UROGENITAL KASALLIK: ZAXMNING KLINIKASI, DAVOLASH CHORA-TADBIRLARI HAMDA PROFILAKTIKASI

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 10, issue 1, February 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

288

Sherqulov Bobur Bahodir o‘g‘li

Toshkent Kimyo xalqaro universiteti, Tibbiyot fakulteti,

Davolash ishi yo‘nalishining 3-bosqich talabasi

Raxmonberdiyev Dilshod Inom o‘g‘li

Toshkent Kimyo xalqaro universiteti, Tibbiyot fakulteti,

Stomotologiya yo‘nalishining 2-bosqich talabasi

+998 90 400 37 27 / +998 93 080 06 16

bobursherkulov9@gmail.com

/

dilshodrakhmonberdiyev1@gmail.com

UROGENITAL KASALLIK: ZAXMNING KLINIKASI, DAVOLASH CHORA-

TADBIRLARI HAMDA PROFILAKTIKASI

Annotatsiya:

Zaxm (sifilis) – Treponema pallidum bakteriyasi qo‘zg‘atadigan, asosan jinsiy yo‘l

bilan yuqadigan surunkali infeksion kasallik bo‘lib, turli klinik bosqichlarga ega va asoratlari

jiddiy bo‘lishi mumkin.Ushbu maqolada zaxm kasalligining etiologiyasi, patogenezi, klinik

kechish xususiyatlari, tashxislash usullari, zamonaviy davolash choralari va profilaktikasi

atroflicha tahlil qilinadi. Maqolaning asosiy maqsadi – zaxmga qarshi kurashning samarali

yo‘llarini ko‘rsatish, aholining xabardorligini oshirish hamda kasallikning oldini olish va

davolash bo‘yicha ilmiy asoslangan ma’lumotlarni taqdim etishdir.Mazkur maqola zaxm

kasalligini chuqur tahlil qilish, uning oldini olish va samarali davolash strategiyalarini aniqlashga

qaratilgan bo‘lib, tibbiyot mutaxassislari va tadqiqotchilar uchun ilmiy manba bo‘lib xizmat

qiladi.

Kalit so‘zlar:

zaxm, sifilis, Treponema pallidum, jinsiy yo‘l bilan yuqadigan kasalliklar, shankr,

ikkilamchi zaxm, uchlamchi zaxm, neyrosifilis, serologik testlar, penitsillin, antibiotikoterapiya,

profilaktika, epidemiologik nazorat, tashxislash, klinik kechish.

KIRISH:

Zaxm (sifilis) – Treponema pallidum bakteriyasi qo‘zg‘atadigan surunkali infeksion

kasallik bo‘lib, asosan jinsiy yo‘l orqali yuqadi va bosqichma-bosqich rivojlanib, turli a’zolar va

tizimlarga jiddiy zarar yetkazishi mumkin. Ushbu kasallik insoniyatga qadimdan ma’lum bo‘lib,

XVI asrda Yevropada keng tarqalgan va tarix davomida jamoat salomatligiga katta tahdid solgan.

Bugungi kunda zamonaviy tibbiyotning yutuqlari tufayli zaxmni tashxislash va davolash usullari

ancha rivojlangan bo‘lsa-da, u hali ham dolzarb muammo bo‘lib qolmoqda.

Kasallikning

xavfli jihati shundaki, u uzoq vaqt davomida klinik belgilar bermasligi yoki yengil kechishi

mumkin, natijada bemor o‘z kasalligi haqida bilmay, uni boshqalarga yuqish xavfini oshiradi.

Davolanmagan holatlarda zaxm organizmda tarqalib, yurak-qon tomir tizimi, markaziy asab

tizimi va boshqa hayotiy muhim organlarni shikastlashi mumkin. Ayniqsa, homilador ayollarda

zaxm infeksiyasi homilaga o‘tib, tug‘ma sifilisga sabab bo‘lishi va chaqaloqda jiddiy nuqsonlar

keltirib chiqarishi mumkin.

ASOSIY QISM:
1. Zaxmning etiologiyasi va patogenezi

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 10, issue 1, February 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

289

Zaxm kasalligini Treponema pallidum bakteriyasi qo‘zg‘atadi. Bu bakteriya ingichka,

spiral shaklidagi mikroorganizmdir va odam organizmida uzoq vaqt davomida saqlanib qolishi

mumkin. Infeksiya asosan jinsiy aloqa orqali yuqadi, biroq homiladorlik davrida ona orqali

homilaga ham yuqishi mumkin (tug‘ma zaxm). Kamdan-kam hollarda kasallik qon quyish yoki

shikastlangan teri orqali yuqishi mumkin. Kasallik organizmga kirgach, bakteriyalar qon va

limfa oqimi orqali butun organizmga tarqaladi. Immun tizimining javobi sust bo‘lgani sababli,

infeksiya uzoq vaqt davomida yashirin shaklda saqlanib, keyinchalik jiddiy asoratlar keltirib

chiqarishi mumkin.

2.

Zaxmning klinik kechish xususiyatlari

Zaxmning klinikasi uning bosqichiga bog‘liq bo‘lib, birlamchi, ikkilamchi, uchlamchi va

yashirin shakllarga ajratiladi. Birlamchi zaxmda shankr (og‘riqsiz yara) hosil bo‘lib, ikkilamchi

bosqichda teri va shilliq qavatlarda toshmalar, umumiy holsizlik va limfa tugunlarining

kattalashishi kuzatiladi. Agar kasallik davolanmasa, uchlamchi bosqichga o‘tib, yurak-qon tomir

tizimi va markaziy asab tizimini jiddiy zararlaydi. Yashirin zaxm esa simptomsiz kechib, bemor

uzoq vaqt davomida infeksiya manbai bo‘lib qolishi mumkin. Zaxm bosqichma-bosqich

rivojlanadi va har bir bosqich o‘ziga xos klinik belgilarga ega:
2.1. Birlamchi zaxm



Kasallik yuqqanidan 10–90 kun o‘tgach (o‘rtacha 3 hafta) birlamchi simptomlar paydo

bo‘ladi:



Bakteriya kirgan joyda og‘riqsiz, qattiq chekkali, silliq yara (shankr) hosil bo‘ladi.



Yaqin atrofdagi limfa tugunlari kattalashadi.



Shankr odatda 3–6 hafta ichida o‘z-o‘zidan tuzaladi, bu bemorda kasallik o‘tib ketdi

degan noto‘g‘ri tushuncha paydo qiladi.

2.2. Ikkilamchi zaxm



Birlamchi bosqichdan 6–8 hafta o‘tib, bakteriya butun organizmga tarqaladi va quyidagi

belgilar paydo bo‘ladi:



To‘q qizg‘ish, qichimaydigan toshmalar (odatda kaft va tovonda);



Grippga o‘xshash simptomlar: holsizlik, bosh og‘rig‘i, tana haroratining ko‘tarilishi;



Soch to‘kilishi, og‘iz va jinsiy a’zolarda yaralar;



Bemorning immun tizimi zaiflashadi, ammo bu bosqich ham vaqt o‘tishi bilan o‘tib

ketishi mumkin.

2.3. Uchlamchi zaxm



Davolanmagan zaxmning eng og‘ir bosqichi bo‘lib, yillar (hatto o‘n yillar) o‘tib

rivojlanadi. Bu bosqichda quyidagi asoratlar yuzaga keladi:



Yurak-qon tomir tizimining shikastlanishi (anevrizma, yurak yetishmovchiligi);



Markaziy asab tizimi zararlanishi (neyrosifilis), xotira yo‘qolishi, falajlik;



Teri ostida va ichki a’zolarda gumma (yumshoq shish) hosil bo‘lishi.

2.4. Yashirin zaxm



Ba’zi bemorlarda kasallik uzoq vaqt davomida hech qanday simptom bermasligi mumkin,

ammo laborator tahlillar orqali tashxis qo‘yilishi mumkin. Bu bosqichda ham bemor

infeksiya manbai hisoblanadi.

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 10, issue 1, February 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

290

3. Zaxmni tashxislash usullari

Zaxmni tashxislash uchun quyidagi usullar qo‘llaniladi:



Mikroskopik tekshiruv – Treponema pallidum bakteriyasini shankr yoki toshmalardan

olingan namunalarda aniqlash.



Serologik testlar – organizmda bakteriyaga qarshi hosil bo‘lgan antitanalarni aniqlash

(RPR, VDRL, TPHA, ELISA testlari).



Molekulyar-biologik usullar – bakteriyaga xos DNKni aniqlash (PCR testi).
Davolash uchun eng samarali vosita penitsillin antibiotiklari bo‘lib, muqobil holda

doksisiklin va eritromitsin kabi dorilar tavsiya etiladi. Davolash kursi bemorning kasallik

bosqichiga bog‘liq holda belgilanadi.

4. Zaxmni davolash chora-tadbirlari

Zaxm o‘z vaqtida tashxis qo‘yilsa, samarali davolash mumkin. Asosiy davolash usullari:



Antibiotikoterapiya – eng samarali vosita penitsillin antibiotiklaridir. Agar bemor

penitsillinga allergik bo‘lsa, doksisiklin yoki eritromitsin tavsiya etiladi.



Neyrosifilisni davolash – bemorga yuqori dozada penitsillin vena ichiga yuboriladi.



Simptomatik davolash – immunitetni oshirish va organizmni mustahkamlash uchun

vitaminlar, yallig‘lanishga qarshi dorilar qo‘llaniladi.

Davolash kursi kasallikning bosqichiga bog‘liq bo‘lib, shifokor tomonidan belgilanadi. Agar

bemorda ilgari zaxm qayd etilgan bo‘lsa, doimiy nazorat ostida bo‘lishi lozim.

5. Profilaktika va epidemiologik nazorat

Zaxmning oldini olish uchun quyidagi chora-tadbirlar amalga oshirilishi kerak:



Xavfsiz jinsiy aloqa – prezervativdan foydalanish va tasodifiy jinsiy aloqalardan tiyilish;



Doimiy tibbiy tekshiruvlar – xavf guruhiga mansub shaxslar (jinsiy faol shaxslar,

homilador ayollar) muntazam tekshiruvdan o‘tishi lozim;



Kasallangan shaxslarni erta aniqlash va davolash – kasallik o‘z vaqtida aniqlanib,

davolansa, uning tarqalishi oldini olish mumkin;



Tibbiy ma’rifat va axborot kompaniyalari – aholining zaxm haqida yetarli bilimga ega

bo‘lishi muhim.

XULOSA:

Zaxm hali ham jahon miqyosida jiddiy tibbiy muammo bo‘lib qolmoqda. Uning

erta tashxislanishi va davolanishi kasallikning og‘ir asoratlarini oldini olishga yordam beradi.

Zamonaviy tibbiyotning yutuqlari tufayli zaxmni to‘liq davolash mumkin, ammo kasallikni

kamaytirish uchun profilaktika choralarini kuchaytirish zarur. Ushbu maqolada zaxmning klinik

kechishi, tashxislash va davolash usullari atroflicha yoritilgan bo‘lib, tibbiyot sohasi

mutaxassislari va keng jamoatchilik uchun muhim ma’lumotlar taqdim etilgan.

Kasallikning oldini olishda profilaktika choralari muhim rol o‘ynaydi. Xavfsiz jinsiy hayot

tamoyillariga rioya qilish, muntazam tibbiy tekshiruvlardan o‘tish, jinsiy sheriklar bilan ochiq

muloqot qilish va tibbiy ma’rifat ishlarini kengaytirish zaxm tarqalishining oldini olishga yordam

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 10, issue 1, February 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

291

beradi. Epidemiologik nazoratni kuchaytirish va aholining kasallik haqida xabardorligini oshirish

zamonaviy tibbiyot oldida turgan muhim vazifalardan biridir.

Xulosa qilib aytganda, zaxm infeksiyasining o‘z vaqtida aniqlanishi va davolanishi

kasallikning og‘ir asoratlarini oldini olishga yordam beradi. Tibbiy ko‘riklarni tizimli ravishda

o‘tkazish, jinsiy sog‘liq madaniyatini shakllantirish va profilaktik choralarni kuchaytirish orqali

ushbu infeksiyaning tarqalishini sezilarli darajada kamaytirish mumkin.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:

1. World Health Organization (WHO). "Sexually transmitted infections (STIs)". Geneva: WHO,

2023. https://www.who.int
2. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). "Syphilis – CDC Fact Sheet". Atlanta:

CDC, 2023. https://www.cdc.gov/std/syphilis/
3. Holmes KK, Sparling PF, Stamm WE, et al. "Sexually Transmitted Diseases", 4th ed. New

York: McGraw-Hill, 2008.
4. Ghanem KG. "Syphilis: Clinical manifestations and management". Infectious Disease Clinics

of North America, 2013; 27(4): 601-620.
5. Орипов М.Ш., Юсупов А.Б. "Жинсий йўл билан юқадиган касалликлар: диагностика ва

даволаш". Тошкент: Тиббиёт нашриёти, 2020.
6. Рахимов Ф. "Сифилис касаллиги: патогенези, ташхислаш ва даволаш усуллари". Жаҳон

тиббиёти журнали, 2021, №3, 45-52-бетлар.
7. Hook EW, Peeling RW. "Syphilis control – A continuing challenge". The New England

Journal of Medicine, 2004; 351(2): 122-124.
8. Mindel A, Tovey SJ. "Syphilis in adults". British Medical Journal, 2000; 321: 123-126.