INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
261
Andijon davlat chet tillari instituti
Shodmonbekova Shahnoza Sherzodbek qizi
Ilmiy rahbar:
Axunov Muqumjon Muhammadaminovich
(PhD) Filologiya fanlari bo'yicha falsafa doktori,dotsent.
INGLIZ VA OʻZBEK TILLARIDA “VAQT” MAʼNOSINI IFODALOVCHI
BIRLIKLARNING QIYOSIY TADQIQI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada atrofimizda bo'layotgan uzluksiz harakatlar va rivojlanishlari
ko'rsatiladi.Bu o'zgarishlar ma'lum bir vaqtda sodir bo'lishi, uning yana bir boshqa fazosi haqida
so'z yuritiladi.Aslini olganda, kishilar vaqtni o'lchash uchun tabiatda kun bilan tun, oy shakllari
va yil fasllarining almashinuvi kabi uzluksiz takrorlanib turadigan hodisalarni
topganlardir.Vaqtni ifodalovchi so'zlarning lug'at tarkibidagi ishlatilishi va maʼnolariga qarab
bo'lishi mumkin.Vaqt kishilar tomonidan o'ylab topilmagan va uni o'zgartirish ham mutlaqo
mumkin emas.Shuningdek vaqt so'zining gaplarda payt holi vazifasidsa ishlatilishini ham ko'rish
mumkin.
Kalit so'zlar:
Vaqt, astronomik xulosalar, fizik taxminlar, matematik hisoblar, geografik
o'lchovlar, fazoviy vaqt, fasllarning almashinuvi, hodisalar, obyektiv borliq,leksik ma'no, payt
holi, frazeologizmlar, idiomalar, cheklangan vaqt.
Abstract:
This article shows the continuous movements and developments that are happening
around us. It talks about the fact that these changes occur at a certain time, and another
dimension of it. In fact, people have found continuously recurring phenomena in nature, such as
the change of day and night, the shapes of the moon, and the seasons, to measure time. The use
and meanings of words that express time in the dictionary can be seen. Time was not invented by
people and it is absolutely impossible to change it. It can also be seen that the word time is used
as a tense in sentences.
Keywords:
Time, astronomical conclusions, physical assumptions, mathematical calculations,
geographical measurements, spatial time, change of seasons, phenomena, objective existence,
lexical meaning, tense, phraseological units, idioms, limited time.
Аннотация:
В этой статье постоянные усилия и развитие вокруг нас будут показаны в
одно и то же время, когда другое пространство верно, люди - это день в природе, чтобы
измерить время, когда невозможно повторить слова ночи и Форма непрерывных
повторных инцидентов, таких как ночь, формы луны и обмен, и невозможно изменить
время слов, которое можно использовать в словаре, и изменения в значениях, задача.
Ключевые
слова:
время,
астрономические
выводы,
математические
расчеты,
географические измерения, обмены, случаи, объективный смысл, лексиологи, состояние,
идолы, идиомы, ограниченное время.
Atrofimizdagi barcha narsalar – obyektiv borliq uzluksiz harakatda va rivojlanishdadir. Dunyo
mutlaqo oʻzgarmas va abadiy hech narsa yoʻqdir, undagi narsalarning hammasi doimiy ravishda
oʻzgarib, harakatlanib turadi. Bu oʻzgarish va harakat esa albatta maʼlum bir vaqtda sodir boʻladi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
262
Demak, vaqt materiyaning (borliqning) yashash shakllaridan biridir. Uning yana boshqa bir
asosiy shakli esa fazo hisoblanadi.
Vaqt nima oʻzi? Uni koʻrganmisiz yoki eshitganmisiz? Vaqtni koʻrish, eshitish yoki tutish
mumkin emas boʻlsa-da, u bor narsa: u hech qachon toʻxtamay, ovozsiz va betinim doimo
harakat qiladi. Vaqtning eng muhim xususiyati – orqaga qaytmaslik va toʻxtamaslikdir. U doimo
bir yoʻnalishda – oʻtmishdan kelajak tomon yuradi va harakat qiladi.
Vaqtni tabiatning oʻzi tartibga tushirib va boshqarib boradi, yaʼni vaqt kun bilan tunning hamda
yil, fasllarining birin-ketin almashuvi natijasida boshqariladi. Asosiy vaqt oʻlchovlarini ham
bizga tabiatning oʻzi bergan. Kishilar vaqtni oʻlchash uchun tabiatda kun bilan tun, oy shakllari
va yil fasllarining almashuvi kabi uzluksiz takrorlanib turadigan hodisalarni topganlar. Vaqtning
bunday tabiiy oʻlchovlari kishilarning xohish-istagiga, idorasiga bogʻliq emasdir. Vaqt kishilar
tomonidan oʻylab topilmagan va uni oʻzgartirish ham mutlaqo mumkin emasdir. Insoniyat
oʻzining butun hayoti davomida vaqt toʻgʻrisida qancha-qancha falsafiy nazariyalar va qarashlar,
astronomik xulosalar, fizik taxminlar, matematik hisoblar, geografik oʻlchovlar yaratmagan
deysiz.
Vaqtni ifodalovchi soʻzlarning lugʻat tarkibidagi ishlatilishi va maʼnolariga qarab turlarga
boʻlish mumkin:
Fazoviy vaqt. Vaqt soʻzi insonlar turli xil tushunchalarga egadirlar. Vaqt obyektiv borliqda
mavjud boʻlgan zamonning asr, yil, soat, minut, sekundlar, kunlar, haftalar, oylard, fasllar bilan
oʻlchanadigan boʻlagi; shu zamon boʻlagining oʻlchovi yoki oʻlchov tizimi. Masalan: Quyosh
vaqti bilan. Mahalliy vaqti bilan.
Yana vaqt tushunchasi fursat, zamon maʼnosida ham qoʻllaniladi. Koʻp vaqt Toshkentda yashadi.
Kun, oy, yil va shu kabilarning belgi payti maʼnosida ishlatilishi: Qish vaqti edi. Davr, zamon:
Tiklanish vaqti. Faslni ifodalaganda.
Obyektiv borliqning, materiyaning harakati bilan uzviy bogʻlangan holda uzluksiz va izchil
davom etadigan yashash shakli, zamon.
Vaqt son tarzida qoʻllanish holati: marta, marotaba, safar – time-consuming (adjective) – Koʻp
vaqt talab qiladigan.
Time-lag (n) = LAG – vaqt kechikishi.
Time-limit – Cheklangan (chegaralangan) vaqt.
Timetable – Solnoma.
Idioms (iboralar):
At the same time – Bir vaqtning oʻzida.
There is time for everything – Har narsaning oʻz vaqti bor.
Have a good time – Vaqtini chogʻ qilmoq.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
263
Just the time (to, for) – Aynan hozirgi vaqt.
Time forbids, there is no time – Vaqt ziq.
From time to time; (every) now and then; sometimes; at times; now and again – Vaqti-vaqti bilan.
Lost time is never found again – Vaqting ketdi, naqding ketdi.
Once upon a time – Bir vaqtlar.
One’s (the) time is up – Vaqti oʻtdi.
Time and tide wait for no man – Vaqt kutib turmaydi.
Time is money – Vaqt – omad (pul).
Time hangs heavily (heavy) – Vaqt imillab oʻtyabdi.
The time is ripe – Vaqt boʻldi.
Time works wonders – Vaqt moʻjizalar yaratadi.
Time cures all things – Vaqt – buyuk tabib.
Time flies – Vaqt uchganday oʻtib ketmoqda.
Play (stall) for time – Vaqtdan yutishga harakat qilmoq.
Have the time of one’s life – Vaqtni koʻngilli oʻtkazmoq.
(It is) about time – Vaqt boʻlib qoldi.
Against time – Qisqa vaqt davomida.
At this time of today – Hozirgi vaqtda.
Kill time – Vaqt oʻtkazish.
Misol:
Poezd joʻnashigacha vaqt oʻtkazish uchun biz kinoga ketdik. – To kill time before the train left,
we went to a movie.
Vaqt soʻziga qoʻshimcha qoʻshish orqali turli maʼnolarda kelishi ham mumkin. Be- inkor maʼno
yasovchi qoʻshimcha qoʻshish bilan ham ifodalanib keladi:
Bebaqt (ravish) – Kutilmaganda, belgilangan vaqtdan ilgari yoki keyin, vaqti-soati yetmasdan,
qoʻqqisdan.
Bebaqt oʻlim. Taʼtildan bevaqt qaytdi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
264
Vaqt-soatida – Oʻz vaqtida emas; bemavrid.
Bevaqt aytilgan soʻz. Bevaqt boshlangan qurilish.
Vaqtli
1. Erta, barvaqt. Vaqtli eksang, erta oʻrasan. (Maqol).
2. Oʻtkinchi, vaqtincha, muvaqqat. Bu qiyinchiliklar vaqtli narsalar.
3. Doimiy, maʼlum bir vaqtda chiqiladigan. Vaqtli matbuot.
Vaqtning gaplarda payt holi vazifasida ishlatilishi:
Ingliz tilida ham bunday leksik maʼnolarda ishlatilinadi. Masalan:
Usually – odatda
Often – tez-tez
Seldom – goh-gohida
Sometimes – baʼzan
Every day – har kun (week, month, year)
Now – hozir
At the moment – hozirgi daqiqada
At that time – oʻsha vaqtda
Just – hozirgina
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Abdulazizov A.A. Tilshunoslikka kirish. Toshkent, 1981.
2.Abdulhamid Nurmonov. Tanlangan asarlar III jild. Toshkent, 2012.
3.Irisqulov M.T. Tilshunoslikka kirish. Toshkent, 2009.
4.Oʻtkir Hoshimov. Ikki eshik orası. Toshkent, 2017.
5.www.ziyouz.com kutubxonasi
6.Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
6.Arnold I.V. Leksikologiya sovremennoqo angliyskogo yazyka. M. 1959.
7.Buranov J., Muminov O. Practical Course in Modern English Lexicology. T. 1990.
