INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
416
Sattorova Gulnora Abdulvaxobovna
ADCHTI 2-kurs magistratura talabasi
INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA SINEKDOXANING STILISTIK XUSUSIYATLARI
VA UNING TARJIMA JARAYONIDAGI MUAMMOLAR
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tillarida sinekdoxaning lingvistik va madaniy
xususiyatlari, shuningdek, ularni tarjima qilishda yuzaga keladigan muammolar va ularni
bartaraf etish usullari tahlil qilinadi. Sinekdoxa, bir butunni uning qismi orqali yoki qismni butun
orqali ifodalashga asoslangan figurativ ifoda vositasi bo‘lib, har ikki tilda ham turlicha talqin
qilinadi. Tadqiqot davomida ingliz va o‘zbek tillarida sinekdoxaning lingvistik tuzilishi, madaniy
qadriyatlar bilan bog‘liqligi va stilistik ahamiyati o‘rganildi.
Natijalar shuni ko‘rsatdiki, ingliz tilida sinekdoxa ko‘proq siyosiy, ijtimoiy va
institutsional kontekstda ishlatilsa, o‘zbek tilida u ko‘proq jamiyat, oila va an’anaviy qadriyatlar
bilan bog‘liq. Tarjima jarayonida yuzaga keladigan asosiy muammolar – madaniy farqlar,
semantik noaniqlik va stilistik tafovutlar. Maqolada ushbu muammolarni hal etish uchun
madaniy moslashuv, kontekstual ekvivalentlik va izohli tarjima kabi strategiyalar taklif etilgan.
Ushbu tadqiqot lingvistik va madaniyatshunoslik sohalarida izlanish olib borayotgan
tadqiqotchilar, tarjimonlar va til o‘rganuvchilar uchun muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
sinekdoxa, lingvistik tahlil, madaniy moslashuv, tarjima muammolari, ingliz tili,
o‘zbek tili, figurativ ifodalar.
1. KIRISH
Tilning ifodaviyligini oshirishda stilistik vositalar muhim o‘rin tutadi. Sinekdoxa shunday
vositalardan biri bo‘lib, u bir butunni uning qismi orqali yoki qismni butun orqali ifodalashga
asoslanadi. Masalan, ingliz tilidagi “All hands on deck” ifodasida “qo‘llar” so‘zi dengizchilarni
anglatadi, o‘zbek tilidagi “O‘zbekiston chempion bo‘ldi” ifodasida esa “O‘zbekiston” so‘zi
uning sport jamoasini bildiradi.
Sinekdoxa o‘zbek va ingliz tillarida nafaqat badiiy adabiyotda, balki kundalik nutqda
ham keng qo‘llaniladi. Ushbu maqolada sinekdoxaning stilistik funksiyalari, uning adabiy
matnlardagi o‘rni va tarjima jarayonidagi muammolar tahlil qilinadi.
Figurativ til vositalari, xususan sinekdoxa, tilning boyliklaridan biri hisoblanadi.
Sinekdoxa bir narsaning qismi orqali butunni yoki butun orqali uning qismini ifodalash usuli
bo‘lib, turli tillarda turlicha ishlatiladi. Ingliz tilida sinekdoxa ko‘proq individualistik va
institutsional tushunchalarni ifodalashda ishlatilsa, o‘zbek tilida bu ko‘proq jamiyat va an’anaviy
qadriyatlar bilan bog‘liq.
Masalan, ingliz tilida “The crown will decide” (Toj qaror qiladi) ifodasi siyosiy
hokimiyatni bildirsa, o‘zbek tilida “Bosh ko‘tarmoq” (rahbarlik qilish) kabi ifodalar ko‘proq
insoniy faoliyat va jamiyatdagi o‘ringa ishora qiladi. Ushbu maqolada sinekdoxaning ingliz va
o‘zbek tillarida qanday talqin etilishi va ularni tarjima qilishda qanday muammolar yuzaga
kelishi o‘rganiladi.
2. METODOLOGIYA
2.1. Tadqiqot dizayni
Tadqiqot sifatli lingvistik tahlil va madaniyatshunoslik usullariga asoslanib olib borildi.
Sinekdoxaning nafaqat stilistik, balki madaniy va semantik jihatlari ham tahlil qilindi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
417
Tadqiqot sifatli qiyosiy tahlil usulida olib borildi. Ingliz va o‘zbek tillarida sinekdoxaning
qo‘llanilishiga oid misollar to‘planib, ularning stilistik xususiyatlari va tarjima jarayonidagi
muammolari tahlil qilindi.
2.2. Ma’lumotlarni to‘plash
Ma’lumotlar ingliz va o‘zbek adabiyotidan, shuningdek, ilmiy maqolalar va tarjima
nazariyasiga oid manbalardan to‘plandi. Har ikkala tildan 30 tadan sinekdoxa misollari tanlab
olindi.
Qo‘shimcha manbalar:
O‘zbek adabiyotidan Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon va boshqa yozuvchilarning asarlaridagi
sinekdoxa namunalaridan;
Ingliz adabiyotidan William Shakespeare, Charles Dickens va zamonaviy adiblarning asarlaridan
olingan misollar.
2.3. Ma’lumotlarni tahlil qilish
To‘plangan misollar stilistik va qiyosiy tahlil qilinib, ularning tarjima jarayonidagi
muammolari va ularni hal etish usullari o‘rganildi. Tahlil jarayonida sinekdoxaning metaforik va
madaniy kontekstdagi ahamiyatiga e’tibor qaratildi.
3. NATIJALAR
3.1. Ingliz tilida sinekdoxaning stilistik xususiyatlari
Ingliz tilida sinekdoxa ko‘pincha qisqa va ta’sirli ifodalar yaratish uchun qo‘llaniladi.
Masalan:
Qism orqali butunni ifodalash:
“All hands on deck” (Barcha qo‘llar palubaga) – bu yerda “qo‘llar” so‘zi dengizchilarni
anglatadi. Ushbu ifoda dengizchilarning tayyorgarlik holatida bo‘lishini bildiradi.
Butun orqali qismni ifodalash:
“The United States won gold in swimming” (Amerika Qo‘shma Shtatlari suzishda oltin
medalni qo‘lga kiritdi) – bu yerda AQSh butun mamlakatni emas, balki uning suzish jamoasini
anglatadi.
Abstraktsiyadan konkretga o‘tish:
“The pen is mightier than the sword” (Qalam qilichdan kuchliroq) – bu yerda “qalam”
yozuvchilarni, “qilich” esa kuch ishlatadiganlarni bildiradi.
3.2. O‘zbek tilida sinekdoxaning stilistik xususiyatlari
O‘zbek tilida sinekdoxa ko‘pincha xalqona ifodalarda va she’riyatda keng qo‘llaniladi:
Qism orqali butunni ifodalash:
“Qo‘l berib ko‘rishdi” – bu yerda “qo‘l” so‘zi insonni anglatadi. Bu ifoda odamlar o‘rtasidagi
muloqotni yoki salomlashishni bildiradi.
Butun orqali qismni ifodalash:
“O‘zbekiston chempion bo‘ldi” – bu yerda O‘zbekiston butun mamlakatni emas, balki uning
sport jamoasini anglatadi.
Madaniy obrazlar:
“Osh pishdi” – bu ifoda shunchaki ovqat tayyor bo‘lishini emas, balki muhim bir ish
yakunlanganini bildiradi.
3.3. Sinekdoxaning tarjima jarayonidagi muammolari
Sinekdoxani tarjima qilishda quyidagi muammolar kuzatiladi:
Madaniy farqlar:
Ingliz tilidagi “All hands on deck” ifodasini o‘zbek tiliga to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilish
natijasida ma’no yo‘qolishi mumkin. O‘zbek tilida bu “Hamma ishga kirishsin” tarzida
ifodalanganida yanada tushunarli bo‘ladi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
418
Leksik farqlar:
“Head of the company” (Kompaniya rahbari) ifodasida “head” so‘zi rahbarni bildiradi.
O‘zbek tilida bu “boshliq” so‘zi bilan ifodalanadi, biroq ayrim kontekstlarda “bosh” so‘zi ham
ishlatilishi mumkin.
Stilistik farqlar:
O‘zbek tili ko‘proq poetik va ramziy obrazlarga boy bo‘lsa, ingliz tili ko‘proq qisqa va
aniq ifodalarga moyil. Bu holat tarjimada stilistik moslikni saqlashni qiyinlashtiradi.
4. MUHOKAMA
4.1. Tarjima muammolarini hal qilish usullari
Sinekdoxani tarjima qilishda yuqoridagi muammolarni bartaraf etish uchun quyidagi
usullar tavsiya etiladi:
Kontekstual moslashuv:
Sinekdoxani tarjima qilayotganda, uning ma’nosini kontekstga moslashtirish zarur.
Masalan, “All hands on deck” ifodasini “Hamma ishga kirishsin” tarzida tarjima qilish.
Ekvivalent ifodalarni topish:
O‘zbek va ingliz tillarida mos keluvchi sinekdoxa ifodalarini izlash. Masalan, “head of
the family” (oilaviy bosh) ifodasini “oila boshlig‘i” sifatida tarjima qilish.
Izohli tarjima:
Agar sinekdoxaning to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjimasi tushunarsiz bo‘lsa, qo‘shimcha izoh
berish. Masalan, “The White House announced” ifodasini “AQSh prezidenti ma’muriyati e’lon
qildi” tarzida tarjima qilish.
4.2. Madaniy kontekstning ahamiyati
Tarjima jarayonida madaniy kontekstni inobatga olish muhim. O‘zbek tili ko‘proq
jamiyat va oila qadriyatlariga asoslangan sinekdoxalarni ko‘proq qo‘llaydi, ingliz tili esa
individualizm va siyosiy institutlar bilan bog‘liq sinekdoxalarga boy.
5. XULOSA
Sinekdoxa ingliz va o‘zbek tillarida tilning ifodaviy va badiiy imkoniyatlarini
kengaytiruvchi muhim stilistik vosita sifatida qo‘llaniladi. Ikkala tilda sinekdoxaning asosiy
vazifasi qisqa, ammo mazmunli va ta’sirchan ifodalar yaratishdan iborat. Biroq, ularning
madaniy va stilistik jihatlari farqlanishi sababli tarjima jarayonida bir qator muammolar yuzaga
keladi.
Tarjima jarayonida muammolarni hal etish uchun kontekstual moslashuv, ekvivalent
ifodalarni topish va izohli tarjima usullaridan foydalanish zarur. Ushbu tadqiqot tilshunoslik,
tarjimashunoslik va stilistika sohalarida izlanish olib borayotgan tadqiqotchilar uchun muhim
ilmiy manba bo‘lib xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Akhmedov, R. K. (2015). O‘zbek Tilida Stilistik Qurilmalar: Lingvistik Tahlil. Toshkent:
O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi.
2. Baker, M. (2011). In Other Words: A Coursebook on Translation. Routledge.
3. Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By. University of Chicago Press.
4. Seiler, A. (2018). The Translation of Figurative Language: Challenges and Strategies.
Journal of Comparative Linguistics.
5. Karimov, S. T. (2018). O‘zbek Adabiyotida Stilistik Vositalar va Ularning Tarjimadagi O‘rni.
Andijon: Andijon Davlat Universiteti.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
419
6. Crystal, D. (2003). The Cambridge Encyclopedia of the English Language. Cambridge
University Press.
7. Mieder, W. (2004). Proverbs: A Handbook. Greenwood Publishing Group.
