DZYUDO KURASHCHILARNING MASHG‘ULOT JARAYONIDA JISMONIY TAYYORGARLIGI

Qodirov Sirojiddin Erkinboyevich,Bektemirov Eldor Urakovich

doi:10.71337/inlibrary.uz.ijsr.68803

Авторы

Qodirov Sirojiddin Erkinboyevich,Bektemirov Eldor Urakovich
O‘zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti Xalqaro kurash turlari nazariyasi va uslubiyati kafedrasi dotsenti, p.f.b.f.d. (PhD).,O‘zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti Xalqaro kurash turlari nazariyasi va uslubiyati kafedrasi o‘qituvchisi Uzbekistan, Chirchik shaxri

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.ijsr.68803

Ключевые слова:

jismoniy tayyorgarlik texnik tayyorgarlik taktik tayyorgarlik metodika mashg‘ulot jarayoni.

Аннотация

Boshlang‘ich sport ixtisosligi bosqichida tezkor-kuch tayyorgarligining quyidagi asosiy bevosita va metodlari ularning qisqarish tezkorligiga yo‘naltirilgan mashqlar; yugurish tayyorgarligi, sportchilarning tezkorlik sifatlarini rivojlantirishiga to‘g‘rilangan, yugurish texnikasini yaxshilash va uning tezkorligini oshirish; tezkor-kuch xarakteridagi mashqlar (sakrovchanlik tayyorgarligi).

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 10, issue 1, February 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

128

Qodirov Sirojiddin Erkinboyevich

O‘zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti

Xalqaro kurash turlari nazariyasi va uslubiyati kafedrasi dotsenti, p.f.b.f.d. (PhD).

O‘zbekiston, Chirchiq shahar

qodirov.sirojiddin@list.ru

Bektemirov Eldor Urakovich

O‘zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti Xalqaro kurash turlari

nazariyasi va uslubiyati kafedrasi o‘qituvchisi

Uzbekistan, Chirchik shaxri

bektemirov.e@mail.ru

DZYUDO KURASHCHILARNING MASHG‘ULOT JARAYONIDA JISMONIY

TAYYORGARLIGI

Kalit so‘zlar:

jismoniy tayyorgarlik, texnik tayyorgarlik, taktik tayyorgarlik, metodika,

mashg‘ulot jarayoni.

Ключевые слова:

физическая подготовка, техническая подготовка, тактическая

подготовка, методика, тренировочный процесс.

Keywords:

physical training, technical training, tactical training, methodology, training process.

Boshlang‘ich sport ixtisosligi bosqichida tezkor-kuch tayyorgarligining quyidagi asosiy

bevosita va metodlari ularning qisqarish tezkorligiga yo‘naltirilgan mashqlar; yugurish

tayyorgarligi, sportchilarning tezkorlik sifatlarini rivojlantirishiga to‘g‘rilangan, yugurish

texnikasini yaxshilash va uning tezkorligini oshirish; tezkor-kuch xarakteridagi mashqlar

(sakrovchanlik tayyorgarligi).

Yosh sportchilar tezkor-kuch sifatini tarbiyalash uchun quyidagi trenirovka metodlari

qo‘llaniladi: tezkor-kuch mashqlarini og‘irliksiz bilan takroriy bajarish metodi; mashq metodi,

aralash rejimda mushak ishlari paytida bajariladigan.

Bolalik va o‘smirlik yoshida egiluvchanlikni tarbiyalash uchun qulay zaminga ega.

Egiluvchanlikni tarbiyalash uchun cho‘ziluvchan mashqlar tipik hisoblanadi, mazkur mashg‘ulot

chegarasida mumkin bo‘lganga qadar harakat amplitudasini asta-sekin ortib borishni ta’minlaydi.

Cho‘zilishga doir mashqlar o‘zida odatda, asosiy va yordamchi gimnastikadan elementar

harakatlarni namoyon qiladi, u yoki bu mushak guruhlari, bog‘lamlariga (oyoq, qo‘l, gavda,

bo‘yin mashqlari) tanlab ta’sir qiladigan.

Egiluvchanlik mashqlari snaryadsiz, gimnastika devori va boshqa snaryadlarda, to‘ldirma

to‘plar, gantellar, sheriklar bilan bajarilishi mumkin. Bu mashqlarda amplituda xususiy

kuchlanish bilan oshiriladi – oyoq yoki qo‘llarni siltash harakatlari paytida yoxud tashqi

kuchlarni quyish hisobiga, masalan juftlik mashqlarida sherikning kuchlanishi.

Egiluvchan rivojlantirish uchun turli harakatli va sport o‘yinlari, mashqlar katta harakat

amplitudasi bilan bajariladigan (buyumlarsiz va buyumlar bilan), bo‘g‘imlar, bog‘lamlari va

mushaklarni mustahkamlash mashqlari bilan birgalikdagi egiluvchanlik mashqlari amalga

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 10, issue 1, February 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

129

oshiriladi. Egiluvchanlik mashqlarini bajarish tempi ularning maqsadli belgilanishi va

xarakteriga, shuningdek shug‘ullanuvchilarning tayyorgarlik darajasiga bog‘liq ravishda

o‘rnatiladi.

Egiluvchanlikni tarbiyalashning asosiy metodi mashqni takroriy bajarilishidir.

Egiluvchanlikni muntazam takomillashtirish lozim. Egiluvchanlik mashqlarini ko‘p karra

takrorlashlardan so‘ngina faqat (10-15 marta) harakat amplitudasining ortishiga erishish mumkin.

Egiluvchanlikni rivojlantirish paytida eng katta effektga shunday holatda erishish mumkin, agar

mashg‘ulot har kuni yoki bir kunda ikki marta o‘tkazilsa. Undan tashqari, bolalar va o‘smirlar bu

mashqlarni ertalabki badantarbiya vaqtida mustaqil bajarishlari kerak.

Chidamlilikni rivojlantirish har tomonlama jismoniy tayyorgarlikni
Pedagogik va tibbiy-fiziologik tadqiqotlar ma’lumotlari yosh sportchilar mashg‘ulotlarida

chidamlilikni rivojlantirish uchun jismoniy mashqlardan foydalanishda vosita va metodlarini

ratsional qo‘llash yo‘li bilan yuklamani puxta me’yorlashning maqsadga muvofiqligini

tasdiqladilar. Mashg‘ulotning vosita va metodlaridan noto‘g‘ri foydalanish paytida, yuklamani

kuchaytirish bolalar va o‘smirlar organizmiga salbiy ta’sir qilishi mumkin, shuning uchun ham

organizm charchoqdan saqlashda velosipedda yurish, suzish, harakatli o‘yinlardan foydalanishi

ma’quldir.

Bolalar va o‘smirlar umumiy chidamliligini rivojlantirish asosiy masala shuning uchun

quyidagi metodlar ma’qul hisoblanadi: bir tekislik metodi, trenirovkaning uzluksiz metodining

har xil davrlarida variantlari, o‘yin metodi, aylanma trenirovka metodlari foydalidir.

Chidamlilikni rivojlantirish qaysidir metodlardan biriga afzallikni berish o‘rinsizdir.

Yillik trenirovka tsiklining har xil davrlarida bu metodlarning optimal birligidan foydalanish

zarur.

Chidamlilikni rivojlantirish bilan bog‘liq bo‘lgan mashg‘ulot yuklamalarini puxta

me’yorlash darkor. 11-12 yoshdan yengil atletika mashg‘ulotlarini boshlayotgan sportchilar

uchun yugurishdagi chidamlilikka doir mumkin bo‘lgan mashg‘ulot yuklamalarini keltiramiz.

Tanlangan sport turida chuqurlashtirilgan trenirovka bosqichida yosh sportchilarning

tezkorlik sifatlarini rivojlantirishga katta e’tibor berish darkor. Bu bosqichda tor ixtisoslashgan

tezkor tayyorlashga o‘rin qolmaslik lozim. Tezkorlik sifatlarni rivojlantirish maqsadida tezkor-

kuch mashqlari, (bevosita tezkorlik mashqlari bilan birgalikda, lekin kichik hajmda)

qiyinlashtirilgan sharoitda bajarilishi lozim. Tezkorlik sifatlarini rivojlantirishning asosiy

vositalari og‘irliksiz va og‘irliklar bilan sakrash hamda sakrovchan mashqlar hisoblanadi,

maxsus yugurish mashqlari, to‘ldirma to‘plar va qopchalar bilan mashqalar, qum bilan to‘ldiri

lgan: shtanga, tosh, gantellar bilan mashqalar; barcha har xillikda sprinter yugurishi; tepalikka

yugurish; qumloq yerda yugurish va h.k.

Tezlik darajasining bir xil bo‘lishidan qochish uchun, «tezkorlik to‘sig‘i»ning paydo bo‘lishi va

trenirovka jarayonining samaradorligini chuqurlashtirilgan ternirovka bosqichida oshirish,

tezkorlik sifatlarini tarbiyalashning quyidagi metodlaridan foydalanish maqsadga muvofiq:

tezkor-kuch mashqlarini takroriy qo‘llash metodi; strukturasi aynan bir xil musobaqa mashqlari

(dinamik kuchlanishli takroriy metod); bu paytda kuchli zo‘riqish chegarasida nisbatan yengil

yuk maksimal tezlik bilan bajariladi; asosiy tezkorlik mashqini takroriy bajarish metodi, qaysiki

yosh sportchi ixtisoslashgan, maksimal tez tempda, optimal harakat amplitudasini saqlash bilan

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 10, issue 1, February 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

130

(standart sharoitda); yengillashtirilgan sharoitda tezkorlik mashqlarini bajarish metodi. Harakat

tezligini oshirish jarayonida yetakchi rol tezkor-kuch mashqlaridan takroriy foydalanish

metodiga, strukturasi aynan bir xil musobaqa metodiga (dinamik kuchlanishli takroriy metod)

ajratilishi lozim.
Kuchni tarbiyalashning asosiy vazifalari shug‘ullanuvchilarning barcha harakat apparati

mushaklar guruhini mustahkamlash, asosiy mushak kuchlanishini (dinamik va statik

harakatlardagi) namoyon qila bilishni tarbiyalash, shuningdek har xil sharoitda mushak kuchidan

ratsional foydalanish qobiliyatini shakllantirish hisoblanadi. Yanada ko‘proq sezilarli o‘rin kuch

mashqlariga ajratilishi lozim, mushak guruhlariga tanlab ta’sir ko‘rsatish imkoniyatiga ega

bo‘lgan, tanlangan sport turida kuchlanishning namoyon bo‘lishi uchun strukturaviy muhim

bo‘lgan. Bu mashqlarni tanlash sport turining xususiyatlari bilan shartlangan bo‘lishi kerak,

qaysiki yosh sportchi ixtisoslashgan. Bunday mashqlarga strukturasi bo‘yicha nerv-mushak

kuchlanish xarakteri asosiy (musobaqa) mashqlari bilan o‘xshashlikka ega bo‘lgan mashqlar

kiradi, shuningdek mushak guruhlarini rivojlantirishga yo‘naltirilgan mashqlar, tanlangan sport

turida yaxlit faoliyat bilan bajarish paytida asosiy yuklamani olib yuradigan.
Yosh sportchilarda mushak kuchlarini rivojlantirishning asosiy metodlari vazn chegarasi atrofida

og‘irliklar bilan kuch mashqlarini takroriy bajarish metodi (maksimal kuchlanish metodi);

tezkor-kuch mashqlarini takroriy bajarish metodi (dinamik kuchlanish metodi); statik kuch

mashqlarini takroriy bajarish metodi.
15-16 yoshli sportchilarning kuchini tayyorlash bo‘yicha tavsiyanoma keltirilgan, 1-2 yillik sport

mashg‘uloti stajiga ega bo‘lgan. Bu tavsiyanomalar og‘ir atletika bilan ixtisoslashmagan yosh

sportchilarga berilgan.

Xulosa:

Shug‘ullanuvchilarning kuch qobiliyatlariga har tomonlama ta’sir ko‘rsatish va

mashg‘ulotni jo‘shqinligini oshirish maqsadida shunday mashqlardan foydalanish darkor,

qarshilik ko‘rsatish bilan juft va guruhli mashqlar, «to‘p uchun kurash» o‘yini, akrobatika,

snaryadlarda gimnastika mashqlari va h.k.
Agar o‘rta yoshdagi o‘spirinlar uchun asosiy vazifa muskullarni yaxlit rivojlantirish hisoblansa,

unga alohida urg‘u bermasdan shunday tanlangan sport turida hal qiluvchi ahamiyatga ega

bo‘lgan, mushak guruhlarini rivojlantirishga qaratish kerak, u holda katta yoshdagi o‘spirinlar

mashg‘ulotlarida yana ko‘proq e’tibor bu mushaklar guruhini rivojlantirishga ajratish darkor.

Bunday paytda asosiy (musobaqa) mashqlarga kuch mashqlarining «strukturaviy muvofiqligi»ni

hisobga olish lozim. Birinchi navbatda vositalarini tanlashga e’tibor qaratiladi. Mushak ishlari

rejimi bo‘yicha asosiy mashqlarga o‘xshash tegishli mashg’ulot yuklamalari ishlab chiqilishi

lozim.

Adabiyotlar ro‘yxati:

1. Tastanov N.A. – “Kurash turlari nazariyasi va uslubiyati” Darslik. T. 2015.

2. Bayturayev E.I. “Sambo kurashi nazariyasi va uslubiyati” T., 2016.

3. Bayturayev E.I., Odilov B.B. Sport pedagogik mahoratini oshirish. T., 2017.
4. Tastanov N.A. – “Kurash turlari nazariyasi va uslubiyati” Darslik.T. 2017.

5. Bayturayev E.I., Odilov B.B. Sport pedagogik mahoratini oshirish. T., 2019.