INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
542
Murodova Saodat Dovudovna
Sariosiyo Abu Ali Ibn Sino nomidagi jamoat salomatligi texnikumi
GIPERTONIYA KASALLIGI: ZAMONAVIY YONDASHUVLAR
VA DAVOLASH USULLARI
Annotatsiya:
Gipertoniya –bu arterial qon bosimining doimiy yuqori bo‘lishi bilan
tavsiflanadigan surunkali kasallik bo‘lib, yurak-qon tomir tizimi kasalliklari orasida yetakchi
o‘rinda turadi. Ushbu maqolada gipertoniya kasalligining tarqalishi, etiologiyasi, patogenezi,
tashxis qo‘yish usullari, zamonaviy davolash strategiyalari va oldini olish choralariga oid
ma’lumotlar tahlil qilingan. Tadqiqotlarda gipertoniya va yurak-qon tomir kasalliklari o‘rtasidagi
bog‘liqlik, shuningdek, dori vositalari va dori vositalarisiz davolash usullari yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
gipertoniya, arterial bosim, yurak-qon tomir kasalliklari, tashxis, davolash,
profilaktika.
KIRISH
Hozirgi kunda gipertoniya dunyo bo‘ylab keng tarqalgan kasalliklardan biri hisoblanadi. Jahon
sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, kattalar orasida har to‘rtinchi odam
gipertoniyadan aziyat chekadi. Ushbu kasallik yurak xuruji, insult, buyrak yetishmovchiligi kabi
og‘ir asoratlar keltirib chiqarishi mumkin.
Gipertoniyaning rivojlanishiga turli omillar sabab bo‘lishi mumkin, jumladan, genetik moyillik,
noto‘g‘ri ovqatlanish, jismoniy faollikning yetishmovchiligi, stress, chekish va spirtli
ichimliklarni haddan tashqari iste’mol qilish. Ushbu maqolada gipertoniya kasalligining asosiy
sabablari, tashxis qo‘yish va davolash usullari, shuningdek, profilaktika choralari ko‘rib chiqiladi.
ASOSIY QISM
Gipertoniya dunyo bo‘ylab keng tarqalgan bo‘lib, rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarda
kasallik darajasi yuqori. Tadqiqotlarga ko‘ra:
2020-yilgi JSST ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo bo‘ylab 1,28 milliard kishi gipertoniyadan aziyat
chekadi.
Kasallik 50 yoshdan keyin keng tarqalgan bo‘lsa-da, so‘nggi yillarda yoshlar orasida ham ortib
bormoqda.
Shahar aholisida gipertoniya qishloq aholisiga nisbatan ko‘proq uchraydi.
Gipertoniya rivojlanishining asosiy sabablari:
Birlamchi gipertoniya – kasallikning kelib chiqish sababi noma’lum bo‘lib, aksariyat hollarda
irsiyat va atrof-muhit omillari bilan bog‘liq bo‘ladi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
543
Ikkinchi darajali gipertoniya – buyrak kasalliklari, endokrin tizim buzilishlari, gormonal
disbalans, medikamentoz yoki toksik omillar natijasida rivojlanadi.
Patogenezi quyidagilarga asoslanadi:
Yurak minut hajmining ortishi.
Periferik qon tomirlarning qarshiligi oshishi.
Neyrogumoral tizimlar, jumladan, renin-angiotenzin-aldosteron tizimining faollashishi.
Gipertoniya uzoq vaqt davomida simptomlarsiz kechishi mumkin, biroq kasallik rivojlanganda
quyidagi belgilar kuzatiladi:
Bosh og‘rig‘i, ayniqsa, ensa qismida. Bosh aylanishi va ko‘rish qobiliyatining pasayishi. Yurak
urishining tezlashishi va hansirash. Uyqu buzilishi va asabiylik.
Gipertoniyani tashxislash
Gipertoniya tashxisini qo‘yish uchun quyidagi usullar qo‘llaniladi:
Arterial bosimni muntazam o‘lchash – ikki yoki undan ortiq kun davomida turli vaqtlarda
o‘lchash talab etiladi.
Laborator va instrumental tadqiqotlar – qon tahlili, siydik tahlili, yurak ultratovush tekshiruvi
(EKG, EHO-KG).
Holter monitoring – 24 soat davomida arterial bosim o‘zgarishini kuzatish.
Gipertoniyani davolash usullari
Farmakologik davolash
Diuretiklar – ortiqcha suyuqlikni chiqarish orqali qon bosimini pasaytiradi.
Beta-blokatorlar – yurak urishini kamaytirish orqali qon bosimini nazorat qiladi.
ACE-ingibitorlari – renin-angiotenzin tizimini bloklab, qon bosimini tushiradi.
Kalsiy kanallari blokatorlari – qon tomirlarni kengaytirish orqali ta’sir qiladi.
Dori-darmonsiz davolash
Sog‘lom turmush tarzi – tuz iste’molini kamaytirish, ratsional ovqatlanish, jismoniy faollikni
oshirish.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
544
Ortib ketgan vaznni kamaytirish – 5-10% vazn yo‘qotish arterial bosimni 5-10 mmHg ga
pasaytirishi mumkin.
Psixo-emotsional barqarorlik – stressni boshqarish va meditatsiya usullarini qo‘llash.
Gipertoniyaning oldini olish
Ovqatlanish: meva va sabzavotlarga boy parhez, tuz iste’molini kamaytirish.
Jismoniy faollik: haftasiga kamida 150 daqiqa o‘rtacha jismoniy mashqlar bajarish.
Zararli odatlardan voz kechish: chekish va alkogol iste’molini cheklash.
Bosimni muntazam nazorat qilish: yiliga kamida 1-2 marta shifokor tekshiruvidan o‘tish.
XULOSA
Gipertoniya kasalligi dunyo miqyosida muhim tibbiy va ijtimoiy muammo bo‘lib, uning
asoratlari og‘ir bo‘lishi mumkin. Davolash va profilaktika tadbirlarini o‘z vaqtida amalga
oshirish yurak-qon tomir tizimining sog‘lig‘ini saqlashda muhim ahamiyatga ega. Sog‘lom
turmush tarzi, dori vositalari va tibbiy kuzatuv orqali gipertoniyaning oldini olish va uni samarali
davolash mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. World Health Organization. (2021). Hypertension fact sheet.
2. Kaplan, N. M. (2019). Clinical Hypertension. Lippincott Williams & Wilkins.
3. Chobanian, A. V., et al. (2018). The Seventh Report of the Joint National Committee on
Prevention, Detection, Evaluation, and Treatment of High Blood Pressure.
4. European Society of Hypertension (ESH) Guidelines (2023).
5. American Heart Association (AHA) Research on Hypertension (2022).
