INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
246
M.E.Tovosharov
Samarqand veterinariya medisinasi instituti
"Xorijiy tillar" kafedrasi o‘qituvchisi
BO‘LAJAK O‘QITUVCHILAR KASBIY KOMPETENSIYALARINI
TAKOMILLASHTIRISH USULLARI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada yuksak bilimli va intellektual rivojlangan avlodni tarbiyalash,
oliy ta’lim muassasalarida kompetentli ilmiy pedagogik kadrlar zahirasini yaratish,
demokratik tamoyillar asosidagi fuqarolik jamiyatini rivojlantirish jaraѐnida oliy ta’lim
tizimida talabalarning mutaxassisligi bo‘yicha kasbiy tayѐrgarlik sifatini oshirishda
pedagoglarning kasbiy kompetensiyalarini yanada takomillashtirish haqida so‘z yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
islohotlar, fuqarolik jamiyati, uzviylik, uzluksizlik, izchillik, tasavvurlar,
kompetensiyalar, ta’lim texnologiyalari, ta’lim texnologiyalari, raqobat, ilmiy izlanishlar.
Abstract:
This article deals with the education of a highly educated and intellectually developed
generation, the creation of a pool of competent scientific and pedagogical staff in higher
education, further improving the professional competencies of teachers in improving the quality
of professional training of students in higher education in the process of developing civil society
based on democratic principles.
Keywords:
reforms, civil society, membership, continuity, consistency, vision, competencies,
educational technology, educational technology, competition, scientific research.
Annotatsiya:
V statye rassmatrivayutsya voprosы vospitaniya vыsokoobrazovannogo i
intellektualno razvitogo pokoleniya, sozdaniya pula kompetentnыx nauchno-pedagogicheskix
kadrov v vыsshey shkole, dalneyshego povыsheniya professionalnыx kompetensiy
prepodavateley v povыshenii kachestva professionalnoy podgotovki studentov vыsshix
uchebnыx zavedeniy v prosess razvitiya grajdanskogo obщyestva, osnovannogo na
demokraticheskix prinsipax.
Klyuchevыye slova:
reformы, grajdanskoye obщyestvo, chlenstvo, preyemstvennost,
posledovatelnost, videniye, kompetensii, obrazovatelnыye texnologii, obrazovatelnыye
texnologii, konkurensiya, nauchnыye issledovaniya.
2017-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish
bo‘yicha Harakatlar strategiyasida “Rivojlangan davlatlar ta’lim tizimidagi yutuqlardan kelib
chiqqan holda yuksak bilimli va intellektual rivojlangan avlodni tarbiyalash, oliy ta’lim
muassasalarida kompetentli ilmiy pedagogik kadrlar zahirasini yaratish” vazifasi belgilab
o‘tilgan
. Shu bilan birga mamlakatimizda amalga oshirilaѐtgan ko‘plab islohotlarda ham
demokratik tamoyillar asosidagi fuqarolik jamiyatini rivojlantirish jaraѐnida oliy ta’lim
tizimida talabalarning mutaxassisligi bo‘yicha kasbiy tayѐrgarlik sifatini oshirishda
pedagoglarning kasbiy kompetensiyalarini yanada takomillashtirish zarurati ta’kidlab
o‘tilgan.
Bozor munosabatlari sharoitida mehnat bozorida ustuvor o‘rin egallagan kuchli raqobatga
bardoshli bo‘lish har bir mutaxassisdan kasbiy kompetentlikka ega bo‘lish, uni izchil
ravishda oshirib borish zarurligini ko‘rsatmoqda. Bu vazifalarni amalga oshirishda ta’lim
kontekstida ko‘p bosqichli uzviylik, uzluksizlik va izchillik tamoyillariga asoslangan
1
Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида. Ўзбекистон Республикаси
Президентининг ПФ-4947-сон Фармони. 2017 йил 7 февраль.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
247
samarali innovasion modellarni yaratish, pedagoglarning kasbiy kompetensiyalarini
rivojlantirishni taqozo qilmoqda. Globallashuv va xalqaro integratsiyaning rivojlanishi,
ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarning kengayishi bilan bog‘liq holda kasbiy kompetensiyalar
bo‘yicha axborotlarning ham tezkor almashish imkonini beradigan mexanizmlar zarur
bo‘lmoqda va bu masalalar mazkur mavzuning dolzarbligini belgilab beradi. Pedagogika
sohasidagi oliy ta’lim muassasalarida bo‘lajak o‘qituvchilarni intellektual salohiyatini
oshirish, dunѐqarashlarini boyitishda ularni innovasion ta’lim texnologiyalari, o‘qitishning
yangi, innovasion shakl, metod va vositalari bilan tanishtirish, pedagoglarda kasbiy
kompetentlik sifatlari va kreativ qobiliyat mohiyati bilan yaqindan tanishtirish muhim
ahamiyatga ega. “Kompetentlik” tushunchasi ta’lim sohasiga psixologik ilmiy izlanishlar
natijasida kirib kelgan. Vazirlar Maqkamasining 2017 yil 6 apreldagi 187-son qarori bilan
tasdiqlangan Umumiy o‘rta ta’limning Davlat Ta’lim Standartida kompetensiya tushunchasiga
mavjud bilim, ko‘nikma va malakalarni kundalik faoliyatda qo‘llay olish qobiliyati sifatida
ta’rif berilgan
Psixologik nuqtai nazardan kompetentlik “noan’anaviy vaziyatlar, kutilmagan holatlarda
mutaxassisning o‘zini qanday tutishi, muloqotga
kirishishi, raqiblar bilan o‘zaro munosabatlarda yangi yo‘l tutishi, noaniq vazifalarni
bajarishda, ziddiyatlarga to‘la ma’lumotlardan foydalanishda, izchil rivojlanib boruvchi va
murakkab jaraѐnlarda harakatlanish rejasiga egalik”ni anglatadi. Yuqoridagi fikrlardan kelib
chiqqan holda kompetentlik bu insoninng mavjud bilim va haѐtiy tajribalarga tayangan
holda ma’lum bir muammoni hal etishga doir iqtidori degan xulosaga kelish mumkin. Oliy
ta’lim
muassasalaridagi
o‘quv
jaraѐniga
innovatsiyalarni
tatbiq etishdagi muhim
komponentlardan biri – o‘qituvchining kasbiy kompetentligi va innovasion faolligi
hisoblanadi. Kasbiy kompetentlik tushunchasiga nisbatan ilmiy doirada turli munosabatlar
ilgari suriladi. U mehnat sub’yektiga nisbatan aniq faoliyat talablari ѐki aynan,
sub’yektning aniq faoliyatning o‘ziga xos jihatlariga nisbatan munosabatini tavsiflovchi
xususiyat sifatida qo‘llaniladi. Masalan, tadqiqotchi olim E.F.Zeyer kasbiy kompetentlikning
funksional taraqqiѐtini tadqiq qilish kasbiy kamolotga erishish chog‘ida kompetentlikning
turli ko‘rinishlari integratsiyalashib borishini va ularning kasbiy muhim shaxs sifatlari bilan
aloqasi kuchayib borishini ko‘rsatadi. Xususan, kasbiy kompetentlikning asosiy darajalariga
kasbiy tayѐrgarlik va tajriba, o‘zini-o‘zi anglash, o‘z kuchiga ishonish, o‘zga insonlar
tomonidan ko‘rsatilgan kamchiliklarni to‘g‘ri qabul qilish va shu kabi boshqa kasbiy
kamolotni belgilab beruvchi shaxs xususiyatlarini kiritadi. Yuqorida qayd etilgan fikrlarni
tahlili pedagogning kasbiy kompetentligini shaxsiy, ijtimoiy, kreativ, metodik kompetentlik
kabi qator o‘ziga xos xususiyatlar majmuasi sifatida to‘liq izohlanishiga imkon beradi.
Kasbiy kompetentlikda mutaxassis tomonidan kasbiy faoliyatni amalga oshirish uchun zarur
bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malakalarning egallanishi va ularni amalda yuqori darajada
qo‘llay olinishi nazarda tutiladi. Bu tushuncha bo‘yicha turlicha ta’rif va ѐndashuvlar mavjud.
N.M.Muslimovning fikriga ko‘ra, “kompetentlik” (ingl. “competence” – “qobiliyat”) –
faoliyatda nazariy bilimlardan samarali foydalanish, yuqori darajadagi kasbiy malaka, mahorat
va iqtidorni namoѐn eta olishni ifodalaydi.
V.I.Andreyevning fikricha, kompetensiya ma’lum o‘quv, kasbiy va boshqa
majmuaviy masalalarni hal qilishda namoyon bo‘luvchi, rivojlanib boruvchi integral
ko‘rsatkichlar bo‘lib, u shaxsning ijobiy motivatsiya, bilim, mahorat, iqtidor va ijodiy faoliyat
tajribasini
o‘z
ichiga
oluvchi
tayѐrgarlik darajasidir. N.V.Tarasova
kompetensiya
2
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг “Умумий ўрта ва ўрта махсус, касб-ҳунар таълимининг давлат таълим
стандартларини тасдиқлаш тўғрисида”ги 187-сонли қарори, 2017 йил 6 апрель.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
248
tushunchasini muammoni hal etishga qaratilgan bilim va vaziyat, bilim va harakat
o‘rtasida aloqadorlikni ta’minlash imkonini beruvchi bilim, qadriyatlar va idrokka
asoslangan umumiy qobiliyat sifatida talqin etadi.
Kasbiy kompetentlik mutaxassis tomonidan alohida bilim, malakalarning egallanishini emas,
balki har bir mustaqil yo‘nalish bo‘yicha integrativ bilimlar va harakatlarning
o‘zlashtirilishini nazarda tutadi. Shuningdek, kompetensiya mutaxassislik bilimlarini doimo
boyitib borishni, yangi axborotlarni o‘rganishni, muhim ijtimoiy talablarni anglay olishni, yangi
ma’lumotlarni izlab topish, ularni qayta ishlash va o‘z faoliyatida qo‘llay bilishni taqozo
etadi. Kasbiy kompetentlik murakkab jaraѐnlarda, noaniq vazifalarni bajarishda, bir-biriga zid
ma’lumotlardan foydalanishda, kutilmagan vaziyatda harakat rejasiga ega bo‘la olishda va
boshqa shu kabi holatlarda yaqqol namoyon bo‘ladi. Kasbiy-pedagogik kompetentlik esa
o‘zining kasbiy mahoratini
mukammal rivojlantirgan, dars jaraѐnini samarali loyihalashtiradigan, uni boshqara oladigan,
ta’lim islohotlarini, zamon talablarini, innovasion paradigmalarni ilg‘agan holda ularni dars
jaraѐnida muvafaqqiyatli qo‘llay oladigan mutaxassislarga nisbatan bildiriladi. Demak bo‘lajak
o‘qituvchi o‘z kasbiy-pedagogik bilimlarini izchil boyitish, yangi axborotlarni o‘zlashtirish,
davr talablarini chuqur anglagan holda yangi bilimlarni izlab topish, ularni qayta ishlash
va o‘z amaliy faoliyatida samarali qo‘llay olish orqali kasbiy kompetentlikka erishadi.
Aytib o‘tish kerakki, pedagogik kasbiy kompetentlik negizida bir qator sifatlar mavjud
bo‘lib, ularning mohiyatini quyidagicha izohlash mumkin.
1. Ijtimoiy kompetentlik – ijtimoiy munosabatlarda faollik ko‘rsatish ko‘nikma,
malakalariga egalik, kasbiy-pedagogik faoliyatda sub’yektlar bilan kommunikativ muloqotga
kirisha olish.
2. Maxsus kompetentlik – kasbiy-pedagogik faoliyatni tashkil etishga
tayѐrlanish, kasbiy-pedagogik vazifalarni oqilona hal qilish, faoliyati natijalarini real
baholash, BKMni izchil rivojlantirib borish bo‘lib, ushbu kompetentlik negizida ruhiy
(psixologik), uslubiy, axborot (informasion), kreativ
(nostandart),
innovasion
va
kommunikativ kompetentlik ko‘zga tashlanadi. Ular o‘zida quyidagi mazmunni ifodalaydi:
- psixologik kompetentlik – pedagogik jaraѐnda sog‘lom psixologik muhitni yarata olish,
ta’lim oluvchilar va ta’lim jaraѐnining boshqa ishtirokchilari bilan ijobiy muloqotni tashkil
etish, turli salbiy psixologik ziddiyatlarni o‘z vaqtida anglay olish va bartaraf eta olish;
- uslubiy kompetentlik – pedagogik jaraѐnni uslubiy jihatdan oqilona tashkil etish, ta’lim ѐki
tarbiyaviy faoliyat shakllarini to‘g‘ri belgilash, usul va vositalarni maqsadga muvofiq tanlay
olish, ularni samarali qo‘llay olish;
- informasion kompetentlik – axborot muhitida zarur, muhim, kerakli, foydali ma’lumotlarni
izlash, yig‘ish, saralash, qayta ishlash va ulardan tezkor, maqsadli va samarali foydalanish;
- kreativ kompetentlik – pedagogik faoliyatga nisbatan tanqidiy va ijodiy ѐndoshish,
o‘zining ijodkorlik malakalariga egaligini namoyish eta olish, muammolarga nisbatan keng
qamrovli turli hil yechimlarni topa olish;
- innovasion kompetentlik – pedagogik jaraѐnni takomillashtirish, ta’lim sifatini yaxshilash,
tarbiya jaraѐnining samaradorligini oshirishga doir yangi g‘oyalarni ilgari surish, ularni
amaliѐtga muvaffaqiyatli tatbiq etish;
- kommunikativ kompetentlik – ta’lim jaraѐnining barcha ishtirokchilari bilan samimiy
muloqotda bo‘lish, ularni tinglay bilish, ularga ijobiy ta’sir ko‘rsata olish.
- shaxsiy kompetentlik – izchil ravishda kasbiy o‘sishga erishish, malaka darajasini oshirib
borish, kasbiy faoliyatda o‘z ichki imkoniyatlarini namoyon qilish;
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
249
- texnologik kompetentlik – kasbiy-pedagogik BKMni boyitadigan ilg‘or texnologiyalarni
o‘zlashtirish, zamonaviy vosita, texnika va texnologiyalardan foydalana olish;
- ekstremal kompetentlik – favqulotda vaziyatlar (tabiiy ofatlar, texnologik jaraѐn ishdan
chiqqan)da, pedagogik nizolar yuzaga kelganda oqilona qaror qabul qilish, to‘g‘ri
harakatlanish malakasiga egalik va hokazo. Bir qator tadqiqotlarda bevosita pedagogga xos
kasbiy kompetentlik va uning o‘ziga xos jihatlari o‘rganilgan. Ana shunday tadqiqotlar
sirasiga A.K.Markova va B.Nazarovalar tomonidan olib borilgan izlanishlarni kiritish
mumkin. O‘z tadqiqotlarida A.K.Markova pedagogning kasbiy kompetentligi quyidagi
tarkibiy asoslardan iborat ekanligini qayd etadi:
- maxsus ѐki kasbiy kompetentlik (kasbiy faoliyatni yuqori darajada
tashkil etish);
- shaxsiy kompetentlik (o‘z-o‘zini rivojlantirish, o‘z-o‘zini namoѐn etish);
- ijtimoiy kompetentlik (qo‘shimcha faoliyatni hamkorlikda tashkil
etish);
- individual kompetentlik (o‘z-o‘zini boshqarish, kasbiy rivojlanish
va yangiliklar yaratish).
O‘zbekiston sharoitida ham pedagogga xos kasbiy kompetentlik, uning o‘ziga xos jihatlari
o‘rganilgan bo‘lib, ular orasida B.Nazarova tomonidan olib borilgan tadqiqot o‘ziga xos
ahamiyat kasb etadi. Tadqiqotchining fikriga ko‘ra pedagogga xos kasbiy kompetentlik
negizini quyidagi tarkibiy asoslar tashkil etadi:
- maxsus ѐki kasbiy kompetentlik (kasbiy faoliyatni yuqori darajada tashkil etish);
- ijtimoiy kompetentlik (kasbiy faoliyatni hamkorlikda tashkiletish, ijtimoiy mas’ullik);
- autokompetentlik (o‘zini ijtimoiy-kasbiy rivojlantira olish);
- ekstremal kasbiy kompetentlik (kutilmagan vaziyatlarda ishlay olish).
Pedagogning kasbiy kompetentligini rivojlantirishda o‘z ustida ishlash va o‘z-o‘zini
rivojlantirish muhim ahamiyatga ega. O‘z-o‘zini
rivojlantirish vazifalari o‘zini o‘zi tahlil qilish baholash orqali
aniqlanadi. O‘z ustida ishlash bu mutaxassis tomonidan o‘zini ijtimoiy hamda kasbiy jihatdan
rivojlantirish, kamolotga erishish yo‘lida maqsadli, izchil, tizimli harakatlarning tashkil etishi
tushuniladi.
REFERENCES:
1.
O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi
to‘g‘risida. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF-4947-son Farmoni. 2017 yil 7 fevral.
2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Umumiy o‘rta va o‘rta maxsus, kasb-
hunar ta’limining davlat ta’lim standartlarini tasdiqlash to‘g‘risida”gi 187-sonli qarori, 2017 yil 6
aprel.
3. R.Ishmuhamedov, M.Mirsoliyeva. O‘quv jaraѐnida innovasion ta’lim texnologiyalari. –T.:
“Fan va texnologiya”, 2014
4. Muslimov N.M. Pedagogik kompetentlik va kreativlik asoslari.
5. Markova A.K. Psixologiya professionalizma. – M.: Znaniye, 1996.
6. Toshtemirova S. A. (2020). Ta'lim sifati va uni demokratlashtirish ilmiy muammo
sifatida // Uzluksiz ta'lim. № 1 (86).
7. Toshtemirova, S. (2020). Factors Affecting the Quality of Education and the Importance
of the Education Cluster to Address Them. European Journal of Research and Reflection in
Educational Sciences, 8(4)
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
250
8. Jummagul Nomozovna Abduraxmanova, Saodat Abdurashidovna Toshtemirova.(2020).
Innovasion texnologiyalar va axborot madaniyatini shakllantirish pedagogikaning dolzarb
masalalaridan biri. Science and Education.1(7).
