INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
303
G’offorova Malika Panji qizi
ATMU Defektologiya yo’nalishi talabasi
Sattorova Mohira Aminqulovna
ATMU pedagogika kafedrasi dotsenti
ALOHIDA YORDAMGA MUHTOJ BOLALAR TOIFALARI
Annotatsiya:
Maqolada bolalarning individual rivojlanishi, sensor qobiliyatlarning shakllanishi
va aqliy tarbiyaning ahamiyati haqida so‘z yuritiladi. Bolalarning rivojlanishidagi kamchiliklar
turli sabablarga ko‘ra yuzaga kelishi mumkin: tug‘ma yoki orttirilgan nuqsonlar, genetik omillar,
noqulay oilaviy muhit va noto‘g‘ri tarbiya. Alohida yordamga muhtoj bolalarning toifalari
keltirib o‘tilgan bo‘lib, ular maxsus ta’lim va tarbiyaga ehtiyoj sezishi ta’kidlanadi. Shuningdek,
bolalarning rivojlanishida ota-onalar, tarbiyachilar va o‘qituvchilarning roli, shuningdek,
inklyuziv va ixtisoslashtirilgan ta’lim muhimligi ko‘rsatib o‘tilgan. Tug‘ma nuqsonlarning oldini
olishda homiladorlik davrida onaning sog‘lig‘iga e’tibor berish zarurligi ham ta’kidlanadi.
Kalit so’zlar:
Alohida yordamga muhtoj bolalar, rivojlanish nuqsonlari, sensor qobiliyatlar,
tug‘ma va orttirilgan nuqsonlar, aqliy va jismoniy rivojlanish, genetik omillar, noqulay muhit,
tarbiya, ta’lim.
Bolalar bir-biriga o‘xshamaydilar. Bir-biriga o‘xshash bo’lgan bolaning o‘zi mavjud emas.
Bolalarning yoshlari bir xil boisada, ular bir-biridan farq qiladi. Ba’zi bolalar injiq, ba’zilar esa,
aksincha xush-chaqchaq, ba’zilari yaxshi kuylaydi, ba’zilari esa, aksincha ashula ayta olmaydilar.
Bola dunyoga kelgan kunlaridan boshlaboq ko‘radi, eshitadi, biror narsa tekkanini, og‘riq, issiq,
hid va ta’mni xis etadi. Tevarak atrofdagi borliqni bilish, sezish va idrok qilishdan, ya’ni
voqelikdagi narsa va hodisalaming bola ongida aks etishidan boshlanadi. Bolaning idroki
hayotining dastlabki-yillaridayoq ancha takomillashadi va ikki yoshida u buyumlarning rangi,
shakli, katta-kichikligiga qarab bir-biridan farq qila boshlaydi, tanish ohangni ajratadi va hokazo.
Unda xilma-xil sensor qobiliyatlar: ko‘rish va ko‘zdan kechirish, tinglash va eshitish, buyumlarni
tashqi belgilariga qarab ajratish, ko‘zi ko‘rayotgan va eshitayotgan narsaga taqlid qilish
qobiliyati rivojlanib boradi. Bola turli taassurotlar olib turishi buyumlarni ko‘rishi, ushlab
nimaligi bilishi, kattalarning ishlarini kuzatishi, xilma-xil tovushlami eshitishi
kerak. Bu bolalarning sensor rivojlanishlari uchun zarur shartdir. Sensor qobiliyatlarning o‘z
vaqtida rivojlanishi esa bolalarning aqliy tarbiyasi uchun zamin yaratadi.
Diqqat, xotira, intilish, qiziqish va boshqa shu singari ruhiy jarayonlar bolaning aqliy
rivojlanishi uchun katta ahamiyatga ega. Bola nutqining o‘z vaqtida va to‘g‘ri rivojlanishi aqliy
rivojlanishining asosidir. Nutq ruxiy jarayon: idrok, xotira va boshqalarning rivojlanishiga,
bolalarning faoliyatiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Bolalar nutqi rivojlana boshlashi bilan kattalar
so‘zlarining tarbiyaviy vosita sifatidagi roli ortib boradi. Bola shaxsining tarkib topishi
hayotining birinchi kunlaridanoq
boshlanadi. Bola har kuni ko‘rgan va eshitganlari asosida borliqqa va tevarak-atrofdagi
kishilarga o‘z munosabatini bildiradi, kattalarning xatti-harakatlari, ishlariga, sodir bo‘layotgan
voqealarga bolaning beradigan bahosi, kishilarga bo‘lgan munosabati bularning hammasi bola
ma’naviy qiyofasining shakllanishiga ta’sir etadi. Bolaning xoh ona qornida, xoh tug‘ilganidan
keyin rivojlanib borishi uchun zarur bo‘lgan ma’lum shart-sharoitlarning buzilishi turli xil
jismoniy yoki ruhiy rivojlanishidagi nuqsonlar, kamchiliklar-ga olib kelishi mumkin. Korreksion
pedagogika fanida alohida yordamga muhtoj bolalaming turli xil toifalari ustida ish olib boriladi:
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
304
Ular quyidagilardir:
1) eshitish kamchiliklariga ega bo‘lgan bolalar (kar, zaif eshituvchi bolalar, kech kar bo‘lib
qolgan bolalar);
2) ko‘rish qobiliyatida kamchiligiga ega bo‘lgan bolalar (ko‘r, zaif ko‘ruvchi bolalar);
3) aqli zaif bolalar;
4) og‘ir nutqiy nuqsonlari bor bolalar;
5) harakat-tayanch a’zolarida kamchiliklari bo’lgan bolalar;
6) ruxiy rivojlanishi orqada qolgan bolalar.
7) rivojlanishida murakkab ko’p nuqsonli bolalar;
8) autizm sindromli bolalar.
Alohida yordamga muhtoj bolalar me’yorda rivojlangan tengdoshlari orasida inklyuziv
ta’limda yoki ixtisoslashtirilgan ta’lim-tarbiya muassasalarida tarbiyalanishi va o‘qitilishi kerak.
Bolaning umumiy rivojlanishiga har tomonlama kuchli ta’sir etgan nuqsonlargina uni alohida
yordamga muhtoj bola deb hisoblashga asos bo'lishi mumkin. Masalan, bolaning faqat chap
qulog‘i eshitsa-yu, bu nuqson uning har tomonlama rivojlanishiga ta’sir etmaydigan, u maktab
tengdoshlari qatori o‘zlashtiradigan bo‘lsa, u alohida yordamga muhtoj bolalar toifasiga
kirmaydi. Katta yoshdagi kishilarda ma’lum sabablarga ko‘ra paydo bo‘lgan nuqsonlar ham
ularning umumiy rivojlanishiga ta’sir etmasa, bu kishini alohida yordamga muhtoj deb hisoblash
mumkin emas.
Alohida yordamga muhtoj bolalarning jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida kuzatiladigan og‘ir,
keskin o‘zgarishlar bola shaxsining tarkib topishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun
bunday bolalarni tarbiyalash va ularga ta’lim berish uchun maxsus sharoit yaratalishi kerak,
ya’ni ular maxsus ixtisoslashtirilgan maktabgacha tarbiya muassasalari va maktablarda yoki
me’yorda rivojlangan tengdoshlari orasida hamma qatori va agarda kerak bo’lsa, maxsus dastur
va darsliklar asosida o‘qitilishi va tarbiyalanishi zarurdir.
Har qanday alohida yordamga muhtoj bolada kuzatiladigan nuqson markaziy yoki periferik
nerv sistemasidagi organik yoki funksional o‘zgarishlarga aloqador bo’lishi mumkin. Bola
rivojlanishidagi turli xil kamchiliklar noqulay muhit, noto‘g‘ri tarbiya, ta’lim natijasida ham
paydo bo‘lishi mumkin. Masalan, noqulay oilaviy sharoit, pedagogik qarovsizlik, o‘qituvchining
bolaga noto'g'ri munosabati va boshqa ko‘pgina sabablar bola rivojlanishiga salbiy ta’sir
ko‘rsatib, uning dastur materiallarini yaxshi o‘zlashtira olmasligiga, ulgurmovchi o‘quvchilar
orasiga qo‘shilib qolishiga sabab bo‘ladi. Shunday bo'lsada, biz bunday bolani alohida
yordamga muhtoj bolalar toifasiga kiritmaymiz, chunki uning rivojlanishidagi kamchiliklar
organizmdagi qanday bo‘lmasin biror organik yoki funksional patologik o‘zgarishlarga bog‘liq
bo‘lmay, balki boshqa sabablardan kelib chiqqan.
Ota-ona, tarbiyachi va o'qituvchilar bunday bolalarni alohida yordamga muhtoj bolalardan
farqlay oladigan bo’lishlari kerak. Kelib chiqish sabablariga ko‘ra har qanday nuqsonli
rivojlanish tug‘ma yoki turmushda orttirilgan bo‘lishi mumkin.
Tug‘ma nuqsonlar ko‘p jihatdan homilador onaning sog‘lig‘i va yashash sharoitiga bog‘liq. Ona
qornidagi homilaning rivojlanishiga infeksiya, intoksikatsiya, shikastlanish va boshqa omillar
ta’sir etishi mumkin. Onaning homiladorlik davrida turli xil kasalliklar bilan og‘rishi,
o‘zboshimchalik bilan turli dori darmonlarni bilar-bilmas iste’mol qilishi, bolaning nuqsonli
bo‘lib tug‘ilishiga sabab bo’lishi mumkin.
Bolada kuzatiladigan nuqsonlar markaziy yoki periferik nerv tizimidagi organik yoki
funksional o‘zgarishlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shu bilan birga, bola rivojlanishidagi
ayrim kamchiliklar noqulay muhit, noto‘g‘ri tarbiya va pedagogik e’tiborsizlik natijasida ham
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
305
yuzaga kelishi mumkin. Ammo bunday holatlar organizmdagi patologik o‘zgarishlar bilan
bog‘liq bo‘lmaganligi sababli, alohida yordamga muhtoj bolalar toifasiga kiritilmaydi.
Shu sababli ota-onalar, tarbiyachilar va o‘qituvchilar bolaning rivojlanishidagi
kamchiliklarning kelib chiqish sabablarini to‘g‘ri baholay olishi muhimdir. Tug‘ma
nuqsonlarning oldini olish uchun esa homiladorlik davrida onaning sog‘lig‘iga e’tibor berish,
infeksiyalar va noto‘g‘ri dori vositalaridan saqlanish zarur. Bu esa sog‘lom avlodni
shakllantirishga xizmat qiladi.
Tug‘ma nuqsonlar genetik, ya’ni irsiy omillar ta’siriga ham bog‘liq bo‘lishi mumkin. Masalan
eshitish, ko‘rish analizatori faoliyatining buzilishi, aqliy zaiflikning nasldan bolaga o‘tishi ham
kuzatiladi (fenilketonuriya, Daun sindromi, rezus faktorning mos kelmasligi va boshqalar). Ota-
onalarning alkogolizmi, narkomaniyasi, toksikomaniyalari ham bolaning nuqsonli bo‘lib
tug‘ilishiga olib kelishi mumkin.
Turmushda orttirilgan nuqsonlar bola organizmiga tug’ilish vaqtida va undan keyingi
davrlarda zararli omillar ta’sir etishi natijasida vujudga keladi. Tug‘ruq vaqtida miya
shikastlanishi, bolaning kindigi o‘ralib, bo‘g‘ilib qolishi (asfiksiya) va boshqalar, ba’zan uning
nuqsonli rivojlanishiga olib kelishi mumkin.
Bolaning ilk yoshligida (uch yoshgacha) turli kasalliklar bilan og‘rishi, masalan, meningit,
meningoensefalit, otit, markaziy nerv sistemasining shikastlanishi va boshqa shu singari
dardlarni boshidan kechirishi ham nuqson rivojlanishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Shu sababli, bolada nuqsonlar paydo bo‘lishining oldini olish uchun ota-onalar va tibbiyot
mutaxassislari homiladorlik, tug‘ruq va erta bolalik davrida uning sog‘lig‘iga alohida e’tibor
berishlari lozim.
Mamlakatimizda bolalarning jismoniy yoki ruxiy rivojlanishidagi nuqsonlarning oldini olish
yuzasidan ko‘pginachoralar ko‘rilmoqda, bu sohada anchagina yutuqlarga ham erishildi.
O‘zbekistonda aholini davolash-profilaktikasi kengaygani hamda meditsina sohasidagi katta
yutuqlar munosabati bilan alohida yordamga muhtoj bolalar soni nisbatan kamaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. D.A.Nurkeldiyeva, M.U.Hamidova “Rivojlanishida nuqsoni bo’lgan bolalar diagnostikasi”
Toshkent 2016
2. Xasanov, M. A. (2015). Oligofreniya va aqli zaiflik: Teoriya va amaliyot. Toshkent: Fan va
texnologiya nashriyoti.
3. Mirzayeva, D. R. (2017). Maxsus ta’lim va defektologiya. Samarqand: Samarqand davlat
universiteti nashriyoti.
4. Abdullaeva, M. S. (2020). Aqli zaif bolalar bilan olib boriladigan korreksion ishlarga oid
metodik qo‘llanma. Toshkent: Ma’naviyat va ma’rifat nashriyoti.
5. Ismoilova, G. A. (2018). Defektologiyaning asosiy yo‘nalishlari. Buxoro: Buxoro davlat
pedagogika universiteti nashriyoti.
6. Hoshimov, U. Z. (2016). Aqli zaif bolalar uchun maxsus o‘quv dasturlari. Tashkent: Milliy
universitet nashriyoti.
