INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
465
ORCID: 0009-0006-9562-3981
Аsqarjonova Mubinaxon Аdhamjon qizi
Аlfraganus universiteti, Filologiya fakulteti, “Arab tili” kafedrasi
MAHMUD AZ-ZAMAXSHARIY VA ARAB SINTAKSISINING RIVOJLANISHI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Mahmud az-Zamaxshariyning arab sintaksisini shakllantirish va
rivojlantirishdagi o‘rni yoritiladi. Uning grammatikaga oid nazariyalari va ularni amaliyotda
qo‘llash tamoyillari muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Mahmud az-Zamaxshariy, sintaksis, arab grammatikasi, Al-Mufassal.
Kirish
Arab sintaksisi arab tilining eng muhim bo‘limlaridan biri bo‘lib, uning nazariy asoslarini
yaratishda ko‘plab allomalar o‘z hissasini qo‘shgan. Mahmud az-Zamaxshariy ushbu yo‘nalishda
yetakchi bo‘lib, o‘z asarlarida jumla tuzilishi va grammatik qonuniyatlarni aniq belgilab bergan.
U arab tilshunosligi tarixida o‘z o‘rniga ega bo‘lgan allomalardan biri bo‘lib, uning asarlari
grammatik tamoyillarni tizimlashtirishda muhim manba sifatida xizmat qilgan.
Uning "Al-Mufassal" asari arab sintaksisi sohasida yetakchi manba bo‘lib, zamonaviy
grammatik tadqiqotlarga ham asos bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu maqolada Zamaxshariy arab
sintaksisiga qanday yangiliklar olib kirgani va uning grammatik qarashlari qanday ta’sir
ko‘rsatgani haqida so‘z yuritiladi.
Asosiy qism
Mahmud az-Zamaxshariy arab sintaksisi bo‘yicha keng qamrovli tadqiqotlar olib borgan. Uning
"Al-Mufassal" asari arab tilshunosligidagi muhim manbalardan biri hisoblanadi. Asarning o‘ziga
xos jihatlari quyidagilardan iborat:
Gap tarkibi va tuzilishi:
Zamaxshariy arab tilida jumla tuzilishining aniq qoidalarini ishlab chiqqan. Uning qarashlariga
ko‘ra, har bir so‘zning jumladagi o‘rni va vazifasi belgilangan bo‘lib, bu sintaktik tahlilning
aniqligini ta’minlaydi.
I’rab tizimi:
Zamaxshariy arab tilidagi i‘rab (so‘zlarning grammatik holati) qoidalarini chuqur tahlil qilgan va
ularni mantiqiy tizimga solgan. U o‘zining sintaktik tadqiqotlarida so‘zlarning mantiqiy
bog‘lanishini o‘rganib, ularga aniq grammatik tavsif bergan.
Arab sintaksisida tasrif va tahlil usullari:
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
466
Zamaxshariy arab tilida so‘zlarni tasniflash va jumladagi so‘zlarning vazifasini belgilash uchun
turli usullardan foydalangan. Uning bu yondashuvlari keyinchalik arab grammatikasi
tadqiqotlarida muhim manba sifatida ishlatilgan.
Xulosa
Mahmud az-Zamaxshariy arab sintaksisiga katta ta’sir ko‘rsatgan allomalardan biri hisoblanadi.
Uning yaratgan grammatik tizimi bugungi kunda ham arab tili ta’limida keng qo‘llanilmoqda.
Uning fikrlaridan arab tilini o‘rganishda va arab tili grammatikasini chuqur tadqiq qilishda keng
foydalaniladi. Shuningdek, u ishlab chiqqan sintaktik qoidalar arab tilining o‘ziga xos grammatik
qurilishini tushunishda muhim o‘rin tutadi.
Adabiyotlar:
1. Zamaxshariy M. Al-Mufassal fi san’at al-i‘rob.
2. Ibn Xaldun. Muqaddima.
