INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
103
Xusanov Bazar
Samarqand davlat arxitektura-qurilish universiteti, dotsent,
E-mail:
. telefon: +998933533122
Vaxobov Mexroj
O‘qituvchi
E-mail:
. telefon:+998932333134
MUSTAQIL TA’LIMDA MOTIVATSIYANING ROLI
Annotatsiya.
Maqolada interfol ta’lim bilan mustaqil ta’limning usullari tadqiq qilinadi, yutuq
va kamchiliklari o`zaro taqqoslanadi. Ularga asoslanib, mustaqil ta’limning ta’sirchanligini
oshirish chora-tadbirlari ko`rsatib berilgan.
Kalit so`zlar:
kredit-modul tizimi, interfaol ta’lim, mustaqil ta’lim, matematik paket dasturlar.
Kirish.
O`zbekiston Respublikasi Prezidentning 2019 yil 8 oktabrdagi farmoni bilan tasdiqlangan
“O`zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi”ga ko`ra
mamlaktdagi OTMlarning 85% 2030 yilgacha bosqichma-bosqich kredit-modul tizimiga o`tishi
rejalashtirilgan. Bu yaqin yillarda mamlakatdagi barcha OTMlar kredit-modul tizimida faoliyat
yurita boshlashidan darak beradi. Ma’lumki, ta’lim maqsadlari ta’limiy, rivojlantiruvchi va
tarbiyaviy maqsadlardan tashkil topgan bo`lib, ta’limiy maqsadlarda talabalarda bilim, ko`nikma
va malakalarni shakillantirish nazarda tutiladi, rivojlantiruvchi maqsadlar shaxsga xos bo`lgan
sifatlarni umumiy rivojlantirish muammolarini hal qilishga qaratilgan bo`lsa, tarbiyaviy
maqsadlarda ta’lim oluvchida o`qishga qiziqish o`yg`otishga e’tibor qaratiladi. Yuqorida
aytilgan maqsadlarga erishishda ta’lim mazmunini tanlash, uni o`quvchilarga o`rgatish vositalari,
shakli va usullari muhim ahamiyatga ega. [1] O`qitshda axborot texnologiyalari va ta’limning
texnik vosiyalaridan foydalanish talabalarda topshiriqlarni bajarishda, uning yechimini topishda,
yechish usullarini tanlash imkoniyati yuzaga keladi. Albatta, bularninig barchasi tezlikda, qisqa
vaqtlarda amalga oshadi va talabada motivatsiyaning shakllanishiga olib keladi. Motivatsiya –bu
shaxsni faollikka undovchi va uning yo`nalishin aniqlovchi xohish (istak, mayl).
Asosiy qism. Xitoyning ta’lim berish usullari, so`nggi yillarda hamma uchun qiziqish
mavzusiga aylandi. Sababi, PISAning (Talabalarning ta'lim yutuqlarini baholash bo'yicha
xalqaro dastur) test natijalariga ko`ra, xitoy o`quvchilari boshqa mamlakatlardagi o`z
tengdoshlaridan o`qish va hisoblash qobiliyatidan jiddiy ravishda ustundirlar. Britaniya
Sautgempton universiteti olimlari bunga qanday erishish mumkinligini o'rganish maqsadida
tadqiqot o'tkazdilar. Ularning xulosalari haqida “Conversation” jurnalida e’lon qilingan. Unda
aytiladiki, butun sinf bir vaqtning o'zida ishtirok etadigan interaktiv ta'lim mustaqil yoki
guruhda ishlashdan ko'ra samaralidir. Bunday xulosaga kelish uchun ular Angliyani
Sautgempton va Xitoyni Nanjin shaharlarining 600 ga yaqin maktab o'quvchilarini sinab
ko`rdilar — bu ikki shaharni tanlanishi, ularning taxminan bir xil ijtimoiy-iqtisodiy maqomga
ega ekanligidadir. Ular buning uchun dunyoni turli mamlakatlarning maktablaridagi matematik
ta'limining darajasi va sifatini taqqoslash imkonini beruvchi TIMSS (ingl. TIMSS - Trends in
Mathematics and Science Study), ya’ni maktablarda matematika va tabiiy fanlardan ta'limining
sifatini xalqaro monitoring qilish, testining topshiriqlaridan foydalandilar. Ikkita testning
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
104
birinchi qismida xitoylik talabalarning o'rtacha natijasi 83% bo`lganda, ingliz bolalarining
orasida esa natija faqat 56% edi. 10 hafta o'tib, o'quvchilar ikkinchi testni topshirdilar. Bunda
ingliz o'quvchilari 66%gacha o'z natijalarini yaxshilashdi, ammo, 87% natijaga ega bo'lgan
xitoylik o`quvchlarlardan yana ortda qoldilar. Keyin videokamera yordamida ular ikki mamlakat
maktablarida darslar qanday o'tkazilishini tahlil qilishdi. Xitoy sinflarida vaqtning 72%
davomida butun sinf uchun interaktiv mashqlar o'tkazilganligi aniqlangan. Angliyada esa bu
jarayonga o'quv soatining faqat 24%gina ajratilgan. Shu bilan birga, 47%, ya'ni vaqtning deyarli
yarmi, ingliz o'quvchilarining individual yoki guruhda mustaqil ishlarini olib borishlariga
sarflangan bo`lsa, Xitoy muassasida mustaqil mashq qilish esa darsning 28% o`z ichiga olgan.
Interaktiv ta'limning katta qismi yuqori test natijalari bilan bog'liq bo'lib, darslarda o'z-o'zini ish
bilan ta'minlashning ko'pligi past ko'rsatkichlarga to'g'ri kelmoqda. Demak, darsdalarda
o`quvchilar mustaqil ish bilan band bo`lishlariga qaraganda, ularning barchasini darslarda faol
ishlashlari, o`qituvchining dars davomida sinfga savollar berib borishi va ko`rgazmali
namoyishlar qo`yishi, natijada anchayin unimli bo`lar ekan, buni yuqorida keltirilgan tadqiqot
xulosalari ko`rsatmoqda.
Matematika fanining ierarxik tabiati tufayli interfaol ta’lim usullarining ahamiyati
matematikani o`qitishda ayniqsa seziladi. Agar o`quvchilar o`zlari ishlayitgan bo`lsa, ular bir
mavzuda qolib ketishlari mumkin, o`qituvchi bu mavzuni tushuntirib berishi uchun esa, uzoq
vaqt kutishlari kerak bo`ladi. Bu o`quv jarayonini qiyinlashtiradi va uni samarasiz qiladi.
Xitoyda o`qituvchilar bir vaqtning o`zida barcha sinf bilan ishlaydi. Misol uchun, ular barcha
o'quvchilarni savol yoki vazifaga javob berish bilan kartalarni ko'tarishlarini so'rashadi. Shundan
so`ng, talabalardan qaysi biri yordamga muhtoj bo'lganligini darhol aniqlash mumkin.
Tushunarsiz savollar butun sinf bilan bir vaqtning o'zida o`rganiladi va ta’lim jarayonining
uzluksizligiga (ya’ni mavzuni o`zlashtirilishiga) va to`xtab qolmasligiga erishiladi. Lekin ECTS
kredit-modul tizimida faoliyat yurtadigan universitetlar amaliyotini tahlil qilganimizda, ularning
aksariyatida auditoriya soatiga ega bo`lgan fan va modullarda auditoriya va mustaqil o`qish
soatlari nisbati o`rtacha 40%ga 60% ekanligini kuzatish mumkin. Bu nisbat boshqacha qilib
aytganda 1:1,5 to`g`ri keladi. Y’ni, talaba muayyan fan bo`yicha belgilangan har soat dars uchun
unga darsdan tashqari bir yarim soat mustaqil o`qishi, tayyorlanishi kerak bo`ladi. [2]
Xulosa. Demak, talabalarning mustaqil ishlashlarida ularga ko`mak bera olishi mumkin
bo`lgan motivatsiyaga e’tobor qaratish lozim. Buning uchun matematik paketlardan: MathCAD,
Maple, Matlab, Mathematica, GeoGebra, Advanced Grapher; va electron jadval Microsoft
Exceldan foydalanish mumkin. Ularning har biri o`ziga xos interfeysiga egadir va murakkab
matematik hisob-kitoblarga, ma'lumotlarni vizualizatsiyasiga va modellashtirishga yo'naltirilgan.
Masalan, Maple tizimi simvolli hisoblash uchun mo'ljallangan bo`lib, talaba uchun qulaydir. U
matematik amallarning bajarilishini qog`ozda yozgandek, Maple interfeysida xuddi shunga
o`xshash kiritishi mumkin bo`ladi. Maple dasturida oliy matematikaning “Integral hisob”
bo`limidan aniqmas integrallarni topishga misol keltirilgan, rasmga qaralsin. Misolni yechishda
dasturning quyidagi buyruqlaridan foydalanilgan: combine –ifodani soddalashtirib, ixcham
ko`rinishga ketiradi; simplify –kasr ifodalarni qo`shadi; expend –qavslarni ochib chiqadi va yana
boshqalar. Aniqmas integral uchun uning boshlang`ichi topilgan, bu simvolik yozuvda oson
bajariladi. Endi natijaning to`g`ri ekanligini tekshirib ko`ramiz. Differensiallashning simvolli
yozuvi bilan natijadan hosila olinadi, va kasrlardan iborat algebraik yig`indiga kelinadi.
Yig`indini hisoblash simplify buyrug`i bialan bajariladi. Kasr ifoda hosil bo`ladi, uning surati
berilgan integral ostidagi funksiyaning suratiga teng. Maxrajini ham endi expend buyrug`i bilan
o`zgartirsak, berilgan kasrning maxrajiga teng bo`lg`an ifodaga kelamiz. Talabada yechimning
to`riligiga ishonchi ortadi va yanda murakkabroq misollarni yechishga intiladi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
105
Fodalanilgan adabiyotlar:
1. Kasb-hunar ta’limi №1, 2008 y.
2. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Ta'lim Muassasalarida ECTS Kredit-Modul Tizimi: Asosiy
Tushunchalar va Qoidalar. El-yurt umidi jamgʻarmasi va Respublika Oliy Ta'lim Kengashi.
2020 y..
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
106
3. Husanov, B., Shodiyev, K., & Mehroj, V. (2024). FUNKSIYA EKSTRUMLARINI
IQTISODIY VA QURULISH MASALALARINI YECHISHGA TADBIQI. Gospodarka i
Innowacje., 44, 11-16.
4. Husanov, B., Shodiyev, K., & Mehroj, V. (2024). TEKISLIKDA TO’G’RI CHIZIQ
TENGLAMALARINI IQTISODIY MASALARNI YECHISHGA TADBIQI. TA'LIM VA
RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI, 4(1), 11-14.
5. Xusanov, B., Shodiyev, K., Xasanov, A., & Tuyg‘unov, J. (2023). Kvadrat funksiya orqali
Iqtisodiyotda maksimal foydani topish. Gospodarka va Innovacje. , 36 , 62-68.
6. Khusanov, B., Shodiyev, K., Khasanov, A., & Tuygunov, J. (2023). FINDING MAXIMUM
PROFIT IN ECONOMICS THROUGH QUADRATIC FUNCTION. Gospodarka i
Innowacje., 36, 62-68.
7. Xusanov, B., Shodiyev, K., Xasanov, A., & Tuyg‘unov, J. (2023). KVADRATIK
FUNKSIYA ORQALI IQTISODIYOTDA MAKSIMAL FOYDANI TOPISH.
8. Хусанов, Б., & Кулмирзаева, Г. А. (2022). О РАСПРЕДЕЛЕНИЕ ИЗОЛИРОВАННЫХ
ОСОБИХ ТОЧЕК ОДНОЙ СИСТЕМЫ n-МЕРНОМ ПРОСТРАНСТВЕ. In " ONLINE-
CONFERENCES" PLATFORM (pp. 319-324).
9. Husanov, B. va Mahfuza, T. (2022). ABU RAYHON BERUNIY MATEMATIK
ASARLARIDAGI GEODESIK TASHIRISHLAR. Markaziy Osiyo nazariy va amaliy fanlar
jurnali , 3 (6), 123-127.
10. Bazar, K., & Abduganievna, K. G. (2021). Singular Points Classification of First Order
Differential Equations System Not Solved for Derivatives. International Journal on
Integrated Education, 4(3), 448-450.
11. Xusanov, B. va Qulmirzayeva, G. (2022). Uch o'lchovli fazoda maxsus turdagi tizimning
ajratilgan yagona nuqtalarini taqsimlash. Trans-stellar jurnali muhandislik va texnologiya ,
(2), 121-128.
12. Kulmirzayeva, G. A. (2023). FUNKSIYA HOSILASINI IQTISODIY MASALALARNI
YECHISHGA TATBIG’I. BOSHQARUV VA ETIKA QOIDALARI ONLAYN ILMIY
JURNALI, 3(6), 34-37.
13. Хусанов, Б., & Кулмирзаева, Г. А. (2023). О ГЛОБАЛЬНОМ ИССЛЕДОВАНИИ
ОДНОРОДНОЙ ТРЁХМЕРНОЙ СИСТЕМЫ. Gospodarka i Innowacje., 32, 75-79.
14. Husanov, B., Shodiyev, K., & Mehroj, V. (2024). FUNKSIYA EKSTRUMLARINI
IQTISODIY VA QURULISH MASALALARINI YECHISHGA TADBIQI. Gospodarka i
Innowacje., 44, 11-16.
15. Xusanov, B., Urunova, X. Y., & Sh, X. M. (2023). O’QITISHDA INTERFAOL
METODLARDAN FOYDALNISH VA ULARNI TADBIQLARI. TA'LIM VA
RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI, 3(6), 267-270.
16. Khusanov, B., & Eldorovna, I. M. M. (2023). Application of the Derivative of a Function to
Solving Economic Problems. Best Journal of Innovation in Science, Research and
Development, 2(6), 289-293.
17. Xusanov, B., & Kulmirzayeva, G. A. (2023). Matritsalar Va Vektorlar Nazariyasini
Iqtisodiy Masalalarni Yechishda Qo’llanilishi. AMALIY VA FUNDAMENTAL
TADQIQOTLAR JURNALI| JOURNAL OF APPLIED AND FUNDAMENTAL
RESEARCH, 2(7), 4-7.
18. Bozor, K. va Abdug'aniyevna, KG (2021). Mavzu. Ko'p nomli differentsial tizimlarning
cheksizligidagi traektoriyaning sifatli rasmida. Yevropa olimlari jurnali , 2 (5), 114-117.
19. Xusanov, B., & Fatxullayev, F. Izolyatsiya qilingan maxsus nuqtalarning mavjudligi Maxsus
ko'rinishdagi uch o'lchovli differentsial tizimlar. JournalNX , 239-242.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
107
20. Bozor, K. va Abdug'aniyevna, KG (2021). Singular nuqtalar Birinchi tartibli differensial
tenglamalar tizimining hosilalari uchun yechilmagan tasnifi. Integratsiyalashgan ta'lim
bo'yicha xalqaro jurnal , 4 (3), 448-450.
21. Husanov, B., & Shodiyev, K. (2023). Iqtisodiy masalalarni yechishda tekislikdagi to‘g‘ri
chiziq tenglamalarini qo‘llash. Web of Synergy: Xalqaro fanlararo tadqiqot jurnali , 2 (5),
26-30.
