INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
351
Otaxonova Gulasal Boboxon qizi
Urganch innovatsion universiteti
Filologiya va tillarni o‘qitish:ingliz tili 24/06-guruh talabasi
ALISHER NAVOIYNING O‘ZBEK ADABIYOTIGA QO‘SHGAN HISSASI
Annotatsiya:
Maqolada Alisher Navoiyning hayoti davomida yozib qoldirgan asarlari va ular
haqida ma’lumotlar berilgan.
Kalit so‘zlar:
doston, Husayn Boyqaro, aruz, vazn, g‘azal, ruboiy, axloqiy fazilatlar.
Аннотация:
В статье собраны произведения, написанные Алишером Навои при жизни, и
информация о них.
Ключевые слова:
эпос, Xусейн Байкара, аруз, стих, газель, рубаи, нравственные качества.
Abstract:
The article contains the works of Alisher Navoi and information about them.
Key words:
epic, Huseyn Baykara, aruz, verse, ghazal, rubai, moral qualities.
“Alisher Navoiy xalqimizning ongi va tafakkuri, badiiy madaniyati tarixida butun bir
davrni tashkil etadigan buyuk shaxs, milliy adabiyotimizning tengsiz namoyandasi,
millatimizning g‘ururi, sha’n-u sharafini dunyoga tarannum qilgan o‘lmas so‘z san’atkoridir.
Ta’bir joiz bo‘lsa, olamda turkiy va forsiy tilda so‘zlovchi biron-bir inson yo‘qki, u Navoiyni
bilmasa, Navoiyni sevmasa, Navoiyga sadoqat va e’tiqod bilan qaramasa” [1, 29].
Ulug‘ mutafakkir bobomizning qay bir asarini olmaylik, unda insonning ma’naviy
tarbiyasi bilan bog‘liq biron fikr, hikmat uchramasdan qolmaydi. Hikmatli so‘z, pand-u o‘git
Sharq adabiyotining qon-qoniga singib ketgan.
Alisherning she’riyatdagi ilk ustozi tog‘asi Mir Sayyid Kobuliy va Muhammad Ali
G‘aribiylardir. Navoiy “Majolis un-nafois” asarida Kobuliy haqida: “Yaxshi tab’i bor erdi,
turkchada mayli ko‘proq erdi…” – desa, G‘aribiy haqida: “Xush muxovara (xushsuhbat) va
xushxulq va dardmand yigit erdi. Ko‘proq sozlarni yaxshi chalar erdi. Uni va usuli xo‘b erdi.
Musiqiy ilmidin ham xabardor erdi…” – deydi.
Navoiyning bundan besh asr avval ilgari surgan g‘oyalari bugun ham o‘z dolzarbligi va
ahamiyatini yo‘qotmay kelayotgani kishini hayratga soladi. Bu jihatdan shoirning isrof
to‘g‘risidagi mulohazalari, ayniqsa, ibratli. “Isrof qilish saxiylik emas; o‘rinsiz sovurishni aqlli
odamlar saxiylik demas. Halol molni kuydirganni devona deydilar; yorug‘ joyda sham yoqqanni
aqldan begona deydilar. Maqtanish uchun mol bermoq – o‘zini ko‘z-ko‘z qilmoq va shunday
qilib o‘zini “saxiy” demoq – behayolik bilan nom chiqarmoq. Kimki xalqqa ko‘rsatib ehson
bersa, u pastkash, saxiy emas”. 1465-1466-yillarda uning muxlislari she’rlarini to‘plab, “Devon”
tuzdilar. Bu kitob bugungi kunda shartli ravishda “Ilk devon” deb nomlanadi. 1469-yilda Hirot
taxtiga Husayn Boyqaro chiqadi va Samarqandga xat yo‘llab, Alisher Navoiyni o‘z yoniga
chaqirib oladi. U do‘stining iltimosiga binoan Hirotga qaytadi va ramazon hayiti munosabati
bilan do‘sti sharafiga bitilgan “Hiloliya” qasidasini unga taqdim etadi. Husayn Boyqaro
Alisherni muhrdor qilib tayinlaydi va shu paytdan shoirning el xizmatidagi faol jiddu jahdi
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
352
boshlanadi. Boyqaro do‘stining noroziligiga qaramay, 1472-yil fevralida uni vazir lavozimiga
tayinlaydi va “Amiri Kabir” (“Ulug‘ Amir”) unvonini beradi. Bu lavozimda Navoiy el-ulus
manfaati, shahar va mamlakat obodonchiligi, madaniyat ravnaqi, adolat tantanasi uchun
foydalanadi-ki, bularning barchasi pirovard natijada Sulton Husayn davlatining barqarorligi va
nufuzini ta’minlaydi.
Hirot bu davrda nihoyatda ko‘rkamlashdi, xalq turmushi yaxshilandi, she’riyat, nafis
san’atlari rivoj oldi. Talabalar uchun “Ixlosiya” madrasasi, darveshlar uchun “Xalosiya”
xonaqohi, bemorlar uchun “Shifoiya” shifoxonasi, masjidi Jome’ yoniga Qorixona (“Dor ul-
huffoz”) qurildi. Ulug‘ amirning kutubxonasida 70 dan ortiq xattot va musavvirlar
qo‘lyozmalarni oqqa ko‘chirish, ularni badiiy bezash bilan band edilar. Hirotda yana “Nizomiya”,
Marvda “Xusraviya” va boshqa madrasalar bino etildi.
Alisher Navoiy 1472-1476-yillarda o‘z qo‘li bilan birinchi devoni “Badoye ul-bidoya”
(“Badiiylik ibtidosi”)ni tuzdi. Bu devonga uning yoshlik va yigitlik paytlarida yozgan 800 dan
ortiq she’rlari jamlangan bo‘lib, shoir ijodiy kamolotining birinchi bosqichini aks ettiradi.
Alisher Navoiyga bag‘ishlangan tarixiy va ilmiy asarlarda batafsil tavsif qilinishicha,
1469-1481-yillar Alisher Navoiyning ijtimoiy hayot va obodonchilik borasidagi eng faol xizmat
ko‘rsatgan yillari bo‘lgan. Shoir 1481-yili “Vaqfiya” asarini yozib, unda o‘zining binokorlik va
xayriya ishlariga yakun yasab, o‘z o‘ziga hisob bergan.
1483-yildan Alisher Navoiy o‘zining buyuk “Xamsa” asarini yozishga kirishdi va uni 3
yilda tugalladi. Besh dostonni o‘z ichiga olgan bu ulkan badiiy qomus 50 ming misradan oshiq
bo‘lib, Navoiyning barcha she’riy merosini deyarli yarmini tashkil qiladi. “Xamsa” – Alisher
Navoiy ijodining qalbidir.
Fors tilidagi birinchi “Xamsa” buyuk shoir Nizomiy Ganjaviy (1141-1209) tomonidan
yaratildi. Shoir hech bir o‘rinda o‘zining “Xamsa” yozganligini qayd etmaydi. Nizomiy
vafotidan 100 yil o‘tib, Hindistonda tug‘ilib o‘sgan forsiyzabon turk o‘g‘loni Xusrav Dehlaviy
Nizomiy “Xamsa”siga birinchi bo‘lib tatabbu yozadi va “xamsachilik” an’anasini boshlab beradi.
Dehlaviy “Xamsa”si Nizomiyga ajoyib sharh va undagi mazmunlarning yangicha talqini sifatida
o‘zining ham, salafining ham shuhratini olamga yoydi. Keyingi XIV- XV asrlar mintaqa
ma’naviyati “Xamsa” an’anasi ta’sirida rivoj oldi, shoirning salohiyati va iqtidori hech
bo‘lmaganida “Xamsa”ning bir dostoniga munosib javob yoza bilish bilan o‘lchanadigan bo‘ldi.
Navoiy shu yillar orasida ikkinchi devoni – “Navodir un-nihoya” (“Behad nodirliklar”) ni
tuzishga kirishdi. Mutafakkir adib tarixiy haqiqatga ham muayyan izchillikda o‘z munosabatini
bildirib o‘tishni insof yuzasidan lozim topdi va “Zubdat ut-tavorix” (Tarixlar qaymog‘i”) asarini
yozib tugatdi.
“Nazm ul-javohir” (“Gavharlar tizmasi”) ham axloqiy-didaktik g‘oyalar targ‘ibiga
bag‘ishlangan. U ayrim hadisi shariflarning she’riy talqinidir. Unda hadislardagi asosiy
tushuncha va tamoyillar nihoyatda soda va tushunarli, ta’sirchan tilde, she’riy shaklda talqin
qilinadi.
Navoiy 1485-1488-yillarda “Tarixi anbiyo va hukamo” (“Payg‘ambarlar va hakimlar
tarixi”) kitobini yozadi. Bu kitobda payg‘ambarlar tarixi Odam Atodan boshlab yoritilgan.
Ikkinchi qism obidlar (Allohga toat-ibodat qiluvchilar), uchinchi qism esa hakimlar haqida.
1487-yili qishda Navoiy Astrobod hokimi etib tayinlanadi. Bu orada birin-ketin
Navoiyning ustoz va musohiblari hayotdan ko‘z yumdilar. 1488-yili Sayid Hasan Ardasher,
1492-yili Abdurahmon Jomiy, 1493-yili Pahlavon Muhammad vafot etdi. Navoiy ustozlari
xotirasiga “Holoti Sayid Hasan Ardasher”, “Holoti Pahlavon Muhammad”, “Xamsat ul-
mutahayyirin” (“Besh hayrat”) asarlarini shu yillar ichida yozib tugalladi. Navoiy davr shuarosi
xususida “Majolis un-nafois” va islom ma’naviyatining buyuk siymolari, xususan, turk, fors,
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
353
hind mashoyixlari tarixiga oid “Nasoyim ul-muhabbat” (“Muhabbat shabbodasi”) risolalarini
yozadi
1488-yilda “Tarixi muluki ajam” (“Ajam, ya’ni arab bo‘lmagan mamlakatlar podshohlari tarixi”)
yaratiladi. Bu asarlar adibning tarix ilmini juda chuqur bilganligining yorqin nishonasi. Unda
tarixiy shaxslarning, hakimlarning hikmatlaridan namunalar ham keltiriladi. Buyuk shoir
tilshunoslik bilan ham qiziqdi. Lug‘atshunoslikka oid “Sab’at-u abhur” (“Yetti dengiz”) nomli
kitob yozdi.
Navoiy 1492-yilda aruz ilmiga bag‘ishlangan “Mezon ul-avzon” (“Vaznlar o‘lchovi”)
risolasini yozdi. Unda aruz vaznining mohiyati, tuzilishi, bu vaznning turlari, juzv va ruknlari,
bahrlari haqida ma’lumot beradi. Bu asarida tuyuq, qo‘shiq, chinga (yor-yor), muhabbatnoma,
aruzvoriy, turkey singari she’riy shakl va janrlar haqida ham ma’lumot beradi. Navoiy o‘z lirik
ijodini qayta taqsimlab, yangi devonlar majmui “Xazoyin ul-maoniy” (“Ma’nolar xazinasi”) ni
yaratish ishiga astoydil kirishdi. “Chor devon” nomi bilan shuhrat qozongan bu buyuk majmua
45 ming misraga yaqin turli janrlardagi kichik va o‘rta hajmli she’rlarni o‘zida jamlagan bo‘lib,
“G‘aroyib us-sig‘ar” (“Bolalik ajoyibotlari”), “Navodir ush-shabob” (“Yigitlik davri
nodirliklari”), “Badoye’ ul-vasat” (“O‘rta yosh kashfiyotlari”), “Favoyid ul-kibor”
(“Keksalikdagi foydali mulohazalar”) nomlari bilan ataladi. Bu to‘rt jildda 16 janrga oid 3000
dan ortiq she’r bo‘lib, ularda 2600 g‘azal, 210 qit’a, 133 ruboiy, 86 fard, 52 muammo va
boshqalar mavjud. “Xazoyin ul-maoniy” ga oldingi ikki alohida devondagi she’rlarning deyarli
barchasi kirgan bo‘lib, keyin yaratilgan 1400 ga yaqin yangi asarlar qo‘shilgan.
Bu turkiy tilda yozilgan asarlari, dostonlari, she’rlaridan tashqari Navoiy fors tilida ham
12 ming misradan oshiq she’r, muammo janri haqida “Mufradot” risolasini, “Sittayi zaruriya”,
“Fusuli araba” turkum qissalarini yozdi, “Foniy” taxallus bilan alohida devon tuzdi. Ushbu
asarlar Xoqoniy, Amir Xusrav, Sa’diy, Hofiz, Kamol Xo‘jandiy, Jomiy kabi fors adabiyotining
mumtoz namoyandalari bilan ijodiy bahsda tug‘ilgan bo‘lib, ham badiiy ifoda, ham mazmuniy
teranlikda salaflar bilan teng qudrat namoyish etadi.
Navoiy 1498-yilda “Lison ut-tayr” , 1499-yilda “Muhokamat ul-lug‘atayn”, 1500-yili
“Mahbub ul-qulub” asarlarini yozdi. Bu uch asar buyuk shoir va mutafakkir ijodining avj
nuqtalari edi. Alisher Navoiy tilshunoslikka doir asari “Muhokamat ul-lug‘atayn”ni yozdi.
Ulug‘ ijodkor umrining so‘ngida yaratgan bu kitob ahamiyati beqiyosdir. Ona tili – turkiyda
“Xazoyin ul-maoniy”, “Xamsa” singari lirik va epik ijodiyotning mumtoz, buyuk namunalarini
yaratib, Sharq adabiyotida Nizomiy, Dehlaviy maqomiga ko‘tarilgan Alisher Navoiy
“Muhokamat ul-lug‘atayn” misolida tilimizning badiiy imkoniyatlarini inkishof etadi. Asarga
shoirning yarim asrdan ortiq turkiy til xazinasida amalga oshirgan ijodiy tadqiqotlari – nazmiy va
nasriy kitoblarni vujudga keltirish tajribasidan kelib chiqib tartib beriladi. O‘smirlik davrlarida
Alisher o‘qishda va yozishda tinim bilmas, she’r mutolaasidan charchamas edi. “Muhokamat ul-
lug‘atayn” asarida o‘zining yoshlik chog‘ida mashhur o‘zbek va fors shoirlari nazmidan 50 ming
bayt (100 ming misra) she’rni yod bilganini yozadi. Alisher Navoiy go‘daklik chog‘laridan
tasavvuf she’riyatining ustodi Farididdin Attor yaratgan “Mantiq ut-tayr” asariga mehr qo‘ygani
bizga ma’lum. Umrining oxirida ushbu asarga tatabbu – javob yozar ekan, o‘zining shungacha
yozgan barcha asarlariga falsafiy yakun yasaydi. Attor asari borliqning yagona mohiyati haqida,
Haq asrori va inson uchun uni anglab yetish imkon darajasi haqida edi. “Lison ut-tayr” mazmuni
“Mantiq ut-tayr”ga zid yoki undagi fikrlarning takrori ham emas, balki yangi tarixiy-ma’naviy
bosqichdagi sharhi, talqinidir.
Shoirning g‘azal-u ruboiylari, muxammas-u qit’alari hamda dostonlarida pand-u o‘git,
hikmatlar badiiy obrazlar, qiyosiy o‘xshatishlar, qiziqarli sarguzashtlar bayoni orqali anglashiladi.
Navoiyning oxirgi asari “Mahbub ul-qulub” (“Ko‘ngillarning sevgani”) risolasida barcha
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
354
savollarga yana o‘zi javob bergan. Bu asar tom ma’noda ijtimoiy-falsafiy va axloqiy g‘oyalarga
to‘liq bo‘lib, XV asrda mavjud bo‘lgan barcha ijtimoiy toifalar mohiyati mufassal ochib
berilgan, ijtimoiy va axloqiy hodisalarning o‘zaro bog‘liqligi, yaxlitligi ishonarli ta’kidlangan.
Bu asar turli aforizm, maqol va matallarga boy bo‘lib, xalq orasida juda keng tarqalgan. Hazrat
Navoiyning “Mahbub ul-qulub” asari, muallifning o‘zi ta’kidlaganidek, uch qismga bo‘linadi:
birinchi qism har xil odamlarning fe’l-atvori va ahvoli haqida; ikkinchi qism yaxshi fe’l xosiyati
va yomon xislat kasofati to‘g‘risida; uchinchi qism turli foydali kuzatishlar va misollar haqida.
Alisher Navoiy o‘z ijodi bilan o‘zbek adabiyotining rivojini belgilabgina qolmay,
Movarounnahr va Xurosonning butun ma’naviy madaniyati taraqqiyotiga juda kata ta’sir
ko‘rsatdi. Uning asarlari, she’riyati qayta-qayta ko‘chirilib, xalq orasida keng tarqalib, shoirlar
uchun maktab vazifasini o‘tadi, madrasalarda keng o‘rganildi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Islom Karimov. Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. Toshkent. “Ma’naviyat”. 2008.
2. Alisher Navoiy. Xamsa. Toshkent: Ma’naviyat. 2012.
3. Alisher Navoiy. Mukammal asarlar to‘plami. 20 tomlik. 18-tom. Devoni Foniy. – T.: Fan,
2002.
4. Bekanova N. “Devoni Foniy” – “Maydon ul-balog‘at” // “Alisher Navoiy adabiy va ilmiy
merosini o‘rganish masalalari” mavzusidagi xalqaro konferensiya materiallari to‘plami. – 2022.
5. Hayitmetov A. Alisher Navoiy “Farhod va Shirin”. G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va
san’at nashriyoti, 1975.
