INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
292
Qoʻziyeva Muqaddam Abdusattorovna
Fargʻona viloyati, Bagʻdod tumani MMTB ga qarashli
8-umumiy o‘rta ta‘lim maktabining boshlangʻich sinf oʻqituvchisi
+998 97 214 78 80
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIDA KREATIV FIKRLASHNI
SHAKLLANTIRISH
Annotatsiya:
Mazkur maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida kreativ fikrlashni shakllantirish
jarayoni ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan yoritib berilgan. Kreativ fikrlash – bu bolalarning
mustaqil, original va ijodiy tafakkur qilish qobiliyatini shakllantirishga yo‘naltirilgan muhim
kompetensiya bo‘lib, zamonaviy ta’lim tizimining ajralmas qismi hisoblanadi.Maqolada kreativ
tafakkurning psixologik va pedagogik asoslari ko‘rib chiqilib, bolalar tafakkuri rivojlanishining
o‘ziga xos xususiyatlari tahlil qilinadi. Shuningdek, boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun kreativ
fikrlashni rivojlantirishga yordam beruvchi samarali metod va usullar, jumladan, muammoli
ta’lim, loyiha usuli, assotsiativ fikrlash texnikalari, interfaol o‘yinlar va mantiqiy jumboqlar
muhokama qilinadi.Tadqiqot natijalari boshlang‘ich sinf ta’lim jarayonida kreativ fikrlashni
rivojlantirish bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga yo‘naltirilgan bo‘lib, pedagoglar,
tadqiqotchilar hamda ta’lim tashkilotchilari uchun foydali bo‘lishi mumkin.
Kalit so‘zlar:
kreativ fikrlash, boshlang‘ich sinf, ta’lim metodlari, innovatsion pedagogika, ijodiy
tafakkur, muammoli ta’lim, loyiha usuli, interfaol o‘yinlar, STEAM-ta’lim, gamifikatsiya,
assotsiativ fikrlash, raqamli texnologiyalar, pedagogik yondashuvlar.
KIRISH:
Bugungi kunda jamiyatning jadal rivojlanishi, texnologik taraqqiyot va
globallashuv jarayonlari insonlardan yangicha fikrlash, muammolarni hal qilishning kreativ
usullarini izlash hamda tez moslashish qobiliyatini talab qilmoqda. Shu boisdan, ta’lim tizimi
oldida o‘quvchilarda nafaqat fundamental bilimlarni shakllantirish, balki ularni mustaqil va
ijodiy fikrlashga o‘rgatish kabi dolzarb vazifa turibdi. Ayniqsa, boshlang‘ich sinf bosqichida
kreativ tafakkurni shakllantirish o‘quvchilarning kelajakdagi intellektual salohiyati va
muvaffaqiyatli shaxs sifatida shakllanishida muhim omil hisoblanadi.
Boshlang‘ich ta’lim davri bolalarda bilishga bo‘lgan qiziqish, fikrlash
jarayonlarining jadallashishi va atrof-muhitni o‘ziga xos idrok etish davri bo‘lib, aynan shu
bosqichda kreativ fikrlash asoslarini shakllantirish zarur. O‘quvchilarning muammoli
vaziyatlarni hal qila olish qobiliyatini rivojlantirish, mustaqil qaror qabul qilishga undash hamda
yangi g‘oyalarni ilgari surish qobiliyatlarini shakllantirish boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining
asosiy vazifalaridan biridir.Tadqiqotning maqsadi – boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida kreativ
tafakkurni shakllantirishning samarali usullarini aniqlash va ularning ta’lim jarayonidagi
ahamiyatini asoslab berishdir.
ASOSIY QISM:
1. Kreativ fikrlash tushunchasi va uning ahamiyati
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
293
Kreativ fikrlash – bu muammolarga yangicha yondashish, innovatsion g‘oyalar yaratish va
standart yechimlardan chetga chiqish qobiliyatidir. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida kreativ
tafakkurni rivojlantirish ularning mustaqil fikrlash, muammolarni tahlil qilish va ijodiy
yondashish ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, kreativ
fikrlashga ega bolalar kelajakda yanada muvaffaqiyatli, moslashuvchan va innovatsiyalarga
ochiq bo‘lishadi.
2. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida kreativ fikrlashning shakllanishi
Boshlang‘ich sinf bosqichi bolaning tafakkuri, mantiqiy va ijodiy qobiliyatlari shakllanadigan
eng muhim davr hisoblanadi. Shu bois kreativ fikrlashning rivojlanishi quyidagi asosiy omillarga
bog‘liq:
Psixologik omillar – Bolalarning tasavvur qilish, muammolarni hal qilish va mantiqiy
fikrlash qobiliyatlari yoshga bog‘liq ravishda rivojlanadi.
Pedagogik omillar – O‘qituvchi tomonidan tanlangan metod va yondashuvlar
o‘quvchilarning ijodiy tafakkur darajasiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Ijtimoiy-muhit omillari – Ota-onalar va jamiyat bolalarning mustaqil fikrlash va kreativ
tafakkur qilishiga turtki berishi lozim.
3. Kreativ fikrlashni rivojlantirish metod va texnikalari
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining kreativ tafakkurini rivojlantirish uchun quyidagi samarali
usullar qo‘llaniladi:
3.1. Muammoli ta’lim
Muammoli ta’lim texnologiyasi bolalarni o‘ylashga undaydi va ularni mustaqil ravishda
muammolarni hal qilishga o‘rgatadi. O‘quvchilarga ochiq savollar berish, muammoli
vaziyatlarni keltirish orqali kreativ yondashuv rivojlantiriladi.
3.2. Loyiha usuli
Loyiha asosida o‘qitish bolalarni mustaqil izlanishga, yangi g‘oyalarni ishlab chiqishga
va ijodiy ishlar yaratishga rag‘batlantiradi. Masalan, tabiatni muhofaza qilish bo‘yicha loyiha
yaratish orqali bolalar ekologik muammolar haqida fikr yuritishadi.
3.3. Assotsiativ fikrlash texnikalari
Bu usulda bolalar tasavvurini kengaytirish, ularni bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan
tushunchalarni uyg‘unlashtirishga o‘rgatish maqsad qilingan. Masalan, «Agar quyosh sovuq
bo‘lsa?» kabi savollar orqali o‘quvchilarga turli xayoliy vaziyatlarni tasavvur qilishga sharoit
yaratiladi.
3.4. Interfaol o‘yinlar va mantiqiy jumboqlar
O‘yin orqali o‘rganish o‘quvchilarning qiziqishlarini oshirib, ularning fikrlash qobiliyatini
rivojlantiradi. Shu bois ijodiy tafakkurga yo‘naltirilgan mantiqiy jumboqlar, rebuslar va
topishmoqlar qo‘llanilishi samarali bo‘ladi.
4. Innovatsion pedagogik texnologiyalarning o‘rni
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
294
Zamonaviy ta’lim jarayonida kreativ tafakkurni rivojlantirish uchun innovatsion
texnologiyalardan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi:
STEAM-ta’lim – Ilm-fan (Science), texnologiya (Technology), muhandislik
(Engineering), san’at (Art) va matematika (Mathematics) integratsiyasiga asoslangan
ta’lim modeli bo‘lib, bolalarda tizimli va kreativ fikrlashni rivojlantirishga yordam beradi.
Gamifikatsiya – O‘yin elementlari asosida ta’lim jarayonini tashkil etish bolalarning
motivatsiyasini oshirib, ularni ijodiy fikrlashga undaydi.
Raqamli texnologiyalar – Interaktiv ta’lim platformalari, mobil ilovalar va onlayn
resurslar kreativ fikrlashni rivojlantirishda katta rol o‘ynaydi.
5. O‘qituvchining roli va kreativ fikrlashni baholash
6. Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi kreativ fikrlash muhitini yaratishda muhim rol o‘ynaydi. Ular
o‘quvchilarga erkin fikr yuritish imkoniyatini berishi, o‘z g‘oyalari va yechimlarini ilgari
surishlariga sharoit yaratishi lozim. Kreativ fikrlashni baholashda quyidagi mezonlar hisobga
olinadi:
Muammolarga innovatsion yondashish qobiliyati;
Mustaqil fikrlar va g‘oyalarni ilgari surish darajasi;
O‘ziga xos va noodatiy yechimlarni taklif qila olish;
Ijodiy tafakkur va tasavvur qilish darajasi.
6. Tadqiqot natijalari va amaliy tavsiyalar
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida kreativ fikrlashni
shakllantirish uchun muammoli ta’lim, loyiha usuli, interfaol o‘yinlar va zamonaviy
texnologiyalar bilan boyitilgan yondashuvlar samarali hisoblanadi. Pedagoglarga quyidagi
tavsiyalar beriladi:
O‘quvchilarga erkin fikrlash va o‘z g‘oyalarini ifodalash imkoniyatini yaratish;
Mashg‘ulotlarda interfaol va ijodiy o‘yinlardan keng foydalanish;
STEAM-ta’lim elementlarini dars jarayoniga integratsiya qilish;
O‘quvchilarning mustaqil izlanish va yangi g‘oyalarni taklif qilish ko‘nikmalarini
shakllantirish.
Ushbu tadqiqot natijalari boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida kreativ fikrlashni rivojlantirish
bo‘yicha samarali metod va texnologiyalarni tavsiya etishga xizmat qiladi.
XULOSA:
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida kreativ fikrlashni shakllantirish zamonaviy
ta’lim tizimining muhim vazifalaridan biri hisoblanadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki,
kreativ tafakkur bolalarning mustaqil fikrlash, muammolarni hal qilish, yangi g‘oyalarni ilgari
surish va atrof-muhitni o‘ziga xos tahlil qilish qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Maqolada kreativ fikrlashning psixologik va pedagogik asoslari tahlil qilinib, uni
rivojlantirishga qaratilgan samarali metod va texnologiyalar ko‘rib chiqildi. Jumladan,
muammoli ta’lim, loyiha usuli, assotsiativ fikrlash texnikalari, interfaol o‘yinlar hamda
zamonaviy innovatsion yondashuvlar (STEAM-ta’lim, gamifikatsiya, raqamli texnologiyalar)
kreativ tafakkurni rivojlantirishning eng samarali vositalari sifatida tavsiya qilindi.
Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi o‘quvchilarning ijodiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirishda
muhim rol o‘ynaydi. O‘qituvchi tomonidan ta’lim jarayonida erkin fikrlash muhitining yaratilishi,
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
295
o‘yin va innovatsion texnologiyalardan foydalanish, bolalarning mustaqil izlanishlariga yo‘l
ochish kreativ fikrlashni shakllantirishda muhim ahamiyatga ega.
Tadqiqot natijalariga asoslanib, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining kreativ tafakkurini
rivojlantirish bo‘yicha quyidagi tavsiyalar beriladi:
Ta’lim jarayonida ochiq muhokamalar va erkin ijodiy mashg‘ulotlarni ko‘proq tashkil
etish;
O‘quvchilarga muammolarni mustaqil hal qilish imkoniyatini yaratish;
O‘yin texnologiyalari va interfaol usullardan faol foydalanish;
STEAM-ta’lim va raqamli texnologiyalarni dars jarayoniga integratsiya qilish;
Kreativ tafakkurni baholash va rag‘batlantirish tizimini ishlab chiqish.
Shunday qilib, boshlang‘ich sinfda kreativ fikrlashni shakllantirish nafaqat ta’lim
jarayonining samaradorligini oshiradi, balki kelajak avlodning ijodiy va innovatsion fikrlaydigan
shaxs sifatida kamol topishiga ham zamin yaratadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Амонашвили, Ш. А. Личностно-гуманная педагогика. – Москва: Педагогика, 1990.
2. Выготский, Л. С. Воображение и творчество в детском возрасте. – Москва:
Просвещение, 1967.
3. Dewey, J. How We Think. – Boston: D.C. Heath & Co, 1910.
4. Guilford, J. P. The Nature of Human Intelligence. – New York: McGraw-Hill, 1967.
5. Torrance, E. P. Guiding Creative Talent. – New Jersey: Prentice-Hall, 1962.
6. Назарова, Т. А. Развитие креативного мышления у младших школьников. – Санкт-
Петербург: Питер, 2018.
7. Каримова, Д. Ш. Современные методики развития креативного мышления у детей. –
Ташкент: Фан ва технологиялар, 2020.
8. Махмудов, У. Болалар психологияси ва креатив тафаккур. – Тошкент: Ўқитувчи, 2019.
9. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-oktabrdagi PQ-4471-sonli qarori
"O‘zbekiston Respublikasi ta’lim tizimini rivojlantirish strategiyasi".
10. UNESCO. Education for the 21st Century: Challenges and Prospects. – Paris: UNESCO
Publishing, 2015.
