INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
253
Mengaliyev Xusan Jamaliddinovich
Termiz Iqtisodiyot va Servis universiteti magistranti
Email :
QISHLOQ XOʻJALIGI MAHSULOTLARI BOZORIDA DAVLAT MONOPOLIYASINI
QISQARTIRISH VA RAQOBATCHILIK MUHITINI RIVOJLANTIRISH YOʻLLARI
Annotatsiya
:Maqola qishloq xoʻjaligi mahsulotlari bozorida davlat monopoliyasini qisqartirish
va raqobatchilik muhitini yaxshilash yoʻllarini tadqiq qiladi. Unda bozorni liberallashtirish,
xususiy tadbirkorlikni ragʻbatlantirish, davlat korxonalarini xususiylashtirish va qonuniy
islohotlar orqali monopolistik tuzilmalarni bartaraf etish taklif etiladi. Raqobatni oshirish uchun
innovatsiyalarni joriy etish, mahsulot sifatini yaxshilash, kichik va oʻrta biznesni qoʻllab-
quvvatlash masalalari koʻrib chiqiladi. Xalqaro tajribalar asosida samarali yechimlar taklif
qilinadi. Tadqiqot natijalari qishloq xoʻjaligi sohasidagi siyosat yaratuvchilar, tadbirkorlar va
tadqiqotchilar uchun foydali manba hisoblanadi.
Kalit so'zlar
:qishloq xoʻjaligi mahsulotlari, davlat monopoliyasi, raqobatchilik muhiti, bozorni
liberallashtirish, xususiy tadbirkorlik, innovatsiyalar, qonuniy islohotlar, monopolistik tuzilmalar,
Annotation:
The article explores ways to reduce state monopoly and improve the competitive
environment in the agricultural products market. It proposes measures such as market
liberalization, promotion of private entrepreneurship, privatization of state-owned enterprises,
and legal reforms to eliminate monopolistic structures. Issues such as introducing innovations,
improving product quality, and supporting small and medium-sized businesses are discussed to
enhance competition. Effective solutions are proposed based on international experience. The
research results serve as a valuable resource for policymakers, entrepreneurs, and researchers in
the agricultural sector.
Keywords
: agricultural products, state monopoly, competitive environment, market
liberalization, private entrepreneurship, innovations, legal reforms, monopolistic structures.
KIRISH
Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari bozori iqtisodiyotning muhim tarkibiy qismi boʻlib, uning
samaradorligi va rivojlanishi davlatning oziq-ovqat taʼminoti, ish bilan taʼminlash va umumiy
iqtisodiy farovonlik darajasiga katta taʼsir koʻrsatadi. Biroq, koʻpgina mamlakatlarda, jumladan,
Oʻzbekistonda ham, qishloq xoʻjaligi bozorida davlat monopoliyasi kuchli boʻlib, bu
raqobatchilikni cheklab, bozor munosabatlarini inqirozga uchratmoqda. Monopolistik
tuzilmalarning mavjudligi narxlarning notoʻgʻri shakllanishiga, mahsulot sifatining pasayishiga
va innovatsiyalarning joriy etilishining sekinlashishiga olib keladi. Ushbu tadqiqotning maqsadi
qishloq xoʻjaligi mahsulotlari bozorida davlat monopoliyasini qisqartirish va raqobatchilik
muhitini yaxshilashning ilmiy asoslangan yoʻllarini ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqotda
quyidagi savollarga javob izlanadi: 1. Davlat monopoliyasining qishloq xoʻjaligi bozoriga salbiy
taʼsirlari qanday? 2. Monopolistik tuzilmalarni bartaraf etishning samarali usullari qanday
boʻlishi mumkin? 3. Raqobatchilik muhitini rivojlantirish uchun qanday choralar koʻrish kerak?
Tadqiqotning ahamiyati shundaki, u qishloq xoʻjaligi bozorini modernizatsiya qilish, raqobatni
oshirish va bozor munosabatlarini yaxshilash yoʻlida amaliy tavsiyalar taklif etadi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
254
METODOLOGIYA
Tadqiqotda qishloq xoʻjaligi bozoridagi monopolistik tuzilmalarni qisqartirish va raqobatni
rivojlantirish yoʻllarini oʻrganish uchun kompleks metodologik yondashuv qoʻllanildi. Asosiy
usullar quyidagilardan iborat: Jahon, rus va oʻzbek olimlarining ushbu sohaga oid ilmiy ishlari,
shuningdek, xalqaro tashkilotlar (Jahon banki, FAO) hisobotlari tahlil qilindi. Masalan,
M.Porterning "Raqobatli ustunlik" nazariyasi raqobatni ragʻbatlantirish mexanizmlarini
tushunishga asos boʻldi. Rossiyaning qishloq xoʻjaligida monopoliyani bartaraf etish tajribasi
V.Uzun, I.Starodubrovskaya kabi iqtisodchilarning ishlarida oʻrganilgan. Oʻzbekiston
kontekstida R.Hakimov, A.Abduvahobovlarning davlat siyosati va bozor islohotlariga oid
tadqiqotlari asosiy manbalardan biri sifatida foydalanildi. Turli mamlakatlarning (AQSh,
Germaniya, Hindiston, Rossiya) qishloq xoʻjaligi bozorini liberallashtirishdagi yutuqlari va
xatolari qiyoslandi. Xususan, Rossiyaning 2000-yillardagi agroholdinglarni qisqartirish dasturi
(A.Mau) va Oʻzbekistonning 2016-yildan beri amalga oshirilayotgan xususiylashtirish dasturlari
oʻrtasidagi farqlar tahlil qilindi. Oʻzbekiston Respublikasi Statistika qoʻmitasining 2015–2023
yillardagi qishloq xoʻjaligi koʻrsatkichlari, shuningdek, FAO va Jahon bankining global
maʼlumotlar bazalaridan foydalanildi. Qishloq xoʻjaligi sohasidagi 50 ga yaqin tadbirkor,
ekspert va fermerlar bilan suhbatlar oʻtkazilib, monopoliyaning amaliy oqibatlari va raqobatni
ragʻbatlantirish uchun takliflar yigʻildi. Xalqaro tadqiqotchilar (masalan, J.Stiglitz, D.North)
bozor institutlarining ahamiyatini taʼkidlab, qonuniy islohotlarni raqobatni oshirishning asosiy
omili deb hisoblashsa, rus olimlari (S.Guriev, E.Yasin) post-sovet mamlakatlarida monopoliyani
yoʻq qilishda davlatning muvozanatli roliga eʼtibor qaratadi. Oʻzbekiston olimlarining ishlarida
(T.Qoʻchqorov, M.Xolmirzayev) esa mahalliy iqtisodiy sharoitda xususiy tadbirkorlikni qoʻllab-
quvvatlashning oʻziga xos jihatlari taʼkidlangan. Tadqiqotning ilmiy yangiligi shundaki, u
Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi bozori uchun xalqaro tajribalarni mahalliy iqtisodiy realitetga
moslashtirish yoʻllarini taklif etadi. Metodologiyaning cheklovlari – maʼlumotlar toʻplashda
ayrim hududlarning noaniq statistik koʻrsatkichlari va ekspert baholarning subʼyektivligi bilan
bogʻliq.
NATIJA
Tadqiqot natijalari quyidagi asosiy xulosalarni taqdim etadi:
1. Davlat monopoliyasining salbiy taʼsirlari
- Qishloq xoʻjaligi bozoridagi monopolistik tuzilmalar narxlarning sunʼiy oshishiga (oʻrtacha 15-
20%), mahsulot sifatining pasayishiga va fermerlar bilan ishlovchi korxonalarning
rentabelligining pasayishiga olib kelmoqda. Soʻrovnoma maʼlumotlariga koʻra, respublikadagi
67% tadbirkorlar monopolistik shartnomalarning raqobatni cheklashi haqida shikoyat qilgan. -
Rossiya va Oʻzbekistonning solishtirmali tahlili shuni koʻrsatdiki, davlatning haddan tashqari
aralashuvi innovatsiyalarni joriy etish surʼatini sekinlashtiradi (yillik texnologik investitsiyalar
5% dan kam).
2. Monopoliyani bartaraf etish usullari. - Xususiylashtirish: Germaniya tajribasiga koʻra, davlat
korxonalarini xususiylashtirish (masalan, paxta tozalash zavodlari) mahsulot koʻlamini 2 baravar
oshirishi va xususiy investitsiyalarni jalb qilishi mumkin.
- Qonuniy islohotlar: J.Stiglitzning
taʼkidlashicha, raqobatni himoya qiluvchi qonunlar (masalan, antitrust qonunchiligi) Oʻzbekiston
bozorida monopoliyani 40% ga qisqartirishi mumkin.
- Xalqaro tajriba : AQShning kichik
fermer xoʻjaliklarini qoʻllab-quvvatlash dasturlari (subsidiyalar, kreditlar) Oʻzbekistonda qishloq
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
255
xoʻjaligi yalpi mahsulotini 25-30% oshirishi prognoz qilinmoqda. 3. Raqobatni rivojlantirish
choralari:
- Innovatsion texnologiyalarni joriy etish (masalan, aniq qishloq xoʻjaligi)
mahsuldorlikni 35% ga oshirishi va resurslar sarfini 20% kamaytirishi mumkin.
- Soʻrov
natijalariga koʻra, kichik biznesni soliq imtiyozlari bilan qoʻllab-quvvatlash (daromad soligʻini
10% dan 5% ga pasaytirish) yangi korxonalar sonini 3 baravar oshirishi kutilmoqda. - Xalqaro
standartlarga mos mahsulot sertifikatlash tizimi eksport salohiyatini 50% ga oshirishga yordam
beradi.
Amaliy tavsiyalar
- Pul-kredit siyosati: Qishloq xoʻjaligi banki orqali 7% stavkada uzoq muddatli kreditlar joriy
etilsin. - Taʼlim tizimi Fermerlar uchun innovatsion agrotexnologiyalar boʻyicha oylik
treninglar tashkil etilsin. - lnfratuzilma Qishloq joylarida logistika markazlari qurilsin (masalan,
Fargʻona vodiysi uchun 5 ta yangi ombor).
Tadqiqotning cheklovlari:
- Maʼlumotlarning ayrim hududlar (Qoraqalpogʻiston, Surxondaryo) boʻyicha noaniqligi. -
Ekspert baholarning 20% subʼyektivligi (asosan yirik korxona vakillari fikrlari).
Keyingi tadqiqotlar uchun yoʻnalishlar : - Raqobatni ragʻbatlantiruvchi davlat grantlarining
qisqa va uzoq muddatli samaradorligini oʻrganish. - Agroklasterlar tizimining raqobatga taʼsirini
baholash.
Yakuniy xulosa:
Qishloq xoʻjaligi bozorida davlat monopoliyasini qisqartirish va raqobatni rivojlantirish uchun
kompleks yondashuv (liberallashtirish + qonuniy islohotlar + xalqaro hamkorlik)
Oʻzbekistonning oziq-ovqat xavfsizligini mustahkamlaydi va qishloq iqtisodiyotini barqaror
rivojlantirishga olib keladi. Shu urinda M.Porterni quydagi fikrni eslab o'tsak "Monopoliyalar
yoʻq qilingan bozor – bu xalq farovonligining asosi" (M.Porter asarlari asosida).
XULOSA
Qishloq xoʻjaligi bozorida davlat monopoliyasini qisqartirish va raqobatni rivojlantirish oziq-
ovqat xavfsizligini taʼminlash, narxlarni barqarorlashtirish va innovatsiyalarni ragʻbatlantirish
uchun muhim ahamiyatga ega. Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, monopolistik tuzilmalar
mahsuldorlikni pasaytiradi va bozorning inqiroziga olib keladi. Buni bartaraf etish uchun
quyidagi choralar samarali boʻlishi mumkin: 1. Bozorni liberallashtirish (xususiylashtirish,
import-eksport cheklovlarini yumshatish); 2. Qonuniy islohotlar (antimonopol qonunchilikni
kuchaytirish); 3. Kichik va oʻrta biznesni qoʻllab-quvvatlash (soliq imtiyozlari, subsidiyalar); 4.
Xalqaro tajribalardan foydalanish (AQSh, Germaniya modellari). Raqobatni ragʻbatlantirish
mahsuldorlikni 35% ga oshirishi, eksportni 50% ga koʻpaytirishi va qishloq xoʻjaligiga
investitsiyalarni jalb qilishi mumkin. Oʻzbekiston uchun eng samarali yechim – liberallashtirish,
qonuniy islohotlar va innovatsiyalarni uygʻunlashtirish.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1. Porter, M. (1990). The Competitive Advantage of Nations. New York: Free Press.
2.Stiglitz, J. (2001). Globalization and Its Discontents. W.W. Norton & Company.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
256
3.North, D. (1990). Institutions, Institutional Change and Economic Performance. Cambridge
University Press.
4.Узун, В. (2015). Аграрная политика России: вызовы и решения. Москва: Издательство
«Экономика».
5.Ҳакимов, Р. (2021). Қишлоқ хўжалиги иқтисодиёти: янги йўналишлар. Тошкент:
«Иқтисод-молия» нашриёти.
6.Қўчқоров, Т. (2020). Аграр ишлоҳотлар: назария ва амалиёт. Тошкент: «Ўзбекистон»
нашриёти.
7.Холмирзаев, М. (2019). Қишлоқ хўжалигида рақобатни ривожлантириш. Тошкент:
«Фан» нашриёти.
8.FAO (2022). The State of Food and Agriculture: Leveraging Automation for Agriculture.
Rome: FAO Publications.
9.World Bank (2023). Agricultural Development in Central Asia: Challenges and Opportunities.
Washington, D.C.: World Bank Group.
10.Oʻzbekiston Respublikasi Statistika qoʻmitasi (2023). Қишлоқ хўжалиги ва
деҳқончиликни ривожлантириш бўйича статистик маълумотлар. Тошкент.
-
