INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
207
Manzura Xo‘jamberdiyeva
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
O‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi 3-kurs talabasi
JADIDCHILIK VA JADIDLARNING MA’RIFATPARVARLIK G‘OYALARI
Annotatsiya:
XIX asrning ikkinchi yarmidan ilgʻor maʼrifatparvarlar davlat mustaqilligini
yoʻqotilishiga asosiy sabab, Oʻrta Osiyo jamiyatining siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy
qoloqligi ekanini juda yaxshi tushunib yetgan. Ular turli ijtimoiy qatlamlarning orasidan chiqqan
va eng asosiysi zakovatli boʻlib, ilgʻor ziyolilarning birinchi avlodi boʻldi. Ana shu negizdan
keyinchalik jadidlar yetishib chiqib ularning gʻoyalarini rivojlantirdi va maʼrifatdan siyosatga
qarab yoʻl oldi.
Kalit so‘zlar:
maʼnaviy-gʻoyaviy, mafkuraviy oqimlar, jadidchilar, islohotchilar, bedilchilar,
mashrabxonlar, maʼrifiy taʼlimotlar, nazariyalar, oʻzga millat, davlatlarning tarixi, madaniyati,
Аннотация:
со второй половины XIX века прогрессивные просветители прекрасно
понимали, что основной причиной потери государственной независимости является
политическая, социально-экономическая и культурная отсталость среднеазиатского
общества. Они происходили из разных социальных слоев и, прежде всего, были
интеллигентными и стали первым поколением прогрессивной интеллигенции. Именно на
этой основе джадиды выросли, развили свои идеи и перешли от просветительства к
политике.
Ключевые слова:
духовно-идеологические, идеологические течения, модернисты,
реформаторы, бедилисты, машрабханы, просвещённые учения, теории, чужая нация,
история, культура государств,
Abstract:
from the second half of the 19th century, progressive enlighteners understood very
well that the main reason for the loss of state independence is the political, socio-economic and
cultural backwardness of the Central Asian society. They came from different social strata and
most of all they were intelligent and became the first generation of progressive intellectuals. It
was on this basis that Jadids grew up and developed their ideas and moved from enlightenment
to politics.
Key words:
spiritual-ideological, ideological currents, modernists, reformers, Bedilists,
Mashrabkhans, enlightened teachings, theories, foreign nation, history, culture of states,
Jadidchilik dastlab XX asrning 80-yillarida Qrimda Ismoilbek Gasprinskiy rahbarligida
qrim tatarlar oʻrtasida vujudga keldi. Jadidchilik harakati namoyandalari koʻpincha oʻzlarini
taraqqiyparvarlar, keyinchalik jadidlar deb atashgan. Oʻsha davrning ilgʻor taraqqiyparvar
kuchlari, birinchi navbatda, ziyolilar mahalliy aholining umumjahon taraqqiyotidan orqada
qolayotganligini his etib, jamiyatni isloh qilish zaruriyatini tushunib yetgandilar. Jadidchilik
mohiyat eʼtibori bilan avvalo siyosiy harakat edi. Uning shakllanish va magʻlubiyatga uchrash
davrlari boʻlib, ularni shartli ravishda toʻrtga boʻlish mumkin.
Aslida «jadid» so‘zining ma’nosi «yangi» demakdir. Lekin u shunchaki «yangi», «yangilik
tarafdori» degani emas, balki «yangi tafakkur», «yangi inson, «yangi avlod» singari keng
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
208
ma’nolarni o‘zida mujassam etgan. Jadidchilik – davlat, tuzum, boshqaruvni isloh etish va millatni
rivojlantirish orqali, umuman, jamiyatni yangi taraqqiyot bosqichiga olib chiqishni maqsad qilib
qo‘ygan hamda aniq amaliy tadbirlarni o‘zida mujassamlashtirgan g‘oyalar tizimi. Bu tizim jahon
sivilizatsiyasida nihoyatda katta ro‘l o‘ynagan Turkistondek bir tarixiy o‘lkada sharqona hayot
tarzini saqlagan holda uni G‘arb va Yevropa taraqqiyoti natijalari bilan boyitishni ko‘zlagan.
Jadidlik Turkistonda XIX asrning oxirida maydonga kelgan, XX asrning boshida shakllanib,
qisqa muddatda oʻzining choʻqqisiga koʻtarilgan. Jadidlik 1917-yilgi bolsheviklar toʻntarishidan
keyin ham sotsialistik diktatura oʻrnatilgunga qadar oʻz mavqe va yoʻnalishini saqlab qola olgan
ijtimoiy harakatdir. Baʼzi manbalarda jadidlik oqim deb atalsa, baʼzisida harakat deb aytiladi.
Jadidlik oqim emas, harakat deb taʼkidlaydi B.Qosimov [3:61]. Ijtimoiy, siyosiy, maʼrifiy
harakat yaqingacha ham ataylab faqat maʼrifatchilik harakati deb kelindi. Maqsad jadidlikning
doirasini toraytirish, sotsialistik-kommunistik mafkuradan boshqasi keng xalq ongini qamrab
olishi, egallashi mumkin emas, degan soxta tushunchaning asorati edi. Jadidshunos olim
B.Qosimov jadidlik harakatining xarakter va muddaosini 3 turga boʻlib izohlaydi:
Jamiyatning barcha qatlamlarini jalb eta oldi. Uygʻonish mafkurasi boʻlib xizmat qildi.
Mustaqillik uchun kurash olib bordi. Uning gʻayrat va tashabbusi bilan dunyo koʻrgan
Turkiston muxtoriyati bu yoʻldagi amaliy harakatning dastlabki natijasi edi.
Maorif va madaniyatni, matbuotni ijtimoiy-siyosiy maqsadlarga moslab chiqdi.
Bu xarakter va yoʻnalishni qator olimlar eʼtirof etdi. Bugungi kunda jadidlarni olib borgan ishlari
keng jamoatchilik oʻrtasida turli xil bahslarning vujudga kelishiga sabab boʻlmoqda. Aslida
jadidlar harakati faqat Turkistonda vujudga kelmadi.
Turkistonda jadidchilik XIX asrning 80-yillarida Rusiya musulmonlari, xususan, Kavkaz va
Volga boʻyida yoyilgan shu nomdagi taraqqiyparvarlik harakatining bevosita taʼsiri va samarasi
sifatida dunyoga keldi. Bunda Ismoil Gaspiralining “Tarjimon” gazetasi (1883) va u asos solgan
“usuli jadid” (ikkinchi nomi “usuli savtiya”) maktabi (1884) muhim rol oʻynadi. Bu harakatning
jadid deb atalishi haqida Abdulla Avloniy “Shul zamonda (1894-1904 yillar) yerli xalqlar
orasida eskilik-yangilik (qadim-jadid) janjali boshlandi. Gʻazit oʻqigʻuvchilarni mullalar
“jadidchi” nom bilan atar edi” [3:61], degan fikrni keltiradi.
Jadidlikning poydevori, tamal toshi usuli jadid maktablarining tashkil qilinishi edi. Hamonki,
maqsad jamiyatni yangilash ekan, uni yangi avlodgina qilishi mumkin edi. Buning uchun esa
zamon talabiga mos yoshlarni tarbiyalash masalasi jadid allomalarining oldiga qoʻyilgan bosh
masala boʻldi. 1900-1925 yillar “jadidchilik” tushunchasining paydo boʻlishi oʻz davrining eng
peshqadam, tashabbuslar davridir [3:10].
Oʻzbek falsafasining ijtimoiy-falsafiy, diniy-axloqiy, siyosiy va madaniy taraqqiyotida
“XIX asrning soʻnggi va keyingi yuz yillikning boshlanish davri gʻoyaviy-nazariy va mafkuraviy
shakllanishining xilma-xilligi bilan ajralib turadi. Turkistonda oʻsha paytda turli maʼnaviy-
gʻoyaviy va mafkuraviy oqimlar – qadimchilar, jadidchilar, islohotchilar, bedilchilar,
mashrabxonlar, shuningdek, Markaziy Osiyo, umuman turkiy xalqlarga taalluqli boʻlgan
tafakkurning turli shakllari hamda ijtimoiy-falsafiy mazmun va yoʻnalishga ega boʻlgan
“Chigʻatoy gurungi” kabi ancha yetuk yigʻinlar, ular ilgari surgan maʼrifiy taʼlimotlar,
nazariyalar mavjud edi”[1: 155]. Demak, bu davrda nafaqat jadidlar harakati, balki boshqa
harakatlar ham shakllangan.
XIX asrning ikkinchi yarmidan ilgʻor maʼrifatparvarlar davlat mustaqilligini yoʻqotilishiga
asosiy sabab, Oʻrta Osiyo jamiyatining siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy qoloqligi ekanini
juda yaxshi tushunib yetgan. Ular turli ijtimoiy qatlamlarning orasidan chiqqan va eng asosiysi
zakovatli boʻlib, ilgʻor ziyolilarning birinchi avlodi boʻldi. Ana shu negizdan keyinchalik
jadidlar yetishib chiqib ularning gʻoyalarini rivojlantirdi va maʼrifatdan siyosatga qarab yoʻl oldi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
209
Yangi ziyolilarning qarashlarida eng avvalo, aholining barcha ijtimoiy qatlamlari orasida hukm
surgan savodsizlikni tugatish, eski taʼlim tizimini isloh qilish, qoloq, eski va behuda odatlarga
chek qoʻyish singari maqsadlar ilgari surildi. Tadqiqotchilarning fikriga koʻra ular, ayniqsa diniy
mutaassiblik, behuda sarf-xarajatlarga olib keluvchi anʼanaviy odatlarga tanqidiy yondashgan.
Agar bunday qarashlar debochasini Ahmad Donish kabi maʼrifatparvarlar boshlab bergan boʻlsa,
ularning gʻoya va qarashlarini Sadriddin Ayniy, Abdulvohid Munzim, Mirkomil Burxonov,
Usmonxoʻja Poʻlatxoʻjaev, Xolidxoji Mehri, Mulla Vafo, Abdurauf Fitrat rivojlantirdi.
Aslida jadidlik rasman XIX asrning oxirida oʻz amaliy faoliyatini boshlagan boʻlsa-da,
ularning gʻoyalari shu asrning boshidayoq (oʻn toʻqqizinchi asrning boshida) oʻz taʼsirini
namoyon qilayotgan edi [4:99]. “Turkistonda ilk bor Ovrupa texnikasini oʻrganish kerakligi
masalasini Qoʻqon xoni Sayid Muhammad Hakimxon (Olimxonning ukasi) Rossiya, Turkiya,
Eron va boshqa mamlakatlarga sayohat qilib qaytgach, 1843 yilda birinchi boʻlib oʻrtaga
qoʻygan ”[5:39]. Tashqi olam bilan tanishish Turkistonliklarning orasida falsafiy mushohadasi
taraqqiy qilayotgan yoshlarni tarbiyalay boshladi. Bundan koʻrinadiki, tashqi olam bilan
tanishish, oʻzga millat va davlatlarning tarixi, madaniyati, Turkiston yoshlarining tafakkurini
oʻzgartirgan ilk sabablardan biridir. Tarixdan maʼlumki, hamma vaqt globallashuv jarayoni
mavjud boʻlgan, faqat oʻzini sekinlik bilan namoyon etgan. Mana shunday jarayonlarning
natijasi oʻlaroq jadidlik taʼlimoti oʻzini turli yoʻllar bilan namoyon qila boshladi. Turkistonda
jadidlik gʻoyalari va harakatining ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy va maʼnaviy zamini XIX asrning
oxirgi choragiga kelib toʻliq yetildi.
Turkiston oʻlkasida ashaddiy milliy ozodlik harakatining targʻibotchisi Munavvar Qori
Abdurashidxonov edi. 1878 yilda Toshkentda mudarris oilasida dunyoga kelgan Munavvar Qori
avvaliga Toshkentdagi “Yunusxon” va keyinchalik Buxorodagi oliy madrasada tahsil olib,
Ismoilbek Gaspirali ta’siri ostida yangi usul maktablari barpo qilish yoʻlida ish boshlaydi. Shu
munosabat bilan 1907 yilda u yangi usuldagi maktab ochib, shu maktabda 5 yillik boshlangʻich
ta’limni 3 yildayoq amalga oshiradi. Munavvar Qori ham boshqa oʻzbek ziyolilari qatori yangi
usul maktabi uchun darsliklar yaratadi. Uning bunday darsliklari jumlasiga “Adabi avval” va
“Adabi soniy” kitoblarini kiritish mumkin. Munavvar Qori oʻz siyosiy qarashlarini jadid Ismoil
Obid bilan hamkorlikda 1906 yilda chiqara boshlagan “Taraqqiy” gazetasida hamda
“Taraqqiyparvar” firqasi faoliyatida ifoda etadi.
XX asrning boshlarida oʻzbek pedagogikasi taraqqiyotiga salomqli hissa qoʻshgan
pedagoglarimizdan biri Abdulla Avloniyning pedagogik qarashlari turli xil gʻoyalar oʻrtasida
kurashlar bilan oʻtadi. Dastlabki jadidchilik oqimining koʻzga koʻringan namoyondalaridan
hisoblangan A.Avloniy zamon zayliga qarab ish koʻrib, oktyabr inqilobi tarafdorlari tomoniga
oʻtib ketadi. Shunday boʻlsa – da, u oʻzbek pedagogikasida muhim oʻrin egallaydi.
A.Avloniy 1906-yildayoq Mirobid mahallasida yangi usuldagi maktab ochadi.
Uning bu maktabida diniy bilimlar bilan bir qatorda bir qator Amaliy fanlardan ham
saboq berilardi. A.Avloniy bolalarning axloqiy tarbiyasiga alohida e’tibor beradi va shu
sababdan oʻz maktabida “axloq” darsini oʻta boshlaydi. Avloniy Turkiston maktablarida axloq –
odob toʻgʻrisidagi bilimlar berilishi lozimligini quyidagicha tushuntiradi: “… Turkiston
maktablarida oʻz shevamizda yozilishi mukammal “axloq” kitobining yoʻqligi ofrodi millatining
shunday bir asarga tashna va muhtoj ekanligi oʻzim muallimlar jumlasidan boʻlganligimdan
manga ham ochiq ma’lum boʻldi. Shuning uchun koʻp vaqtlar tajriba soʻngidan adibi muhtaram
shayx Sa’diy usulida yozmoqni, garchi ogʻir ish boʻlsa – da oʻzimga muqaddas bir vazifa ado
qilaroq va bu kamchilikni orodin koʻtarmakni munosib koʻrdim”.
1
Pedagog maktablarda “axloq” darslarini tashkil qilishni oʻz zimmasiga olgan holda, 1913
yilda “Turkiy guliston yoxud axloq” nomli ta’lim – tarbiya masalalarini chuqur bayon qiluvchi
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
210
asar yaratadi. Uning bu asarida xulqiga qarab kishilarning ikkiga boʻlinishlari (“yaxshi xulq” va
“yomon xulq”), tarbiya turlari, tarbiyani toʻgʻri tashkil etish va boshqa qimmatbaho fikrlar
berilgan. Jumladan, A.Avloniy tarbiya sarlavhasi ostida tarbiya turlariga alohida toʻxtalib,
tarbiyani toʻrt turga boʻladi: tarbiyaning zamoni; badan tarbiyasi; fikr tarbiyasi (aqliy tarbiya);
axloq tarbiyasi.
Abdulla Avloniy tomonidan tarbiyanin yuqoridagi tartibda aniqlanishi uni bolalarga xos
xususiyatlardan chuqur xabardor ekanligidan darak beradi. U “Tarbiyaning zamoni”
mavzusidagi bolalarga tugʻilgan kunidan boshlab tarbiya berish zarurligini hamda tarbiyani
toʻgʻri tashkil qilish uchun tarbiyachi, ota – ona, muallimlarning oʻzlari ham tarbiyalangan
kishilar boʻlishi lozimligini qayd qilib oʻtadi. “Badan tarbiyasi” mavzusida insonning salomat
boʻlishi uchun hamisha badan tarbiyasi zarurligini koʻrsatib, “… oʻqimoq, oʻqitmoq va
oʻrganmoq uchun insonga kuchlik kasalsiz jasad lozimdur”, – deydi. Qolgan ikki – aqliy va
axloqiy tarbiya mavzularida esa A.Avloniy oʻqitishda ta’lim – tarbiyaning birligiga, tarbiyada
esa oʻqituvchilarning ibrat – namunasiga ahamiyat berish shartligini ta’kidlab oʻtadi.
2
A.Avloniy ham oʻsha davriy faoliyat koʻrsatgan boshqa ziyolilar qatori tashkil qilgan
maktablari uchun darsliklar ham yozadi. Uning “Birinchi muallim” va “Ikkinchi muallim” kabi
darsliklari shular jumlasidandir. Bundan tashqari A.Avloniy oʻz zamondoshlari orasida
pedagogika fanini birinchi boʻlib tilga olgan va oʻzining “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida
pedagogika “Pedagogiya” – bola tarbiyasining fani demakdir, deb toʻgʻri ta’rif bera olgan buyuk
pedagog hamdir. Shu jihatdan ham uni oʻzbek pedagogikasi taraqqiyotini yuqori bosqichga
koʻtargan olimlar qatoriga kiritsa boʻladi.
Jadidlar orasida dastlabki paytlarda sovet hokimiyatiga hayrihoh boʻlib, lekin tez orada
oʻzlarining bu hokimiyat toʻgʻriidagi fikrlari xatoligiga iqror boʻlishib, toʻgʻri yoʻlga kirib olgan
ziyolilar ham mavjud edi. Bunday ziyolilarga Xoʻja Xoniy, Hasan Qori, Salimxon Tillaxoniy,
Mir Geydilarni kiritish mumkin.
Oʻzbek jadidlarining atoqli namoyondalaridan biri boʻlgan Mahmudjgʻxoʻja Behbudiy
oʻzining “Usuli jadid chigune ast?” nomli maqolasida yangi usul maktabidagi ta’lim mazmunini
quyidagicha ta’rilaydi: “Usuli jadid maktabi bolalarga boshqa usuldagi ta’lim beradi. Bu usulni
janob Ismoilbek Rusiya musulmonlari orasiga tarqatdi. Bu usuldagi maktab savtiya, ya’ni yangi
usuldagi boshlangʻich maktabdir. Bu maktabning natijasi bolalar zudlik bilan oʻqish va yozishni
oʻrganadilar, ular nimaiki oʻqisalar, uning ma’nosini tushnadilar. Oʻquvchilar oʻqiganlaridan
lazzatlanadilar”. (M.Behbudiy “Usuli jadid chigune ast?” Buxoroi sharif, № 139, 1912 y., 28-
noyabr.)
Jadidlarning yana bir muhim fazilati shundaki, ularning koʻpchiligi ta’lim mazmuniga
yangicha yondashgan holda oʻzbek tilida darslik va oʻquv qoʻllanmalarini yaratishgan va ushbu
asarlari orqali oʻz uylarida maktablar ochib, bolalarga ta’lim-tarbiya berishgan.
Shu o‘rinda
ma’rifatparvar shoir, zabardast tilshunos, tarixshunos olim, ilk o‘zbek matbaachilaridan biri
Ibratning yangi maktablar ochish, o‘qituvchilar tayyorlash, ayollarni ilm-ma’rifatli qilish ishlarida
faol qatnashganini, o‘z she’rlarida mahalliy va chor amaldorlari kirdikorlarini fosh etganini,
xalqning ilmli, ma’rifatli bo‘lishi yo‘lida amalga oshirgan ishlarini esga olish kifoya. Mutaassiblik
va nodonlik hukm surgan davr muhitida mana shunday ishlarni amalga oshira olishning o‘zi
bo‘lmasdi. Buning uchun kishida millat uchun uradigan katta yurak bilan birga, vatanparvarlik,
fidoyilik kabi xislatlar, fazilatlar bo‘lishi lozim edi. Shu sabab ham hech ikkilanmay aytish
mumkinki, Ibrat domla singari bobolarimizning o‘sha davrda el-yurtimiz taraqqiyoti yo‘lidagi
fidokorona xizmatlari chinakam ma’naviy jasorat edi.
O‘rni kelganda aytish lozimki, bugungi imkoniyatlar, ilm-ma’rifatga xayrixoh hukumat jadidlar
zamonida bo‘lganida edi, Uchinchi Renessansga allaqachon erishgan bo‘lardik.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
211
Mahmudxo‘ja Behbudiyning «Zamona ilmu fanidan bebahra millat o‘zgalarga poymol bo‘lur»,
Abdulla Avloniyning «Tarbiya biz uchun yo hayot yo mamot, yo najot yo halokat, yo saodat yo
falokat masalasidir», degan so‘zlari bugun ham millatni uyg‘otuvchi da’vatdek jaranglab turibdi.
Jahon intellektual merosi taraqqiyoti tarixida jadid ma’rifatparvarligining ijtimoiy-iqtisodiy,
falsafiy g‘oyalarini bugungi kun talablari nuqtai nazaridan o‘rganish yoshlar milliy-ma’naviy
qiyofasini shakllantirishda, ularni axloqiy yuksaltirishda, turli xil yot g‘oyalardan saqlashda, ular
ongida mafkuraviy immunitetni shakllantirishda muhim tarbiyaviy ahamiyatga egadir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Karimov I. Milliy mafkura - mamlakat kelajagi poydevori. “Xalq so`zi”
, 7 aprel,
2000 yil.
2. Karimov I. “Tarixiy xotirasiz kelajak yo`q”, T.”Sharq”, 1998.
3. Karimov I. “Ozod
, erkin va farovon hayot - pirovard maqsadimiz” “Ishonch”
gazetasi, 25 yanvar 2000 yil.
4. O`zbekiston tarixi (qisqacha ma`lumotnoma) T. ”Sharq”, 2000.
5. O`zbekiston tarixi (1-qism), T.”Universitet”, 1997.
6. O`zbekiston tarixi (talabalar uchun qisqacha Ma`ruzalar matni), T., “Universitet”, 1999.
7.
www.ziyonet.uz
8.
www.pedagog.uz
