INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
265
Mirzobek Abdullayev Norbek o‘g‘li
O‘ZDJTU Xalqaro Jurnalistika fakulteti
siyosatshunoslik yo‘nalishi talabasi
QADIMGI XTOY: FALSAFA, DINIY AN’ANALAR VA TA'SIRI
Annotatsiya:
Xitoy tarixan shakllanib kelgan eng qadimiy davlatlardan biri hisoblanadi. Boy
tarixga ega bo‘lgan ushbu davlatda birinchilardan bo‘lib din rivojlangan. Shuningdek, hozirgi
kunga qadar o‘z ta’sirini o‘tkazib kelayotgan falsafiy g‘oyalar ham mavjud. Bu ta’limotlarning
vujudga kelishi Qadimgi Xitoy faylasuflari Konfutsiy hamda Daosizm asoschisi Lao Szi nomlari
bilan bog‘liq. Aynan ushbu ta’limotlar hozirgi zamonaviy Xitoyda dinning bir yo‘nalishi sifatida
ko‘riladi. Shu bilan birgalikda, buddizm ham Xitoyda keng tarqalgan bo‘lib, uning paydo
bo‘lishi ham uzoq tarix bilan bog‘liq. Shunga qaramasdan, Qadimiy Xitoy falsafasi va diniy
an’analarining hozirgi kunda ham ahamiyati va ularning global madaniyatga ta’siri yuqori
hisoblanadi.
Kalit so‘zlar:
Aristokratiya, seysmograf, impuls, Xinayana, sekta, nirvana, Dharma, sangha,
missioner, mantra, reinkarnatsiya.
Qadimgi Xitoy ming yillik tarixga ega bo‘lib, uning madaniyati, falsafasi va
texnologiyalari dunyo tarixida katta ahamiyatga ega. Xitoyda qadimgi sivilizatsiyalar Xuanxe va
Yantszi deb atalgan katta daryolar bo‘ylarida miloddan avvalgi 3-ming yillikning oxirlarida
vujudga kelgan va Qadimgi Xitoy hududidagi ilk davlat ham aynan o‘sha daryolar bo‘ylarida
vujudga kelgan. Shundan so‘ng, davrlar osha bir qancha qadimiy davlatlar o‘z hukmronligini
o‘rnatgan va tanazzulga yuz tutgan. Ushbu davr davlatlarning madaniy shakllanishi bilan
xarakterlanadi.
Qadimgi Xitoy falsafasi dunyo va inson haqida o‘ziga xos tushunchalar yaratgan. Xitoy
falsafiy tafakkurining ibtidosi ham, xuddi keyinchalik qadimgi Yunonistonda bo‘lgani kabi asotir
tafakkurga borib taqaladi. Xitoy afsonaviy fikrida ham osmon, yer va tabiatdagi barcha narsalar
ilohiylashtiriladi. Ilohiylashtirilgan muhitdan eng oliy qoida keltirib chiqariladi-ki, u dunyoni
boshqarib, ashyolarga mavjudlik baxsh etadi. Ushbu qoidaga gohida shaxsiyat bag‘ishlanib, eng
oliy hukmdor (shan-di) sifatida tushunilsa ham ko‘pincha “osmon” (tyan) so‘zi bilan ifodalanadi.
Shu bilan birgalikda, Xitoydagi falsafiy qarashlar jamiyatda qulchilik tizimining shakllanishi va
sodda tabiiy bilimlarning rivojlanishi bilan o‘zoro bog‘liqdir. . Masalan, Xitoy falsafasida
metodologik jihatdan tabiiy fanlarga xos bo‘lgan ilmiy tushunchalar u yoki bu darajada o‘z
ifodasini topmagan. Ana shu ma’noda ayrim ma’lumotlarda qadimgi Xitoy falsafasining tabiiy
fanlardan ajratilganligi va mantiqqa oid masalalarning ishlanmaganligi, Xitoyda falsafiy
tushunchalar shakllanishining sekin kechganligining asosiy sabablaridan biri bo‘lgan edi.
Qadimgi Xitoyda yuksak falsafiy g‘oyaga ega bo‘lgan bir qancha ta’limotlar mavjud
bo‘lgan. Ular orasida eng katta ta’sir konfutsiylik, daosizm va monizmda bor edi. Ular nafaqat
falsafiy g‘oyaga ega edilar, balki jamiyatda yuzaga keladigan nizolarni hal qilish yo‘llarini
izlayotgani uchun ham amaliy ahamiyatga ega edi. Qadimgi Xitoyda ilk falsafiy qarashlar o‘ziga
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
266
xos xususiyatlarga ega bo‘lib, dastlabkisiga Konfutsiy (Kun-Fu-Szi – mil.avv 551-479 yillarda
yashagan. Konfutsiy nomi “Kun” va “Futsizm” so‘zlari asosida vujudga kelgan. Konfusiychilik
yagona, bir butun ta’limot emas edi. U muayyan jamiyat tashkilotining nazariyasi sifatida
axloqiy qoidalar, ijtimoiy me’yorlar va boshqaruvni takomillashtirishga diqqat e’tibor bergan va
bu sohada muhofazakorona mavqeda turgan g‘oya edi. Konfusiy o‘zi haqida: “eskini bayon
etaman va yangini barpo etmayman” degan edi. U va uning izdoshlari jamiyatning axloqiy
tanazzulidan xavotirlanib, inson tarbiyasiga asosiy e’tibor qaratib, jamiyatda bir-birini kechirish
muhitni barqaror etishga harakat qildilar. Xitoyning keyingi taraqqiyoti uchun ham g‘oyatda
ahamiyatli bo‘lgan Konfutsiychilik falsafiy-axloqiy va siyosiy ta’limoti dinning o‘ziga xos
muqobil vazifasini o‘tagan. Konfutsiy xitoyliklarni ajdodlaridan qolgan buyuk madaniy-
ma'naviy meros uch buyuk kitobda: "Ashulalar kitobi", "O‘zgarish kitobi", "Tarix kitobi"da
bayon qilingan qoidalarga amal qilishga chorlagan. O‘sha kitoblarda bayon qilingan qoidalarni
o‘tmish bilan bugunni, ajdodlar bilan avlodlarni, inson bilan osmonni bog‘lovchi yirik ruhiy-
ma'naviy qudrat, deb hisoblagan. Shuning uchun ham xitoylik mutafakkir: "Men faqat uzataman,
lekin bunyod etmayman; men o‘tmishga ishonaman va uni sevaman"
, deb aytgan edi. Konfutsiy
ham o‘z o‘tmishdoshlarining olam va odam to‘g‘risidagi fikr-mulohazalarini davom ettirib,
osmon - bu tabiat, xudo va insondir, deb tushuntirdi. Osmon ularga kuch va aql ato etgan.
Shuning uchun ham inson o‘z ixtiyori bilan harakat qilolmaydi, o‘zini-o‘zi yarata olmaydi.
Chinakam inson o‘z faoliyatining osmon bilan bog‘liqligi uchun o‘z taqdiridan hamisha
minnatdor bo‘lmog‘i kerak. Konfutsiyning fikriga ko‘ra, osmon va yerda tug‘ilganlar ichida eng
qudratlisi insondir. Inson o‘z mohiyatiga ko‘ra yaxlit, bir butundir. Shuning uchun ham odamlar
o‘z tabiatiga ko‘ra bir-birlariga yaqindirlar. Lekin o‘zlarining xulq-atvorlari, urf-odatlariga ko‘ra
bir-birlaridan yiroqdirlar. Inson o‘zining ichki mohiyatiga ko‘ra boshqalarga yaxshilik qilishga,
ezgulikka moyilligi bor. Xususan, boshqalarga xayrixohlik (jen), adolatparvarlik, samimiyat (sin),
urug‘-aymoq, qavm-qarindoshlarga hurmat (syao), hukmdorga sadoqat (chjun) shular
jumlasidandir. Lekin bunday olijanoblikiar insonning amaliy faoliyatida birdan namoyon bo‘ladi,
deb bo‘lmaydi. Hamma ham bunday olijanobliklardan huzur-halovat oladi, deb ham bo‘lmaydi.
Yaxshi odam o‘zining olijanob ishlarida yuksak axloqiy prinsiplarga asoslanadi. O‘sha axloqiy
prinsiplar asta-sekin insonning tashqi qiyofasida, amaliy faoliyatida namoyon bo‘la boshlaydi.
Turli urf-odatlar, rasm-rusumlar va udumlar axloqiy prinsiplarning ro‘yobga chiqishi uchun ichki
impuls beradi. Konfutsiy falsafasidagi insonparvarlik bilan yaxshilik orasidagi uyg‘unlik
insonning insoniyligini ifodalovchi olijanoblik ko‘rinishlarini yagona bir butunga birlashtiradi va
qudratli ijtimoiy tartib-intizom tizimining vujudga kelishi uchun asos yaratdi. Konfutsiy shu
asnosida "tartib-intizom xalqni yaxshilaydi, lekin uni to‘g‘ri tarbiya qilish kerak" deb aytib
o‘tgan
. O‘z navbatida, bunday tartib-intizom insonning ezgulikka qaratilgan xayrli ishlarida
namoyon bo‘lish ham bir sababdir. Agar o‘sha xayrli ishlar davlat tomonidan boshqarilsa kishilar
tarbiyasida tub burilish sodir bo‘ladi. Konfutsiy Xitoy falsafasi tarixida birinchilardan bo‘lib,
odamning inson darajasiga ko‘tarilishida jamiyat, davlat, ijtimoiy muhitning ta'siri bo‘ladi, degan
g‘oyani ilgari suradi. O‘zi faoliyat ko‘rsatayotgan jamiyatda, fuqarolarning to‘q va farovon
yashashlari uchun zarur bo‘lgan siyosiy, ma'naviy-axloqiy prinsiplarni ishlab chiqishga harakat
qiladi. Qadimgi Xitoy faylasufi Konfutsiyning jamiyatni boshqarish haqidagi fikr-
mulohazalarining markazida "Hikmatli zot" turadi. "Hikmatli zot" hukmron tabaqaning ideal
namoyandasidir. Bunday davlat arbobi o‘zida fuqarolar farovonligini ta'minlay oladigan barcha
olijanob fazilatlarni mujassamlashtirmog‘i lozim. Bundan tashqari, Daosizm asoschisi
1
Anvar Choriyev Inson falsafasi O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti TOSHKENT 2007., 20-b
2
The Analects (Lun Yu)., English translation: James Legge., Source: www.ctext.org ,. Edited by Cambridge Chinese Classics www.camcc.org ., 5-
21, 13-b
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
267
hisiblangan Lao Szi ham Xitoy falsafasini rivivojlanishiga ulkan hissa qo‘'shgan. Qadimgi
Xitoyda inson to‘g‘risidagi falsafiy fikrlar doirasi uzluksiz kengaya boshladi. Chunonchi,
qadimgi daosizm ta'limotida odamning inson darajasiga ko‘tarilish jarayoni, insonning
insoniyligini ifodalovchi prinsiplar, ularning farovon turmushi, baxt-saodati haqida bir qator
yangi fikr-mulohazalar bayon etilgan. Daosizm ta'limotiga eramizdan avvalgi VI-V asrlarda
yashagan Lao Tszi asos solgan. Daosizm ta'limotiga ko‘ra, Dao -olamda rnavjud bo‘lgan barcha
mavjudotlaming ibtidosi. Uning mavjudligini ta'minlovchi asosiy prinsipdir. Dao olamdagi
barcha hodisa va voqealami, narsalami narsa qiladigan qudratdir. Dao kosmik jon bo‘lib, hamma
tomondan oqib turadi, u o‘ngda ham, so‘lda ham bo‘lishi mumkin. Uning sharofati bilan butun
mavjudot tug‘iladi va doimiy o‘sishdan to‘xtamaydi. Hamma mavjudot ertami-kechmi unga
qaytadi. Xitoyda siyosiy tizim va siyosiy boshqaruv ma'naviy qadriyatlar va adolat prinsiplari
asosida bo‘lishi shart ekanligini ilgari surgan mutafakkir Lao Szi (er.avv. VI asr) edi. U falsafiy
va ijtimoiy-siyosiy oqim - daosizm asoschisi bo‘lib, unga binoan an'anaga aylanib ketgan - dao
"osmoniy (ilohiy) iroda"ni namoyon bo‘lishidir, degan qarashlarga zid ravishda dao osmoniy
irodadan holi bo‘lgan mustaqil va tabiiy qonuniyat sifatida talqin etiladi. Barcha notabiiyliklar
(madaniyat, boshqaruv sohasidagi sun'iy-insoniy ko‘rsatmalar, qonunchilik va boshqalar)
daosizmga binoan bu daosizmdan og‘ish va yanglish yo‘ldir.Daosizm ta'limotiga muvofiq,
insonning insoniyligi ishonch, umid prinsipiga rioya qilishiga qarab belgilanadi. Umidga esa
istakni, orzuni cheklash vositasi yordamida erishiladi. Istak, orzuni cheklay olmaslik insonda
xudbinlik, ichiqoralik kabi illatlaming paydo bo‘lishiga turtki beradi. Kishilaming xudbinligi
nafaqat odamni, hatto olamni ham deformatsiyaga giriftor qiladi. Bunday holat olamning asosi
bo‘lgan daoning garmonik tabiatiga, ya'ni «Har bir kishi hamma narsa uchun» qoidasiga mos
tushmaydi. Daosizm ta'limotiga ko‘ra, insonning baxt-iqboli, farovon turmushi hukmdor
(imperator) faoliyati bilan bog‘liq. Hukmdor fuqarolarning orzu-istaklarini ezgulik tomon
boshqarishi lozim. Shuning uchun ham hukmdor faoliyatining asosida xalq daosi bilan osmon
daosining aralashuvi yotmog‘i darkor. Osmon daosi tabiat qo‘ynida yashovchi oddiy
odamlaming ideal jamiyatini bunyod etishga harakat qiladi. Donishmand imperator osmon daosi
muddaosini, ya'ni ideal jamiyat qurish istagini turli amaldorlar yordamida bajaradi. O‘sha
amaldorlar ideal jamiyat qurish jarayonida vujudga kelgan turli nifoqlami oqilona bartaraf
etmoqlari lozim. Shunday qilib, daosizm ta'limotida ijtimoiy ideal, har tomonlama rivojlangan
inson osmon daosi siymosida namoyon bo‘ladi.
Din jamiyat hayotida muhim o‘ringa ega. U kishilarda ezgulikka intilish, o‘zini ruhan va
jismonan poklash, atrofdagilarga manfaat yetkazish, hayotni qadrlash kabi ijobiy xislatlarni
shakllantiradi. Dinlar kishilarni hamisha yaxshilikka, ezgu ishlarga chorlab kelgan. Dunyo
xaritasidagi deyarli har bir mamlakatda yashovchi xalq muayyan dinga e’tiqod qiladi, uning o‘z
urf-odat va an’analari mavjud. Dunyo xalqlari tarixini o‘rganishda ularning diniy qarashlari,
e’tiqodlari va diniy amaliyotlarini e’tibordan chetda qoldirish mumkin emas. Sizlarning
yaxshilaringiz dunyo ishini deb oxirat ishini, oxiratni deb dunyo ishini tark qilmaydigan va
odamlarga malolligini tushirmaydiganlardir. Xitoyda eng keng tarqalgan din bu buddizmdir.
Buddizm tarixi 2500-yildan ortiq davrni oʻz ichiga oladi. Unga dastlab braxmanizm va jaynizmni
taʼsiri kuchli boʻlgan. Imperator Ashoka (miloddan avvalgi 3-asr) davrida buddizm kuchli
mustaqil din sifatida shakllandi. Muvaffaqiyatli faoliyat koʻrsatgan buddizm Hindistonda
inqirozga yuz tuta boshladi va pirovardida bu yerda uning oʻrnini hinduizm toʻliq egalladi.
Ammo buddizm Shri Lanka, Janubiy Sharqiy Osiyo va Markaziy Osiyo orqali Xitoy, Koreya,
Yaponiya va Tibetga yoyilib ulgurgan edi. Shri Lanka va Janubiy Sharqiy Osiyoning materik
qismida buddizm txeravadasi (qadimiy anʼanalarga sodiqlik), Xitoy, Koreya, Yaponiya va
Tibetda esa maxayana (yangicha yondashuvlar) tarqaldi. XV asrda Osiyo qitʼasida paydo
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
268
boʻlgan yevropaliklar buddizm bilan tanishdilar. Ularning baʼzilari buddizmga kirgach, Angliya,
Germaniya, AQShda oʻz jamoalarini tashkil etdilar. Unga eʼtiqod qiluvchilar taxminan 500
mln.dan ortiq. Buddizm muayyan tarixiy davrlarda Xitoy, Hindiston, Koreya va Indoneziyada,
deyarli butun Osiyo xalqlari, yaʼni jahonning salkam 2/3 qismi aholisi maʼnaviy qadriyatlariga
juda katta taʼsir koʻrsatgan. Buddizmda 2 asosiy yoʻnalish mavjud: xinayana va maxayana.
Shuningdek, u juda koʻp sekta va mazhablarga boʻlinadi. Boshqa dinlardan farqli ravishda
buddizmda hech bir oʻzgarmas narsa yoʻq, hatto Xudo ham oʻzgaruvchan, deb uqtiriladi. Faqat
on yoki lahzalar silsilasi mavjud boʻlib, ularning har biri yoʻqolib, keyingisiga oʻrin beradi.
Buddizm taʼlimotiga koʻra, inson doimo azob-uqubatga mahkum va bunga uning oʻzi sabab
boʻladi. Zero u, befoyda boʻlsada, oʻz hayoti va farovon turmushini saqlab qolishga harakat
qiladi. Azob-uqubatdan qutulish uchun koʻngil xush koʻrgan barcha narsalardan oʻzini tiyish
darkor. Muntazam ravishda yolgʻondan, oʻgʻrilikdan, boshqaga zarar yetkazishdan, zinodan
oʻzini tiyish hamda meditatsiya (ongni oliy haqiqatga yetishishga qaratish), „bodxi“, yaʼni
„xotirjamlik“ka va oxir-oqibatda nirvanaga (azobuqubatning tugashiga) olib keladi. Nirvanaga
yetishish uchun talab qilinadigan axloqiy barkamollik bir emas, bir necha hayotni taqozo etishi
mumkin. Buddizm zaminida 3 narsa – Budda (Muqaddaslangan zot), Dharma (taʼlimot) va
Sangxa (rohiblar jamoasi)ga eʼtiqod qilish yotadi. Taʼlimot qisqacha bayoni :
1 – azob uqubat mavjud
2 – azob uqubat sababi – istak mavjud
3 – azob uqubat tugashi – nirvana mavjud
4 – azob uqubat tugashiga olib keluvchi 8 bosqichli yoʻl mavjud.
Budizmning Xitoyga tarqalishi miloddan avvalgi 1-asrga borib taqaladi. Xitoyda budizmning
kirib kelishi o‘ziga xos tarixiy jarayon bo‘lib, bir necha bosqichda yuz berdi.
● Erta davr (Miloddan avvalgi 1-asr — Milodning 1-asri): Budizm dastlab Hindistondan Xitoyga
Kichik Osiyo, Markaziy Osiyo va Farg‘ona vodiysi orqali kirib kelgan. Budizmning Xitoyga
tarqalishi Xitoyning g‘arbiy chegaralari orqali amalga oshdi, ayniqsa, Sog‘dlik savdogarlar va
monxlar yordamida. Birinchi xabarlar miloddan avvalgi 1-asrda Xitoyning G‘arbiy tomonlarida
joylashgan Xinjiang (Sinkian) mintaqasida paydo bo‘lgan.
● Han sulolasi (Milodning 1-2-asrlari): Budizmning Xitoyga yanada keng tarqalishi Han
sulolasining hukmronligi davrida yuz berdi. 1-asrning oxirlarida, Xitoyning Shimoliy G‘arbiy
qismlarida budizmga oid birinchi yozma manbalar paydo bo‘ldi. Xitoyga budistlikning kirib
kelishida, ayniqsa, "Xitoydagi budist missionerlari" deb atalgan diniy rahbarlar va o‘qituvchilar
muhim rol o‘ynadi. Shuningdek, Qi'in va Vang Xuanqi kabi savdogarlar budist falsafasini va
diniy o‘gitlarni Xitoyga olib keldilar.
Xulosa qilib aytganda, budizmning Xitoyga ta'siri juda chuqur va ko‘p qirrali bo‘ldi.
Tarixiy jihatdan, budizm Xitoyga kirib kelishi bilan, nafaqat diniy, balki falsafiy va madaniy
an'analarga ham katta o‘zgartirish kiritdi. Xitoyda budizm o‘zining ahamiyatli o‘rnini topib,
diniy hamda madaniy sohalarga o‘z ta'sirini o‘tkazdi va jozirgi kungacha budizm Xitoyda
o‘zining madaniy va diniy ta'sirini saqlab kelmoqda. Ayniqsa, Xitoyda budizmning Zen (Chan)
maktabi va boshqa oqimlari hozirda o‘z ta'sirini davom ettirmoqda. Garchi kommunistik davrda
dinni cheklash siyosati mavjud bo‘lgan bo‘lsa-da, so‘nggi yillarda budizm Xitoyda yana
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
269
ommalashmoqda, yangi buddist ibodatxonalari qurilmoqda, va buddist falsafasi yangidan-yangi
avlodlar tomonidan o‘rganilmoqda. Xitoyda diniy erkinlik cheklangan bo‘lsa-da, budizm
madaniy va falsafiy an'analar orqali xalq hayotida o‘z o‘rnini topib kelmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Anvar Choriyev inson falsafasi O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti
TOSHKENT -2007
2. Dunyo dinlar tarixi Z.Islomov, D.Rahimjonov, J.Najmiddinov Toshkent "Yangiyo‘l Poligraf
Servis" 2017
3. Qadimgi dunyo tarixi 6-sinf A.S.Sagdullayev, V.A.Kostetskiy Toshkent "Yangiyo‘l Poligraf
Servis" 2017
4. O‘zbekiston Respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta'lim vazirligi Toshkent Davlat
Sharqshunoslik instituti falsafa kafedrasi - qadimgi dunyo falsafasida ontological bilimalar
transformatsiyasi fanidan ma'ruza matni -Toshkent 2011
5. https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Buddizm
6. https://tarix.sinaps.uz/hodisa/xitoyda-buddizmning-vujudga-kelishi/
7. https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Xitoyda_dinlar
