INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
393
Normatov Jamoliddin
Guliston davlat universiteti I bosqich magistranti
HUSAYNIY SHE’RIYATI: TAHLIL VA TALQIN
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Temuriylar sulolasining yirik vakili, shoir va hukmdor Husayn
Boyqaro (Husayniy) ijodining badiiy va falsafiy xususiyatlari tahlil qilinib, shoir ijodining poetik
xususiyatlari, undagi badiiy san’atlar, ramz va timsollar vositasida Husayniy she’riyatining
o‘zbek mumtoz adabiyotidagi o‘rni ochib beriladi. Shoirning lirik qiyofasi, uning so‘z sehri
orqali qalblarga yetkazmoqchi bo‘lgan falsafiy mushohadalari yoritiladi. Ushbu tahlil orqali
Husayn Boyqaroning nafaqat hukmdor, balki inson qalbining eng nozik kechinmalari, muhabbat
va hijronning olovli tuyg‘ulari, tabiat va hayot falsafasini teran anglagan, she’riyatga sadoqat
bilan xizmat qilgan haqiqiy shoir ekanligi anglashiladi.
Kalit so‘zlar:
Husayniy, g‘azal tahlili, ishq va hijron, bahor, tabiat va inson qalbi, tasavvuf,
badiiy san’atlar, mumtoz adabiyot.
Husayn Boyqaro – o‘zbek mumtoz adabiyoti tarixida o‘zining betakror, ravon uslubda
yozilgan g‘azallari bilan alohida o‘ringa ega bo‘lgan ijodkorlardan biridir. Husayniy taxallusi
bilan ijod qilgan Husayn Boyqaro (1438-1506 ) Sohibqiron Amir Temur Ko‘ragon naslidan
bo‘lib, Mirzo Mansur binni Mirzo Boyqaroning o‘g‘lidir. U 1438-yilda Hirot shahrida tavallud
topgan. Husayn Boyqaro uzoq davom etgan kurash va olishuvlardan keyin 1469-yilda Hirot
taxtini egallaydi. Sulton Husayn Boyqaro davrida Hirot butun sharqda ilm, san’at va
adabitotning yashnagan markaziga aylandi. Alisher Navoiy boshchilik qilgan, Husayn Boyqaro
xayrixohlik bilan qaragan Hirot madaniy muhitida mashhur tilshunoslar va tarixchilar, xattot va
kotiblar, bastakor va xonandalar, musavvirlar va naqqoshlar, sozanda va hofizlar, faylasuf va
musiqashunoslar, shoir va adiblar ijod qilardilar. Zahiriddin Muhammad Bobur tili bilan
aytganda, “Sulton Husayn Mirzoning zamoni ajab zamone edi, ahli fazl va benazir eldin Xuroson,
bataxsis Hiriy shahri mamlu edi. Har kishiningkim, bir ishga mashg‘ullug‘i bor edi, himmati va
g‘arazi ul erdikim, ul ishni kamolg‘a tegurgay
” Husayn Boyqaroning o‘zi o‘sha davr
adabiyotining anchagina ko‘zga ko‘ringan namoyandalaridan edi. Alisher Navoiyning xabar
berishicha, har ikki: turkiy va forsiy tilda she’r yaratish iqtidoriga ega bo‘lgan Husayn Boyqaro
asosan o‘zbek tilida ijod qilgan
. Shu tilda yozgan asarlaridan devon ham tuzgan. Shuningdek,
uning Alisher Navoiy ijodiga bag‘ishlangan risolasi ham o‘zbek adabiyotidagi qimmatbaho
manba’lardan sanaladi.
Husayn Boyqaro
yozishni ragʻbatlantirgan va shunga daʼvat qilgan, sheʼriyat
majlislari tashkil etib, shoirlarga rahnamolik qilgan. Undan bizgacha sheʼrlar devoni va
Navoiyga bagʻishlangan
“Risola”
asari yetib kelgan. Shoh shoirning hozirgacha adabiyot ahliga
202 gʻazal, Navoiy g‘azaliga bogʻlangan 3 muxammas, 6 ruboiy, shuningdek, fors-tojikcha 2
gʻazal,1 ruboiy va bir necha baytlari maʼlum. Gʻazallarining barchasi aruzning ramal bahrida
bitilgan. Lekin ular Husayn Boyqaroning tabʼi baland, didi nozik shoir boʻlganligini
koʻrsatadi. Husayn Boyqaro gʻazallari tilining musiqiyligi va jarangdorligi bilan ajralib turadi.
1
Bobur. ”Boburnoma”. Toshkent,1960,239-240 -betlar
2
Alisher Navoiy. Majolis un-nafois. – Toshkent: Fan, 1992. – 256 b.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
394
Bo‘ldi gul vaqtiyu men dardu g‘amida mubtalo,
Ishq o‘tidin loladek bag‘rimda yuz dog‘i balo.
Holi zorin, men kibi sultondin ayru tushgali,
Yaproq ermas, guldakim yuz til bila aylar ado.
Men bilur erdimki, yo‘qtur intiho ishqimda hech,
To guli vasling bila qildim muhabbat ibtido.
Loladek may jomini tutgil g‘animat, gul chog‘i.
Xosaikim,ishrat urdi bulbuli bedil sado.
Gar husayniy,topmadi barge jamoling bog‘idin,
Bu chamanda,ey guli navras,sanga bo‘lsun baqo
Ushbu g‘azal Husayn Boyqaroning ishq va hijron, bahor faslining go‘zalligi, dard va
hasrat, muhabbatning abadiyligi kabi mavzularni o‘z ichiga olgan lirik she’rlaridan biridir.
G‘azalda tabiat manzaralari orqali oshiqning ichki kechinmalari ifodalangan. Unda quyidagi
she’riy san’atlardan mahorat bilan foydalanilgan:
- Tashbeh: Oshiqning qalbidagi dard loladek (lola guliday) deya tasvirlangan.
-
Istiora: Ishq olovi lolaning rangi bilan bog‘langan.
- Tazod: G‘azalda bahor va g‘am, gullar ochilishi va oshiqlik dardining kuchayishi
qarama-qarshi qo‘yilgan.
G‘azalning 1-baytda quyidagicha umumlashma ma’no ifodalangan: Bahor kelib, atrof
go‘zallikka to‘lsa-da, oshiqning dard ichida. “Ishq o‘tida” – sevgining og‘riqli ta’sirini ifodalaydi.
“Bag‘rimda yuz dog‘i balo” – lola gulining rangiga o‘xshash hijron dog‘lari tasvirlangan. Demak,
Bahor shodlik olib kelsa-da, oshiq uchun u faqat dardni kuchaytiradi.
2-bayt: Oshiqning “holi zori” uning yordan ayro tushganini bildiradi. “Yaproq ermas,
gul...” – gul ham o‘zgargan, dard bilan yashayotgan ko‘rinadi. Oshiqning hijroni shunchalik
kuchliki, hattoki tabiat ham bunga javob qaytarayotgandek.
3-bayt: Muhabbatning intihosi yo‘q – ya’ni oshiq sevgisining cheki yo‘qligini ta’kidlaydi.
“Guli vasling bila” – yor bilan uchrashuv muhabbatning boshlanishi bo‘lishi mumkin.
Muhabbatning boshlanishi yor bilan uchrashuv bo‘lsa, uning oxiri esa hech qachon bo‘lmaydi.
4-bayt: “Loladek may jomini tutgil” – lolaning rangi qizil bo‘lgani uchun u sharob bilan
qiyoslangan. “Bulbuli bedil sado” – lirik obraz, bulbullar bahor faslida zavq ila sayraydi, lekin
bechora oshiq uchun bu baxt emas. Atrofdagilar bahor shodligini his qilsa, oshiq uchun u faqat
g‘am manbaidir.
3
Husayn Boyqaro. G‘azallar. – Toshkent: Adabiyot va san’at, 2005. – 180 b.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
395
5-bayt: Husayniy o‘zini sevgi bog‘idan bir barg ham topmagan deb ta’riflaydi. “Bu
chamanda, ey guli navras, sanga bo‘lsun baqo” – ya’ni, yor abadiy yashasin, uning go‘zalligi
so‘nmasin. Oshiqning sevgisi javobsiz qolsa-da, u yorni duo qiladi.
Husayn Boyqaroning ushbu g‘azali bahor fasli va muhabbat mavzulariga bag‘ishlangan.
G‘azal o‘zining chiroyli tashbeh va istioralari, chuqur falsafiy ma’nosi, tasavvufiy ruhga
yaqinligi bilan o‘zbek mumtoz adabiyotining yuksak namunalari qatoridan joy oladi.
Ko‘rinadiki, Ishq va hijron mavzusi Husayniy g‘azallaridagi asosiy mavzulardan biridir. U sevgi
dardini, yorning go‘zalligini tasvirlab, inson qalbining nozik tuyg‘ularini ifoda etadi.
Birla ne bo‘lg‘ay anga jonim fido,
Ko‘nglum ilik dog‘ida birla qamo.
She’rda oshiqning hijron azobidan qiynalayotgani va yor uchun hamma narsaga tayyorligi
ko‘rinadi. Husayniy faqat dunyoviy muhabbatni emas, balki tasavvufiy tushunchalarni ham ilgari
surgan. Uning ba’zi she’rlarida ilohiy ishq, dunyo foniyligi va ruhiy poklik g‘oyalari aks etadi.
Har ne qildim, ne ko‘rdim, bari go‘yo bir hayol,
Yor yo‘lida fano bo‘lg‘ay jonim, ey mahbubim.
She’r tasavvufiy ma’noga ega bo‘lib, insonning haqiqiy haqiqatga intilishi tasvirlangan.
Husayniy ba’zi g‘azallarida dunyoning beqarorligi va insoniy fazilatlarning muhimligi haqida
fikr bildirgan.
Husayniyning shuningdek, turkiy tildagi Devoni va “Risola” asari bizgacha yetib kelgan.
Ma’lumki, XV asr adabiyotimiz tarixida muhim ahamiyat kasb etadigan davr sanaladi. Mazkur
asrda adabiyot va san’atning ulug‘ darg‘alari yetishib chiqdi. Bu borada Alisher Navoiy alohida
o‘rin egallaydi. Shunday bo‘lsa-da, Hazrat Navoiyning deyarli barcha asarlarida zikr etilgan
temuriylar yoki Husayn Boyqaro ijodi ham o‘z mavqeyi bilan ajralib turadi. Zero, Alisher
Navoiy bejiz “Majolis un nafois” asarining 8-majlisida Husayniy ijodi tahliliga to‘xtalmagan.
Yoki “Hayratul abror” dostoni hikoyatlaridan birida “Shoh G‘oziy” sifatida e’tirof etgan.
Qolaversa, Boyqaroning Hirot taxtiga o‘tirishini Hirot osmonidagi hilol – yangi chiqqan oyga
qiyoslab, “Hiloliya” qasidasini yaratdi. Alisher Navoiy nafaqat turkiy tildagi asarlarida, balki
forsiy qasidalarida ham Husayniy nomini alohida muhabbat va iftixor bilan tilga oladi. Bu kabi
dalillarni ko‘plab keltirish mumkin. Husayniy ham o‘z davri an’analarini davom ettirib, o‘ziga
xos novatorlik asosida chiroyli, dilkash g‘azallar bitdi. Ularni to‘plab devon holiga keltirdi.
Shuningdek, nasriy yo‘lda “Risola” asarini bitib, unda Hazrat Navoiyga alohida ta’riflar berdi.
Boyqaro g‘azallarining o‘z ta’sir doirasi va o‘z kitobxoni bor.
Xulosa. Husayn Boyqaro – murakkab zamonlar hukmdori, siyosiy maydonning zukko
tadbirkori, ammo qalbining eng nozik pardalarini she’riyatga bog‘lagan oshiq shoir edi. Uning
g‘azallari – bu faqat so‘z san’ati namunalari emas, balki inson qalbining eng chuqur
kechinmalarini, ruhiy iztirob va ilinjni o‘zida mujassam etgan badiiy xazina. Uning she’riyatida
bahor – shunchaki tabiat uyg‘onishi emas, balki oshiqning qalbida o‘rtanayotgan muhabbat
alangasining yangi bosqichi. Gul, lola, may kabi timsollar faqat tashqi go‘zallik ramzi emas,
balki insoniy tuyg‘ularning, hayot va sevgining foniylik va abadiylik o‘rtasidagi nozik
chegarasini bildiradi. G‘azallarida hijron og‘riqli, ishq esa cheksiz, lekin shoir muhabbatni inson
hayotining mohiyati sifatida ko‘radi.
Husayniy shunchaki shoir emas, u o‘z davrining falsafiy olami, qalb titragan har bir
ohangni satrlarga solgan lirik ovozdir. Uning ijodi harf va ohangning uyg‘unligida yashaydi, u
orqali sevgi, iztirob, sadoqat va orzular yuksak ma’naviy yuksaklikka ko‘tariladi. Ushbu
g‘azallar faqat o‘qilmaydi – ular ichiga singiladi, his qilinadi va yurak zarbiga aylanadi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
396
Adabiyotlar ro‘yxati:
1. Alisher Navoiy. Majolis un-nafois. – Toshkent: Fan, 1992. – 256 b.
2. Husayn Boyqaro. G‘azallar. – Toshkent: Adabiyot va san’at, 2005. – 180 b.
3. Karimov A. Mumtoz she’riyat poetikasi. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020. – 290 b.
4. Zohidov I. Husayn Boyqaro – shoir va davlat arbobi. – Toshkent: Fan, 1999. – 260 b.
