INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
125
K.M.Tadjiyev
Termez muhandislik va agrotexnologiyakar universiteti
Agrobiologiya fakulteti «Agronomiya, seleksiya va urug‘chilik kafedrasi
q.x.f doktori ( DSc), katta ilmiy xodimi.
Y.U.Usmonov
Termez muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti
Agrobiologiya fakulteti «O‘simlikshunoslik» yo‘nalishi tayanch doktoranti
M.B.Xolboyev
Termez muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti
Agrobiologiya fakulteti «O‘simlikshunoslik» yo‘nalishi tayanch doktoranti
NO’XAT (CICER ARIETINUM L.) O’SIMLIGI NAVLARINING EKILISHI,
HOSILDORLIK BELGILARI VA YETISHTIRISH ISTIQBOLLARI
Annotatsiya
. O‘zbekiston Respublikasi qishloq xo‘jaligining muhim vazifalaridan biri, aholini
oziq-ovqat maxsulotlarga bo’lgan talabini to’liq qondirishdan iboratdir. Bu maqsadga erishishda
don va dukkakli-don ekinlarini yetishtirish, ularni xilma-xilligi, xosildorligini oshirish, sifatini
yaxshilash jiddiy ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada no’xatning navining ekish usullari va
ularning o‘sishiga, rivojlanishiga va hosildorligiga ta’siri haqida ma’lumot berilgan. Bundan
tashqari maqolada no‘xatning ko‘plab navlari to‘g‘risida kerakli va qisqacha ma’lumotlar
keltirilgan. Ushbu maqolada no‘xat o‘simligining nav va namunalarida don soni, don og‘irligi,
1000 ta don vazni kabi hosildorlik belgilari va 1 m2 don hosili (g.) ko‘rsatkichlari aniqlandi va
qiyosiy tahlil qilindi, Tahlil natijalariga asoslanib no‘xatning nav va namunalari orasidan don
soni, don og‘irligi va 1 m2 don hosilining eng yuqori ko‘rsatkichga ega bo‘lgani seleksion
tadqiqotlar uchun tanlab olindi.
Kalit so’zlari:
no‘xat, o‘suv davri, no‘xat ildizlari, no‘xat nigritum navi, ekish me’yori,
Asosiy qism.
No‘xat hozirgi kundagi insoniyatning eng zarur oziqa manbaidir. No‘xat poyasidan
yem xashak sifatida qishloq xopjalikda eng sermahsul ekin sifatida foydalaniladi. Ayniqsa
o‘zbek olimlari tomonida sug‘oriladigan ekin maydonlarda ekilib tuproqning strukturasi va
unumdorligi yaxshilanyapti. Hozirgi kunda global iqlim o‘zgarishi dunyoning ko‘plab
hududlarida suv tanqisligining kelib chiqishiga sabab bo‘lmoqda. Bunday holatlarda suv
tanqisligiga chidamli bo‘lgan ekin turlarini ko‘paytirish talab etiladi. Bunday ekin turlaridan biri
no‘xat o‘simligi hisoblanadi [1,2]. No‘xat o‘simligi quruq iqlim sharoitli 55 dan ortiq
mamalakatlarda yetishtiriladi. Aholi o‘sishi yuqori bo‘lgan mamlakatlarda (Hindiston, Pokistan,
Meksika, Efiopiya) no‘xat asosiy oziq-ovqat mahsuloti sifatida ovqat ratsioniga kiritilgan [4].
No‘xat doni tarkibida o‘rtacha 25% oqsil, 4,5% moy, 46% gacha kraxmal, B1 vitamini, turli
mineral tuzlar va ovqat hazm qilishga yordam beradigan eng muhim aminokislotalar bor. No‘xat
mevasi dorivorlik hususiyatlari bilan ham alohida ajralib turadi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
126
No‘xat – dukkaklilar oilasiga mansub bir yillik va ko‘p yillik o‘tsimon o‘simlik turkumi;
dukkakli don ekini. Vatani Osiyo. Poyasi o‘tsimon, tik o‘sadi, dag‘al, qovurg‘ali, sershox, tukli,
balandligi 30-70 sm. Bargi murakkab, patsimon. Guli ikki jinsli, kapalaksimon, mayda. Mevasi
dukkak, dukkagida 1-2 ta, goh 3 ta don bo‘ladi. Don rangi oq, pushti, to‘q-sariq, issiqsevar va
yorug‘sevar, bahorgi ekin. Boshqa dukkakli ekinlarga nisbatan qurg‘oqchilik va sho‘rga
chidamli, urug‘i 2-5°C haroratda unib chiqadi, past haroratda sekin o‘sadi. Maysasi bahorgi -6-
8°C gacha qorasovuqlarga chidaydi. Namlik meʼyordan ortiq bo‘lsa kasallanadi, shona va guli
to‘kiladi. O‘zidan changlanadi. O‘suv davri 70-190 kun. Don tarkibida 19-33% oqsil, 4-7% moy,
0,2-4,0% kul, 48-61% azotsiz ekstrativ moddalar, 2-12% klechatka, vitaminlar hamda
aminokislotalar mavjud. Bir mavsumda bir gektar yerda no‘xat ildizlari 50-70 kg sof modda
hisobida azot to‘playdi. Keng qatorlab (qator orasi 45-60 sm) yoki yoppasiga qatorlab (qator
orasi 15 sm), baʼzan sepma usulida 5-10 sm chuqurlikda ekiladi. O‘zbekistonda aksariyat lalmi
yerlarda ekiladi. Gullash davrida suvni kam meʼyorda berish yaxshi natija beradi, to‘liq
pishganda guli to‘kiladi, dukkagi deyarli chatnamaydi, hosili don kombaynlarida yig‘ib
olinadi.So‘ngi yillarda iqlimni glabal o‘zgarishi, haroratni keskin ko‘tarilishi, lalmi xududlarni
cho‘lashishi bir davrda, axolini don va dukkakli - don ekinlariga bo‘lgan talabini qondirish
maqsadida no‘xat ekinini sug‘oriladigan yerlarda yetishtirish samara bermoqda.
Hozirgi kunda O‘zbekistonda no‘xatning 11 navi yetishtiriladi.Shuningdek, navlar pishib etish
jihatidan farq qiladi. Erta pishgan turlarni birinchi kurtaklar paydo bo'lganidan 1-2 oy o'tgach
iste'mol qilish mumkin. No'xatning o'rta pishib etish davri 2-2,5 oy. Kech turlarni 2,5-3 oydan
keyin yig'ib olish mumkin.No‘xat nigritum avlodiga mansub oqsilga boy bir yillik o’simlik
hisoblanadi. No’xat o’simligining ozuqaviyligi yuqori bo’lib doni tarkibida o’rtacha 19-30%
oqsil, 4-7% moy, 47-60% azotsiz ekstraktov moddalar, 2,4-12,8% kletchatka, 0,2-4,0% kul va
shuningdek, V1 vitamini hamda mineral tuzlar mavjud.Bu navda bir tonna urug‘ va tegishli barg
– poya yetishtirish uchun 45-60 kg sof modda hisobida azot, 16-20 kg fosfor, 30 kg kaliy, 25-30
kg kalsiy, 8-13 kg magniy sarflanadi. Erkin azotni o‘zlashtirish xususiyatini nazarda tutib
gektariga 20-30 kg azot, 60-80 kg fosfor va 30-40 kg kaliy sof modda hisobida solish tavsiya
qilinadi. Fosforli va kaliyli o‘g‘itlar yer haydashdan oldin solinadi, azotli o‘g‘it ekishdan oldin va
o‘suv davrida solinadi.Sifati bo‘yicha 1 sinfga javob beradigan urug‘ ekish (tozaligi 99%,
unuvchanligi 95%) maqsadga muvofiqdir. Nigritum navi erta ko‘klamda bahorgi don ekinlari
bilan bir vaqtda ekiladi. Gektariga 0,8-1,4 mln. Dona miqdorida urug‘ ekiladi. Yirik donli navlar
gektariga 240-300 kg ekiladi, mayda donli navlar 150-200 kg miqdorida ekiladi. Bu miqdorlar
suvli yerlarda yoppasiga qator-lab ekish uchun tavsiya qilingan. Lalmi yerlarda ko‘k no‘xat keng
qatorlab ekiladi, qator orasi 45 sm, ekish me’yori 60 kg.Poyasi egiladigan navlar poyasi tik
o‘sadigan ekinlar bilan qo‘shib ekiladi, bo‘lmasa hosilni yig‘ib olish juda qiyin. Aksariyat xolda
arpa yoki suli qo‘shib ekiladi. Ekish me’yori asosiy ekish me’yoridan 15-20 % ekiladi.O‘suv
davrida jo‘yaklar olinib (orasi 60-70 sm), 1-3 marta sug‘oriladi. Maysalanish davrida qatqaloqqa
qarshi boronalanadi. Maysalanish davrida begona o‘tlarga qarshi 48% li bazargan 2-3 litr
qo‘llanadi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
: Xulosa qilib aytganda sug‘oriladigan yerlarda no‘xat bahorda
ekilganga nisbatankuzgi muddatlarda ekilsa yuqori samara beradi. Sug‘oriladigan yerlarda
no‘xat kuzdahar xil muddat va ekish chuqurliklarida ekib iqtisodiy samaradorligiga tasiri
bo‘yichao‘tkazilgan tajribalarning natijalarini tahlil qilish, maqbul ekish muddatlar va
ekishchuqurliklarini
qo‘llash
no‘xatni
yetishtirishning
iqtisodiy
samaradorligi
ko‘rsatgichlariyuqori bo‘lishini ko‘rsatadi.Demak, tahlillar natijasidan ma’lum bo‘lishicha navlar
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
127
orasidan eng yuqori soffoyda va rentabellik darajasi Nopxat navlarida noyabr oyining uchinchi
dekadasi (30.11)da6-9 sm chuqurlikda ekilgan variantlari aniqlandi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. O‘zbekistonda tadqiqotchilar tomonidan dukkakli ekinlarning seleksiyasi, genetikasi,
yetishtirish texnologiyasi hamda fiziologik-biokimyoviy xususiyatlariga oid bir qator
tadqiqotlar olib borilmoqda. O.Rasulova va boshqalar tomonidan dukkakli ekinlar no‘xat
(Cicer arietinum L.), ko‘k no‘xat (Pisum sativum L.), mosh (Vigna radiata L.), yasmiq (Lens
culinaris), loviya (Phaseolus vulgaris), soya (Glycine max), yeryong‘oq (Arachis hypogaeae
L.) larning don tarkibi, organizm uchun foydali xususiyatlari, oziq-ovqat xavfsizligida
ahamiyati haqida ma’lumotlar yoritilgan .
2. D.Qulmamatova va boshqalar tadqiqotlarida no‘xat o‘simligida zambrug‘li kasalliklarda
hosildorlik belgilari va fiziologik jarayonlarning o‘zgarishi [11], no‘xat namunalaridagi
hosildorlik belgilarining korrelyatsion va regression analiziga [5] doir tadqiqotlar olib
borilgan.
3. Aliqulov
G‘.N.
Lalmikor
to‘q
tusli
bo‘z
tuproqlar
sharoitida
bug‘doy
hosildorligigao‘tmishdosh no‘xatning ta’siri (Qashqadaryo viloyati misolida). Avtoref.
Q.x.f.n. –Tashkent.: 2010. 20-b.
4. Bobokulov Z.R, Bobomurodov Z.S. Productivity Of Chikpea Varieties And The Effect Of
Different Planting Times And Depths On Grain Quality Indicators. NVEONATURAL
VOLATILES & ESSENTIAL OILS Journal| NVEO, 7524-7532
5. Bobomuradov
Z.S,
Bobokulov
Z.R.
NO‘XAT
EKININING
O‘ZIGA
XOSXUSUSIYaTLARI (Fermerlarga kichik maslaxat). EVELOPMENT ISSUES OF
INNOVATIVE ECONOMY IN THE AGRICULTURAL SECTOR, 989-992
6. Bobokulov Z.R. VLIYaNIYe SROKOV POSEVA NA ROST, RAZVITIYe
IUROJAYNOST SORTOV sovremennoy nauki, 2018.OZIMOGO NUTA. – Aktualnыye
problemы
7. Botirov, A., & Arakawa, O. (2021). Root Growth Changes in the Winter Planting of Young
‘Miyabi Fuji’Apple Trees. International Journal of Horticultural Science and Technology,
8(3), 227-233. https://doi.org/10.22059/ijhst.2021.315746.428
8. Atabayeva X.N.-Soya-T. Milliy ensiklopediya, 2004.
9. Bo’riyev X.Ch., Atabayeva X.N. «Qand lavlagi urug’chiligi» (tavsiyanoma), 2009.
10. A.R.Bo’riyev.X.Ch.Gafurova L.A., Nurbekov A.-Bir boshoq don, -T. 2004
