INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
243
Gulasal Kurbanova Dilshodbek qizi
Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universitetining
Filologiya va san'at fakulteti 3 - bosqich talabasi
SHAVKAT RAHMON IJODIDA JADIDCHILIK G‘OYALARI
Annotatsiya
:Mazkur maqolada O'zbekiston Xalq shoiri Shavkat Rahmonning ijodiy yo‘li,
shoirning so‘z qo‘llashdagi o‘ziga xos badiiy mahorati, she'rlarida jadidchilik go'yalarining ilgari
surilganligi, vatanni uyg'otishga bo'lgan da'vat. She'rlaridagi o'ziga xos shakl va mazmun.
She’riyatida qo‘llanilgan she’riy san’atlar va ijodkorning o‘ziga xos qarashlari bayon qilinadi.
Kalit so'zlar
:Barmoq vazni, g'oya va mazmun, jadid, jadidchilik, hurlik, misra, bayt, band, turoq,
irsoli masal, nido, shahid, tatalitar tuzum, SESSR davri, sovetlar.
Zamonaviy o‘zbek she’riyatining yetuk vakillaridan biri Shavkat Rahmondir. XX asr
o’zbek adabiyotini o’zining jo’shqin va betakror she’rlari bilan bezagan millatparvar shoir
Shavkat Rahmon hayoti qisqa davom etgan bo’lsada, o’zbek she’riyatida o’chmas iz qoldira oldi.
Shavkat Rahmon qalamiga mansub she’rlarni o’qir ekansiz, uning chuqur dard ila bitgan har bir
misrasida millat hayoti va davr qiyinchiliklari tasvirlanganini guvohi bo’lasiz. Shavkat
Rahmonning yuragida ulkan azob, mehr, og‘riq, sevgi va dard yotadi. Buning dalilini esa uning
she’rlarida ko‘rishimiz mumkin. Zero, Shavkat Rahmonning ham o‘z hayoti, o‘z armonlari va
quvonchlari bo‘lgan. Garchi shunga qaramasdan ijodkor Vatan dardi bilan yashagan. Vatan
ravnaqi uchun, xalqni uyg'otish uchun qo'lidan kelganicha o'z she'rlari ila doimo olg'a borgan. U
saksoninchi yillarda yashab, ijod qilgan. Bu davr, “bir tomondan, sho‘ro mamlakatida yangi
ijtimoiy yangilanish zaruratining sezilishi, ikkinchi tomondan, o‘zbek adabiyotiga shu sezgi
bilan ulg‘ayish yo‘liga kirgan yangi avlodning kirib kelishi milliy-badiiy tafakkurning
yangilanishiga imkon yaratadi. Shu ma’noda saksoninchi yillar o‘zbek she’riyatining peshqadam
vakillaridan biri — Shavkat Rahmon ijodini o‘rganish nafaqat individual shaxs sifatida, balki
XX asr o‘zbek she’riyatining o‘ziga xos davri bo‘lgan yetmishinchi-saksoninchi yillar avlodi
ijodining mavzu mundarijasi, uslubiy-shakliy izlanishlari borasida ham nazariy xulosalar
chiqarishga imkon beradi”.[1:24-25 ]Shavkat Rahmon 20-asrning 70-yillar oxiri o'zbek
she'riyatiga o'z she'rlari bilan kirib keldi. Uning she'rlarida zamon bilan nomutanosiblik, o'z
davriga isyon, qarshilik kabi g'oyalar namoyon bo'ladi. Sh.Rahoman sokin shoir emas, aksincha,
zamonasi bilan murosa qila olmagan, olov va otash kabi bir ijodkordir. Sh.Rahmon ijodida
xuddiki yigirmanchi asrimizning jadidlariga xususan, Munavvarqori, Cho'lpon, Fitrat,
Qodiriylarga xos bo'lgan, hurlik, erk va ozodlik g'oyalari ko'zga tashlanadi. Chunki Sh.Rahmon
yashagan davr tatalitar tuzum davri(tatalitar-savetlar davri)edi. Uning daslabki she'riy to‘plami–
“Rangin lahzalar”(1977).“Yurak qirralari”(1981), “Ochiq kunlar”(1984), “Gullayotgan
tosh”(1985), “Uyg‘oq tog‘lar”(1986), “Hulvo”(1988), “Saylanma’(1997) singari she'riy kitoblari
e'lon qilingan. ”[2] Sh.Rahmon to'plamlaridagi she'rlarini o'qib, kuzatib, tahlil qilarkanmiz XX
asr boshidagi jadidlarning g'oyalari ilgari surilganligini ko'rishimiz mumkin bo'ladi. Masalan,
Abdulla Qodiriy "Keling yoshlar, ziyolilar bu kun g'ayrat qiling. Uxlaganlarni agar qodir esak
uyg'otamiz", degan bo'lsa, Munavvarqori Abdurashidxonov esa "Qo'zg'olingiz, ey o'rtoqlar!
Keldi bizga ishlash chog'i, Biz barchamiz yosh ishchimiz, ishxonamiz—maktab bog'i", deydi.
[8:18] Abdurauf Fitrat esa quyidagi she'rni aytadi:
Og'ir yigit, sening go'zal, nurli ko'zingda
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
244
Bu millatning saodatin, baxtin o'qudim.
O'ylashingda, turishingda hamda o'zungda
Bu yurt uchun qutulishning borlig'in ko'rdim.
Turma–yugur, tinma–tirush, bukikma–yuksal,
Hurkma–kirish, qo'rqma–yopish, yo'rilma–qo'zg'al. [7:39]
Bundan ko'rinib turibdiki, boshqa jadidlar ham yuqoridagi xitoblari ila xalqni, millatni
uyg'onishga, qo'zg'alishga, o'z erk-u ozodligiga erishishga da'vat qilishgan. Demakki,
Sh.Rahmonni ham jadid deb aytish mumkin. Bilmizki, 70-yillarda she’riyatimizga yangicha ruh,
ohang bilan, chin ma’nodagi hurlikni madh qilib chiqqan shoirlardan biri Shavkat Rahmon edi.
Garchi u paytda hali SESSR davri bo‘lgan, boshimizda hali sovetlar turgan bo‘lsa ham ijodkor
chin ma’nodagi, ichki bir tug‘yon bilan erkni tarranum qila olgan. Demakki, shunday bir qaltis
davrda Sh.Rahmon o‘zining yangi ovozi bilan kirib keladi. Shuning o'zi ham uni xalq uchun
kurashgan jadidlar timsoliga mengzash uchun yetarlidir. Endi esa biz Sh.Rahmon ijodida
jadidchilik g'oyalari qanday ilgari surilgani, o'zi jadid va jadidchilik so'zlari nimani anglatishi
haqida to'xtalib o'tamiz. "Jadid (arabcha–yangi, boyagi, oxirgi ) atamasi yangilik tarafdori,
jadidchilik harakatining qatnashchisi ma'nolarini anglatadi. Jadidizm — jadidchilik. Jadidizm
tarafdorlari. Jadidchilik — davlat, tuzum, boshqaruvini isloh etish va millatni rivojlantirishni
taraqqiyot bosqichiga olib chiqishni maqsad qilib qo'ygan hamda aniq amaliy tadbirlarni o'zida
mujassamlashtirgan g'oyalar tizimidir".[3:612] Demakki, Shavkat Rahmon yurtni uyg'onishga
chorlagan ijodkor desak mubolag'a bo'lmaydi. U she'rlarida kommunistik g'oyalarni ilgari suradi.
Ya'nikim, butun xalqqa tegishli g'oyalar. Zero uning maqsadi butun bir o'zbek millatini uyg'otish
edi. Buning dalilini Sh.Rahmonning "Turkiylar" she'rida ham ko'rishimiz mumkin:
Bormi er yigitlar, bormi er qizlar,
Bormi gul bag'ringda jo'mard nolalar,
Bormi bul dunyoda o'zligini izlab,
Osmonu falakka yetgan bolalar.
Bor bo'lsa alarga yetkarib qo'ying,
Bir boshga bir o'lim demagan ermas,
Shahidlar o'lmaydi, bir qarab tuying:
Yovga ters qaragan musulmon emas! [5:190-191]
Bu yerdagi g'oya millatni uyg'otish, ularni o'z erk-u ozodligi, hurligi uchun kurashga
chaqirishdan iboratdir. Chunonchi Sh.Rahmon ham jadidlar singari o'z vatandoshlarini
uyg'onishga chorlagan jonkuyar shaxsdir. Uning bu bandlari 6+5=11 shaklida turoqqa ajratiladi.
Ushbu misralarda shoir irsoli masal san'ati ya'ni maqol keltirishdan foydalanadi. Bu esa "bir
boshga bir o'lim" misrasida o'z aksini topgan. Bu she'r ham uning uslubiga mos ravishda barmoq
vaznida bitilgan. Ushbu misralarda "shahid" so'ziga ko'zimiz tusharkan, bu so'zning "din yo'lida
halok bo'lgan shaxs", ma'nosini eslaymiz. Basharti, Vatan uchun jon bergan har bir inson
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
245
shahiddir. Demakki, bu yerda shoir ona yurtga bo'lgan muhabbatni shakllantirishga, uni asrab-
avaylashga undamoqda hamda vatani uchun kerak bo'lsa o'zdan-da kechish lozimligini aytmoqda.
Darhaqiqat, Vatanga bo'lgan ishq ham qalb bilan bog'liq, qalb esa Allohga bog'liq! Shu o'rinda
shoirning yuqoridagi she'rining birinchi misralarini esga olsak:
Qilichin tashladi beklar nihoyat,
Bosildi tulporlar, tig'lar suroni,
Urxoga o'rgangan tillarda oyat,
Turkiylar tanidi komil Xudoni. [5:190-191]
Bunda Shavkat Rahmon el tepasida turganlar–beklar qilichni tashlashi-yu tig'lar bosilishi
hamda urxoga o'rgangan tillarda endi oyat jaranglashi va turkiylar nihoyat komil, har narsaga
qodir, buyuk Allohni taniganini bayon qilmoqda. Zero biz bilgan jadidchilik harakati a'zolari:
Qodiriy, Munavvarqori, Cho'lpon, Ibratlar ham avvalo Allohni tanishgan, qori bo'lishgan va
natijada ularning qalbida boshqa bir sevgi–vatanga bo'lgan sevgi jo'sh urgan! Shavkat
Rahmonning yuqoridagi baytlari ham 6+5=11 shaklida turoqlangan bo'lib, qofiyasi a,b,a,b
shaklidadir. Aytib o'tilganidek, jadidlar va Shavkat Rahmon bir masalani–xalqni uyg'otishni
maqsad qilishgan. Garchi davr boshqa bo'lsa-da ko'nggillar birdir. Biz buni jadid bobmiz
Cho'lponning ushbu she'rida ham ko'rishimiz mumkin:
Ey, tog'lari ko'klarga salom bergan zo'r o'lka,
Nima uchun boshingda qora bulut ko'lanka? [4:90]
Bu o'rinda shoir nido san'atini qo'llaydi. U o'zi uchun emas, o'z yurti, vatandoshlari uchun
g'am chekmoqda, ularning kelajagini o'ylab qayg'urmoqda. Millatiga esa bu holining sababini
so'rab murojaat qilmoqda, ularni uyg'onishga chorlamoqda. Albatta, bu o'rindagi misralar
Shavkat Rahmonning she'rlaridagi misralar mazunini eslatadi. Chuni millat bir, dard bir, ijod bir!
Xuddi shuning uchun ham jadidlar kabi Sh.Rahmon ham qalbimizdan joy olgan. Zero xalqim
deb yashaganlarni xalqi hech qachon esdan chiqarmaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Ra'no Mullaxo‘jayeva "Tafakkur yangilanishi" . Muharrir nashriyoti. Toshkent—2019. Bet:
24-25.
2. Internet saytlari: Arboblar.uz.
3. Begmatov E. "O'zbek tilining izohli lug'ati" ikkinchi jild. Toshkent—2022. Bet:612.
4. Jadidlar. Abdulhamid Cho'lpon. Yoshlar nashriyot uyi. Toshkent—2022. Bet:90.
5. Shavkat Rahmon. Saylanma. "Sharq" nashriyoti. Toshkent—1997. Bet: 190-191.
6. Shavkat Rahmon. Yurak qirralari. G'.G'ulom nomidagi adabiyot va san'at nashriyoti.
Toshkent—1981.
7. Abdurauf Fitrat. Najot yo'li. Ma'naviyat. Toshkent—2022.
