ALISHER NAVOIY – ODOB-AXLOQ TARG’IBOTCHISI

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 10, issue 1, February 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

527

Gulova Anorgul Axtamovna

Buxoro davlat universiteti “Ijtimoiy-siyosiy fanlar” kafedrasi

dotsenti, falsafa fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)

Gulovaanorgul2@gmail.com

ALISHER NAVOIY – ODOB-AXLOQ TARG’IBOTCHISI

Annotatsiya:

Ushbu maqolada Alisher Navoiyning odob-axloqqa oid qarashlari tahlil qilingan.

Kalit so’zlar:

Axloq, halollik, ma’naviyat, ma’rifat, tafakkur, jamiyat, ta’lim.

Аннотация:

В данной статье анализируются взгляды Алишера Навои на этику.

Ключевые слова:

Этика, честность, духовность, просвещение, мышление, общество,

образование.

Annotation:

This article analyzes Alisher Navoi's views on ethics.

Key words:

Ethics, honesty, spirituality, enlightenment, thinking, society, education.

KIRISH

Alisher Navoiyning fikricha, adabli kishi “o‘ziga qarshi xalq tomonidan bo‘ladigan

hurmatsizlik eshigini bog‘laydi va kishini hazil-mazoqdan va kamsitilishdan saqlaydi. Kishi

tabiatini insonlik yo‘liga soladi va odam mijoziga odamgarchilik manzilida orom beradi”.

1

Shu

bilan birgalikda, alloma: “Odobli inson barcha odamlarning yaxshisidir va barcha xalqlar uchun

yoqimlidir. U mansabdor kishilardan go‘zalroq va badavlat odamlardan hurmatliroqdir...tavoze

va odob egalariga hamma ta’zim qiladi va hurmat bildiradi. Odobli va go‘zal hulqli odamlar

ko‘payaversa, xalqning do‘stligi, bir-biriga bo‘lgan muhabbati borgan sari rivoj topadi”

2

, – deya

ta’kidlaydi.

Adabiyotlar tahlili va metodologiyasi

“Hayratul-abror” dostonida adab masalasiga ham alohida urg‘u beriladi. Faylasuf shoir

ta’biricha, insonga sharaf keltiradigan narsa uning naslu nasabi yoki amal-martabasi emas,

aksincha, hayoyu odobidir. Shuning uchun hayoning qatrasi tuproqni oltinga aylantiruvchi

kimyoga o‘xshatiladi:

Asarda odob va hayosi bilan podshohlik darajasiga ko‘tarilgan Anushirvon haqida

hikoyat keltiriladi. Unda aytilishicha, Anushirvon podshohlik taxtiga o‘tirmasdan burun bir

qizning ishqida o‘t bo‘lib yonardi. Bechora oshiqning ko‘ngli g‘uncha kabi qanchalik qonga to‘la

bo‘lmasin sirlarini oshkor qilmas, mahbubining visoliga musharraf bo‘lgunicha g‘amu anduhlar

ichida yashar edi. Va nihoyat ma’shuqasi bilan suhbat qurish baxtiga muyassar bo‘lgan

komgor(baxtli) oshiq bir gulzor ichidagi ovloq joyda yori tomon intiladi. Anushirvon ishqida

1

Алишер Навоий. Маҳбуб ул-қулуб. МАТ. 20 жилдлик. Ж. 14. –Тошкент: Фан, 1998. –Б. 58-59.

2

Алишер Навоий. Маҳбуб ул-қулуб. –Тошкент: Адабиёт ва санъат нашриёти, 1983-й. – Б 48.

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 10, issue 1, February 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

528

yonib kul bo‘layozgan mahbuba butun ixtiyorini unga taslim etgandi. Gul yuzli yorni quchish

niyatida oshiq qo‘l cho‘zganida, tasodifan, ko‘zlari nargis guliga tushadi. Shu onda odob va hayo

bobida tanho bo‘lgan Anushirvonda o‘zgarish bo‘lib, uning qo‘llari o‘z-o‘zidan mahbuba tomon

intilishdan voz kechadi. Bu holdan hayratga tushgan go‘zal yor oshig‘iga savol beradi:
“Kim bu ne qo‘l sunmog‘i chekmak edi”.
Posuxini shohi muaddab dedi:
“Kim bu visol ichraki voqe’ durur,
Nargisi shahlo ko‘zi mone’ durur”

3

.

Yuqoridagi misralar mazmunidan ko‘rinadiki, Anushirvon holatining o‘zgarishiga

ko‘zmonand shaklda ochiladigan gul – nargis gulining qarab turganligi sabab bo‘ladi.

Anushirvon tasavvurida nargisning gulchalaridagi ko‘zga shaklan o‘xshashlik gul nigohlarining

bu voqeaga e’tibor bilan nazar tashlayotganligini eslatadi. Ravshanki, odob sohibi oshiq yigit

bundan xijolat bo‘ladi. Insondagi bunday yuksak fazilat uning e’tiqodiy qarashlari samarasi

natijasida shakllanishini muallif e’tirof etib, quyidagi xulosani kitobxon hukmiga havola qiladi:
Ayni hayo birla futuvvat anga,
Bermadi ul amrga quvvat anga.
Nargisini to‘ldiribon yoshidin,
Qo‘pdi dag‘i kechdi ul ish boshidin.
To ani oxir bu arig‘ niyati,
Buyla hayo shevasi xosiyati,
Jumlai olam aro shoh ayladi,
Adlini olamg‘a panoh ayladi.
Aysh, Navoiy, necha dilkashdurur,
Lek adab birla hayo xushdurur.

4

Navoiy hayo va futuvvatni targ‘ib qiladi. Ma’lumki, futuvvat insondagi hamida va najib

axloqni targ‘ib qiluvchi tariqatlardan hisoblanadi. Ayonki, mazkur tariqat ham shariyat

ahkomlariga tayanib, shar’iy nikohsiz yaqinlashishni rad qiladi. Anushirvon ko‘zlariga yosh olib,

niyatidan qaytishining sababi ham shu. Undagi yangi niyat – odob va hayo jumla olamaro

adolatli shoh bo‘lishiga sabab bo‘ladi. “Aysh qanchalik dilkash bo‘lmasin, odob bilan hayo

xushdir”, – deya buyuk shoir yuksak tarbiyaviy ahamiyatga ega xulosa chiqaradi. Albatta, alloma

tomonidan o‘rtaga tashlangan ulug‘ falsafa insonni yaxshiliklar tomon undashi, jaholat va

tubanlik botqog‘idan asrashi, jamiyatni axloqsizliklardan forig‘ etishi bilan nihoyatda

ahamiyatlidir.

3

Алишер Навоий. Ҳайратул-аброр. МАТ.20 жилдлик, Ж. 7. –Тошкент: Фан, 1991, – Б. 173-б.

4

Ўша манба. –Б. 164.

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 10, issue 1, February 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

529

Buyuk mutafakkir odob va kamtarinlikni ulug‘lab, ta’lim-tarbiyaga oid qimmatli fikr-

mulohazalarini “Hayratul-abror” dostonining oltinchi bobida bayon qiladi. Asarning o‘ninchi

bobida esa to‘g‘rilik, rostgo‘ylik g‘oyasini tarannum etadi:
Tuzmasa mehrobini ahli niyoz,
Egri boqib rost emasdur namoz.
Rost qalam xalq erurlar salim,
Egri durur xatki, emas mustaqim.
Rostdur ul kim, nazari to‘g‘ridur,
Kim iligi egridur, ul o‘g‘ridur.
Bulsa ilik egrilik ichra samar,
El ani kesmakka tuz etgay magar.
Ko‘zki erur egri aning xilqati,
Birni iki ko‘rmak erur san’ati

5

.

Yuqorida keltirilgan she’riy parchaning ilk baytida niyoz ahli haqida so‘z boradi. Agar

ular mehrobini to‘g‘ri qilib tuzmasa, Allohga to‘g‘ri yuzlanmaganning namozi ham to‘kis

bo‘lmasligi to‘g‘risida fikr bildiriladi. Navbatdagi baytda esa barcha insonlarga tegishli

xususiyatlarga oid fikr bildiriladi. Muallif: “Xatni to‘g‘ri yozadigan kishilar haqiqiy sog‘lom

kishilar hisoblanadi”, – deb ta’kidlaydi. Xatning yozilishiga qarab xat yozuvchiga baho bersa

bo‘ladi. Mabodo u egri yozilgan bo‘lsa, demak, yozgan kishi ham to‘g‘ri emas. Haq odamning

qarashi to‘g‘ri bo‘ladi. Kishi qo‘lining egri bo‘lishi, uning o‘zi ham o‘g‘ri ekanligidan dalolatdir.

Qo‘liegrilik bilan foyda topgan kishining qo‘lini xalq kesib tashlab to‘g‘ri qiladi. Agarki inson

ko‘zi tug‘ilishidan egri bo‘lsa, bittani ikkita qilib ko‘rish uning odati hisoblanadi.

Maqolatning so‘ngida “Sher va Durroj” masali keltirilib yolg‘onchilik va egrilikning

yomon oqibatlari ochib beriladi, bu kabi illatlar insonga zarar keltirishi hayvonlar timsolida

ko‘rsatib beriladi.

Alisher Navoiy ta’biricha, inson dunyodagi butun borliqdan, butun mavjudotdan yuqori

turadi. U mavjudotlar ichida “sharif” hisoblanadi. Mutafakkir insonni borliqning,

umummavjudodning eng bebaho durdonasi, koinot toji deb tariflaydi:
...Karam birla xalq aylagay olame,

Bu olamda maqsud anga odame.
G‘araz odami anga olam tufayle,

5

Алишер Навоий. Ҳайратул-аброр. МАТ.20 жилдлик, Ж. 7. –Тошкент: Фан, 1991, –Б. 202.

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 10, issue 1, February 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

530

Ne kim g‘ayri olamdur ul ham tufayl

6

.

Ko‘rinadiki, Hazrat Navoiy ta’biricha, inson, uning (insonning) borlig‘i olamning

mazmuni bo‘lib, dunyo yaratilishidan maqsad ham odamdir. Bundan kelib chiqadiki, butun

voqelik uning (insonning) istaklari ob’yektidir va mazkur istaklarga xizmat qilishi darkor.
Ochilg‘on gulshanda inson guli,
Ne inson guli, bog‘i rizvon guli

7

.

Xulosa

Xulosa sifatida aytish mumkinki, Alisher Navoiy o‘z ijodiy va amaliy faoliyati orqali

umuminsoniy qadriyatlardan bo‘lgan odob-axloq, saxovat, to‘g‘rilik, iymon, vafodorlik, ota-

onaga hurmat, ayolga ehtirom, xokisorlik kabi fazilatlarni ulug‘laydi

8

.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1. Алишер Навоий. Маҳбуб ул-қулуб. МАТ. 20 жилдлик. Ж. 14. –Тошкент: Фан, 1998. –

Б. 58-59.

2. Алишер Навоий. Маҳбуб ул-қулуб. –Тошкент: Адабиёт ва санъат нашриёти, 1983-й. –

Б 48.

3. Алишер Навоий. Ҳайратул-аброр. МАТ.20 жилдлик, Ж. 7. –Тошкент: Фан, 1991, – Б.

173-б.

4. Алишер Навоий. “Хамса”. –Тошкент: Фан, 1960, –Б. 622.

5. Гулова А.А. Aлишер Навоий ижтимоий-ахлоқий қарашларида аёлнинг ўрни. //

Ўзбекистон миллий ахборот агентлиги – ЎзА илм-фан бўлими (электрон журнал). 2020

йил ноябрь ойи сони. –Б 187.

6

Алишер Навоий. “Хамса”. –Тошкент: Фан, 1960, –Б. 622.

7

Ўша асар, – Б. 621-622.

8

Гулова А.А. Aлишер Навоий ижтимоий-ахлоқий қарашларида аёлнинг ўрни. // Ўзбекистон миллий ахборот

агентлиги – ЎзА илм-фан бўлими (электрон журнал). 2020 йил ноябрь ойи сони. –Б 187.