madaniyatining ijtimoiy-iqtisodiy asoslarini tushunishda muhim manba hisoblanadi.
Temuriylar davri me'morchiligi va san'atini o'rganishda G.A. Pugachenkova asarlariga tayanildi
[6]. Olimaning tadqiqotlarida me'moriy yodgorliklarning badiiy xususiyatlari, qurilish texnikasi
va bezak san'ati masalalari atroflicha yoritilgan. Mirzo Ulug'bekning ilmiy merosini o'rganishda
S.H. Sirojiddinovning "Ulugbek - velikiy astronom XV veka" asari [7] muhim ahamiyat kasb
etadi.
Shuningdek, M.E. Subtelnyning "Timurids in Transition" [8] asari ham Temuriylar davri
madaniyatining turli jihatlarini ochib berishda katta yordam beradi. "O'zbekiston san'at tarixi" [9]
to'plamida esa davr san'ati va madaniyatining rivojlanish tendensiyalari keng yoritilgan. Ushbu
manbalar tahlili Temuriylar davri madaniyatining ko'p qirrali ekanligini, uning rivojlanishiga
turli omillar ta'sir ko'rsatganini va bu davr madaniy merosining naqadar boy ekanligini ko'rsatadi.
Tadqiqot jarayonida mazkur manbalarning qiyosiy tahlili orqali Temuriylar davri madaniyatining
o'ziga xos xususiyatlari, rivojlanish tendensiyalari va erishilgan yutuqlar xolisona baholandi.
Manbalarning xronologik va geografik qamrovi keng bo'lib, bu mavzuni har tomonlama yoritish
imkonini beradi.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Temuriylar davri madaniyati va ilm-fanining rivojlanishi bir necha asosiy yo'nalishlarda ko'zga
tashlanadi. Me'morchilik san'ati va shaharsozlik sohasida ulkan yutuqlarga erishildi. Amir Temur
va Temuriylar davrida qurilgan me'moriy yodgorliklar o'zining hashamati, naqshinkorligi va
muhandislik yechimlari bilan ajralib turadi. Samarqanddagi Registon majmuasi, Bibixonim
masjidi, Go'ri Amir maqbarasi, Shohi Zinda ansambli kabi inshootlar nafaqat me'moriy obida,
balki o'sha davr ijtimoiy-madaniy hayotining ko'zgusi hamdir [6, b. 78]. Bu inshootlarning
qurilishida mahalliy ustalar bilan bir qatorda Sheroz, Isfahon, Tabriz va boshqa shaharlardan
kelgan me'morlar hamkorlikda ishlashgan. Natijada sharq me'morchiligining eng yaxshi
an'analari uyg'unlashgan noyob me'moriy maktab shakllandi.
Ilm-fan sohasida, ayniqsa aniq fanlar yo'nalishida sezilarli yutuqlarga erishildi. Mirzo Ulug'bek
tomonidan Samarqandda qurilgan rasadxona va unda olib borilgan ilmiy kuzatishlar astronomiya
fanining rivojiga ulkan hissa qo'shdi [7, b. 123]. "Zij-i jadidi Ko'ragoniy" nomli astronomik
jadvallar to'plami o'z davrining eng mukammal ilmiy asarlaridan biri sifatida nafaqat Sharq,
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
175
balki G'arb olimlari tomonidan ham e'tirof etildi. Matematika sohasida ham muhim kashfiyotlar
qilindi, trigonometriya va algebra sohasida yangi nazariyalar yaratildi.
Tarix va adabiyot sohasida ham sezilarli yuksalish yuz berdi. Sharafiddin Ali Yazdiy,
Abdurazzok Samarqandiy, Mirxond kabi tarixchilarning asarlari Temuriylar davri tarixini
o'rganishda asosiy manba bo'lib xizmat qiladi [8, b. 256]. Alisher Navoiy va Abdurahmon Jomiy
ijodi turkiy va forsiy adabiyotning eng yorqin namunalarini yaratdi. Navoiyning "Xamsa"si va
Jomiyning falsafiy-tasavvufiy asarlari nafaqat badiiy, balki ilmiy qadriyat sifatida ham muhim
ahamiyat kasb etadi.
Tasviriy san'at sohasida, ayniqsa miniatura maktabi katta yutuqlarga erishdi. Hirot miniatura
maktabi Kamoliddin Behzod rahbarligida o'zining eng yuqori cho'qqisiga ko'tarildi [9, b. 167].
Behzod va uning shogirdlari tomonidan yaratilgan miniaturalar nafaqat badiiy, balki tarixiy
manba sifatida ham qimmatlidir. Qo'lyozma kitoblarni ko'chirish va bezash san'ati takomillashdi,
xattotlik maktablari shakllandi. Sulton Ali Mashhadiy, Mir Ali Hiraviy kabi xattotlar tomonidan
ko'chirilgan qo'lyozmalar o'zining nafisligi va mukammalligi bilan ajralib turadi.
Madaniy hayotning yana bir muhim jihati kutubxonalar va kitob xazinalarining tashkil etilishi
bo'ldi. Samarqand, Hirot, Sherozda yirik kutubxonalar faoliyat ko'rsatdi. Bu kutubxonalarda
minglab qo'lyozma kitoblar saqlangan, ko'plab kotiblar va musavvirlar faoliyat yuritgan. Ilm-fan
va madaniyat rivojiga Temuriy hukmdorlarning bevosita homiylik qilishi, olimlar va san'at ahlini
qo'llab-quvvatlashi muhim rol o'ynadi. Madrasalar va ilmiy markazlarda olib borilgan tadqiqotlar,
ilmiy munozaralar va bahs-muhokamalar ilm-fanning rivojiga katta turtki berdi.
Temuriylar davri madaniy hayotining yana bir muhim jihati ta'lim tizimining rivojlanishi bo'ldi.
Samarqand, Hirot, Buxoro va boshqa shaharlarda ko'plab madrasalar qurildi, ularda turli fanlar
o'qitildi. Madrasalarda diniy bilimlar bilan bir qatorda, dunyoviy fanlar - matematika,
astronomiya, tibbiyot, adabiyot ham o'rgatildi [3, b. 156]. Bu madrasalarda Mirzo Ulug'bek, Ali
Qushchi, Mavlono Muhiddin kabi olimlar dars bergan.
Tibbiyot sohasida ham sezilarli yutuqlarga erishildi. Hirotda tashkil etilgan shifoxonalarda
bemorlarni davolash bilan bir qatorda, tibbiy bilimlarni o'rgatish ham yo'lga qo'yildi. Muhammad
Tabib, Mansur ibn Muhammad kabi tabiblarning tibbiyotga oid asarlari yaratildi, ular qo'shni
mamlakatlarda ham mashhur bo'ldi [5, b. 234].
Temuriylar davrida xalqaro madaniy aloqalar ham rivojlandi. Xitoy, Hindiston, arab
mamlakatlari va Yevropadan kelgan elchilar, savdogarlar va sayyohlar orqali madaniy
almashiuvlar amalga oshirildi. Bu esa san'at va hunarmandchilikda yangi uslublar va
texnikalarning paydo bo'lishiga olib keldi [8, b. 178]. Ayniqsa, Hirot va Samarqand
hunarmandlarining mahsulotlari xalqaro bozorlarda yuqori baholangan.
Temuriylar saroyida musiqiy san'at ham rivojlandi. Abdul Qodir Marog'iy, Hofiz Sheroziy kabi
musiqashunoslar ijod qildi, yangi musiqiy asboblar yaratildi, maqom san'ati takomillashdi.
Saroyda muntazam ravishda musiqiy anjumanlar o'tkazilib turildi, musiqiy risolalar yaratildi.
Bu davrda tuzilgan tarixiy va geografik asarlar muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega edi.
Hofizi Abru va Sharafiddin Ali Yazdiyning asarlarida nafaqat tarixiy voqealar, balki turli
hududlarning geografik tavsifi, aholisi, xo'jaligi va madaniyati haqida ham qimmatli ma'lumotlar
keltirilgan.
XULOSA
Temuriylar davri O'rta Osiyo madaniyati tarixida o'ziga xos renessans davri sifatida baholanadi.
Bu davrda ilm-fan va madaniyatning barcha sohalarida yuksalish yuz berdi. Samarqand va Hirot
kabi shaharlar nafaqat Markaziy Osiyo, balki butun musulmon dunyosining yetakchi madaniy
markazlariga aylandi. Temuriylar davrida ilm-fan sohasida, xususan astronomiya, matematika,
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
176
me'morchilik, tasviriy san'at va adabiyotda erishilgan yutuqlar keyingi asrlarda ham o'z
ahamiyatini yo'qotmadi.
Mirzo Ulug'bekning astronomik kuzatishlari, Alisher Navoiyning adabiy merosi, Kamoliddin
Behzodning miniatura san'ati namunalari, Samarqand va Hirotdagi me'moriy obidalar jahon
madaniyati xazinasidan munosib o'rin egalladi. Bu davrda shakllangan ilmiy maktablar va
yo'nalishlar keyingi davrlarda ham rivojlanishda davom etdi. Temuriylar hukmronligi davrida
yaratilgan madaniy meros nafaqat O'rta Osiyo xalqlari, balki butun musulmon Sharqi madaniyati
tarixida muhim ahamiyat kasb etadi va bugungi kunda ham ilmiy-madaniy tadqiqotlar uchun boy
manba bo'lib xizmat qilmoqda. Xulosa qilib aytganda, Temuriylar davri O'rta Osiyo madaniyati
tarixining eng yorqin sahifalaridan biri bo'lib, uning ta'siri hozirgi kungacha davom etmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Ahmedov, B. (2014). Temur tuzuklari tarixi. Toshkent: Fan.
2.
Ahmedov, B. (1989). Ulug'bek. Toshkent: O'zbekiston.
3.
Bartold, V.V. (1964). Ulugbek i ego vremya. Moskva: Nauka.
4.
Woods, J.E. (1990). The Timurid Dynasty. Papers on Inner Asia, 14.
5.
Yakubovskiy, A. (1996). Temur davri madaniy hayoti. Toshkent: Sharq.
6.
Pugachenkova, G.A. (1976). Zodchestvo Tsentralnoy Azii XV vek. Tashkent: Fan.
7.
Sirazhdinov, S.H. (1979). Ulugbek - velikiy astronom XV veka. Tashkent: Fan.
8.
Subtelny, M.E. (2007). Timurids in Transition. Leiden: Brill.
9.
O'zbekiston san'at tarixi. (2007). Toshkent: San'at.
