INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
420
To‘xliboyeva Muazzamxon
ADCHTI 2-kurs magistranti
TURLI TIZIMLI TILLARDA MAQOLLARNING UNIVERSAL VA XUSUSIY
XUSUSIYATLARI: O‘ZBEK VA INGLIZ TILLARINING QIYOSIY TAHLILI
Annotatsiya:
Ushbu maqola o‘zbek va ingliz tillaridagi maqollarning universal va milliy-xususiy
jihatlarini qiyosiy tahlil qilishga bag‘ishlangan. Maqollar xalq donoligini, madaniy qadriyatlarini
va ijtimoiy me’yorlarini aks ettiruvchi til birliklaridir. Tadqiqot davomida maqollarning umumiy
mavzulari – halollik, vaqtning qadri, mehnat va insoniy fazilatlar kabi mavzular har ikkala tilda
ham mavjudligi aniqlangan. Shu bilan birga, maqollarda uchraydigan madaniy obrazlar,
metaforalar va til birliklari o‘ziga xos milliy xususiyatlarga ega.
Maqolada maqollarni tarjima qilishda uchraydigan muammolar va ularni hal etish yo‘llari
ham ko‘rib chiqilgan. Tadqiqot natijalari tilshunoslik, tarjimashunoslik va madaniyatshunoslik
sohalarida ilmiy izlanish olib borayotgan tadqiqotchilar uchun muhim ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar:
maqollar, universal xususiyatlar, milliy qadriyatlar, qiyosiy tilshunoslik, tarjima
muammolari, ingliz tili, o‘zbek tili.
1. KIRISH
Maqollar xalq og‘zaki ijodining qadimiy va muhim namunalari bo‘lib, ular avloddan-
avlodga o‘tib kelayotgan donolik, tajriba va hayotiy saboqlarni ifodalaydi. Har bir xalq o‘zining
madaniy qadriyatlari va ijtimoiy hayotini maqollar orqali ifodalagan. Shu bilan birga, dunyo
xalqlari o‘rtasida umumiy mavzular ham mavjud bo‘lib, ular insoniyatning umumiy tajribasi va
hayotiy qadriyatlarini aks ettiradi.
Ushbu maqola o‘zbek va ingliz tillaridagi maqollarning universal va milliy-xususiy
jihatlarini qiyosiy tahlil qilishga qaratilgan. Maqolada maqollarning umumiy mavzulari va
madaniy xususiyatlari, shuningdek, ularni tarjima qilishdagi muammolar ko‘rib chiqiladi.
2. METODOLOGIYA
2.1 Tadqiqot Dizayni
Tadqiqot sifatli (qualitative) qiyosiy tahlil asosida olib borildi. Maqollarning semantik,
grammatik va madaniy jihatlari tahlil qilinib, o‘zbek va ingliz tillaridagi o‘xshash va farqli
tomonlari aniqlashga harakat qilindi.
2.2 Ma’lumotlarni To‘plash
Tadqiqot uchun o‘zbek va ingliz tillaridan 200 ta maqol tanlab olindi (har ikkala tildan
100 tadan). Maqollar quyidagi manbalardan olindi:
Maqollar Lug‘atlari: O‘zbek va ingliz tillarida nashr etilgan maqollar to‘plamlari.
Badiiy Asarlar va Xalq Og‘zaki Ijodi: Maqollar xalq ertaklari va adabiyotlaridan ham
yig‘ib olindi.
Internet Manbalari va Ilmiy Maqolalar: Akademik manbalar va maqollarga oid ilmiy
tadqiqotlardan foydalanildi.
2.3 Ma’lumotlarni Tahlil Qilish
Tanlab olingan maqollar tematik yo‘nalishlar asosida quyidagi mezonlar bo‘yicha tahlil
qilindi:
Semantik Tahlil:
Maqollarning umumiy mavzulari va ma’nolari tahlil qilindi.
Strukturaviy Tahlil:
Maqollarning grammatik tuzilishi va sintaktik xususiyatlari
o‘rganildi.
Madaniy Tahlil:
Maqollardagi madaniy obrazlar va metaforalar o‘rganildi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
421
Tarjima Tahlili:
Maqollarni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilishdagi muammolar va
ularni hal qilish usullari ko‘rib chiqildi.
3. NATIJALAR
3.1 Maqollarning Universal Xususiyatlari
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, o‘zbek va ingliz tillaridagi maqollar ko‘plab umumiy
mavzularni qamrab oladi. Bu mavzular insoniyatning umumiy hayotiy tajribalari va
qadriyatlarini aks ettiradi.
Mehnat va Halollik:
O‘zbekcha:
“Mehnat qilgan och qolmaydi.”
Inglizcha:
“No pain, no gain.”
Har ikkala maqolda ham mehnat qilish va sabr-toqat orqali muvaffaqiyatga erishish
g‘oyasi ilgari surilgan.
Vaqtning Qadri:
O‘zbekcha:
“Vaqt – boylik.”
Inglizcha:
“Time is money.”
Ikkala maqolda ham vaqtning qadri va uning to‘g‘ri taqsimlanishi haqida gap boradi.
Insoniy Fazilatlar:
O‘zbekcha:
“Halollik – eng yaxshi siyosat.”
Inglizcha:
“Honesty is the best policy.”
Bu maqollar halollikning barcha jamiyatlar uchun muhim ahamiyatga ega ekanligini
ko‘rsatadi.
3.2 Maqollarning Milliy-Xususiy Xususiyatlari
Maqollarda xalqning madaniy qadriyatlari, tarixiy tajribalari va hayot tarzi o‘z aksini
topgan. Ingliz va o‘zbek maqollarining milliy xususiyatlari asosan madaniy obrazlar va
metaforalarda namoyon bo‘ladi.
Madaniy Obrazlar:
O‘zbekcha:
“Tovuq ham o‘z tuxumini maqtaydi.”
Inglizcha ekvivalent:
“Every cock crows on its own dunghill.”
Har ikkala maqolda o‘zini maqtab yurish haqida so‘z boradi, biroq o‘zbek tilidagi
maqolda tovuq obrazi ishlatilsa, ingliz tilida xo‘roz obrazi qo‘llanilgan.
Oila va Jamiyat Qadriyatlari:
O‘zbekcha:
“Ota-onaning duosi – farzandga yor.”
Inglizcha:
“Blood is thicker than water.”
O‘zbek maqolida ota-onaning duosi va farzand tarbiyasining ahamiyati haqida so‘z
boradi, ingliz maqolida esa qarindoshlik aloqalarining mustahkamligi ta’kidlangan.
Baxt va Taxt Qismati:
O‘zbekcha:
“Kismatni kuch bilan o‘zgartirib bo‘lmaydi.”
Inglizcha:
“You make your own luck.”
O‘zbek maqolida taqdirga bo‘ysunish g‘oyasi ilgari surilgan bo‘lsa, ingliz maqolida
insonning o‘z hayotini boshqarish imkoniyati ta’kidlangan.
4. MUHOKAMA
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek va ingliz maqollarida umumiy mavzular
mavjud bo‘lsa-da, ularning ifoda shakllari va mazmuni madaniy xususiyatlarga ko‘ra farqlanadi.
O‘zbek maqollarida ko‘proq oila qadriyatlari, jamiyatga sodiqlik va an’anaviy hayot tarzi aks
ettirilgan bo‘lsa, ingliz maqollarida individualizm, shaxsiy erkinlik va vaqtning iqtisodiy
ahamiyati ko‘proq namoyon bo‘ladi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
422
Maqollarni tarjima qilishda madaniy kontekstni inobatga olish zarur. Masalan, “Bo‘zdan
chiqqan bola bo‘ri bo‘lmaydi” maqolini ingliz tiliga to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilish mumkin
emas, chunki bu obraz ingliz tilida tushunarsiz bo‘lishi mumkin. Shuning uchun ekvivalent
maqol yoki izohli tarjima ishlatish zarur.
5. XULOSA
Maqollar xalqning madaniy merosi va donoligini aks ettiruvchi muhim til birliklaridir.
O‘zbek va ingliz tillaridagi maqollarni qiyosiy o‘rganish ularning umumiy va milliy-xususiy
jihatlarini aniqlashga yordam beradi.
Umumiy mavzular – mehnat, vaqt, halollik kabi qadriyatlar har ikkala tilda ham mavjud
bo‘lsa, madaniy obrazlar va metaforalar tilda o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Maqollarni tarjima
qilishda ekvivalent maqollarni topish, madaniy moslashuv va izohli tarjima usullaridan
foydalanish zarur.
Ushbu tadqiqot tilshunoslik, tarjimashunoslik va madaniyatshunoslik sohalarida izlanish
olib borayotgan tadqiqotchilar uchun muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Mirzaaxmedova M. Y. (2021). Ingliz va o‘zbek tillarida maqollarning milliy-madaniy va
universal xususiyatlari. Oriental Renaissance: Innovative, Educational, Natural and Social
Sciences.
2. Kucharova J. (2022). Maqollarni tipologik usullarda o‘rganish va o‘zbek, qozoq, rus tillarida
tahlil qilish. Interscience.
3. Mieder W. (2004). Proverbs: A Handbook. Greenwood Publishing Group.
4. Norrick N. R. (1985). How Proverbs Mean: Semantic Studies in English Proverbs. Walter de
Gruyter.
5. Seiler A. (2018). The Translation of Proverbs: Challenges and Strategies in Multilingual
Contexts. Journal of Comparative Linguistics.
6. Akhmedov R. K. (2015). O‘zbek Maqollarining Lingvistik Xususiyatlari. Toshkent:
O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi.
7. Baker M. (2011). In Other Words: A Coursebook on Translation. Routledge.
8. Grzybek P. (1995). Foundations of Semiotic Proverb Studies. Mouton de Gruyter.
