INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
523
Sharipova Zumrad Zarif qizi
Farg‘ona Davlat Universiteti
Tarix fakulteti tarix mutaxasisligi magistranti
O'ZBEKISTON TA'LIM TIZIMIDA NODAVLAT TA'LIM MUASSALARINING VUJUDGA
KELISH TARIXI (UMUMIY O'RTA TA'LIM MISOLIDA) 1992-2024-YILLAR
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O'zbekiston Respublikasida mustaqillik yillarida (1992-2024)
nodavlat umumiy o'rta ta'lim muassasalarining shakllanishi va rivojlanish tarixi tahlil qilingan.
Maqolada ta'lim sohasidagi huquqiy-me'yoriy hujjatlar, islohotlar va ularning nodavlat ta'lim
tizimiga ta'siri ko'rib chiqilgan. Tadqiqot natijalariga ko'ra, O'zbekistonda nodavlat ta'lim sektori
rivojlanishining uch asosiy bosqichi ajratilgan va har bir bosqichning o'ziga xos xususiyatlari,
yutuqlari va muammolari tahlil qilingan. Xulosa qismida O'zbekistonda nodavlat umumiy o'rta
ta'lim muassasalarining kelajakdagi rivojlanish istiqbollari va mavjud muammolarni hal etish
yo'llari taklif etilgan.
Kalit so'zlar
: nodavlat ta'lim muassasalari, xususiy maktablar, ta'lim tizimi islohoti, ta'lim
siyosati, O'zbekiston, umumiy o'rta ta'lim.
Abstract:
This article analyzes the history of the formation and development of non-state general
secondary educational institutions in the Republic of Uzbekistan during the years of
independence (1992-2024). The article examines legal and regulatory documents in the field of
education, reforms and their impact on the non-state educational system. According to the results
of the study, three main stages of the development of the non-state educational sector in
Uzbekistan were allocated, and the specifics, achievements and problems of each stage were
analyzed. In the summary part, the prospects for the future development of non-state general
secondary educational institutions in Uzbekistan and ways to solve existing problems are
proposed.
Keywords:
non-state educational institutions, private schools, education system reform,
education policy, Uzbekistan, general secondary education.
Аннотация:
В данной статье анализируется история становления и развития
негосударственных общеобразовательных учреждений в Республике Узбекистан в годы
независимости (1992-2024). В статье рассматриваются нормативно-правовые акты,
реформы в сфере образования и их влияние на негосударственную систему образования.
По результатам исследования выделены три основных этапа развития негосударственного
сектора образования в Узбекистане и проанализированы особенности, достижения и
проблемы каждого этапа. В заключительной части предложены перспективы дальнейшего
развития негосударственных общеобразовательных учреждений в Узбекистане и пути
решения существующих проблем.
Ключевые слова:
негосударственные образовательные учреждения, частные школы,
реформа системы образования, образовательная политика, Узбекистан, общее среднее
образование.
KIRISH
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
524
Mustaqillik e'lon qilinganidan so'ng O'zbekiston milliy ta'lim tizimini shakllantirish va
rivojlantirish yo'lida bir qator islohotlarni amalga oshirdi. Bu islohotlar tizimning barcha
jihatlarini, jumladan, ta'lim sohasida nodavlat sektorning rivojlanishini ham qamrab oldi.
Nodavlat ta'lim muassasalari (NTM) ta'lim sohasida xususiy investitsiyalarni jalb qilish,
innovatsion pedagogik yondashuvlarni joriy etish va ta'lim xizmatlarining raqobatbardoshligini
oshirish uchun muhim omil hisoblanadi [1].
O'zbekiston Respublikasida nodavlat ta'lim muassasalari tizimining vujudga kelishi va
rivojlanishi murakkab va ko'p qirrali jarayon bo'lib, uni o'rganish mamlakatdagi ta'lim siyosati va
islohotlarini chuqurroq tushunish imkonini beradi. Ushbu maqolaning maqsadi O'zbekistonda
nodavlat umumiy o'rta ta'lim muassasalarining vujudga kelish va rivojlanish tarixini 1992-2024-
yillar davomida tahlil qilishdan iborat.
Nodavlat ta'lim muassasalarining rivojlanishi jamiyatning demokratlashuvi, bozor iqtisodiyotiga
o'tish va fuqarolik jamiyati institutlarining shakllanishi jarayonlari bilan chambarchas bog'liq.
Shu bois, ushbu tadqiqot O'zbekiston ta'lim tizimidagi o'zgarishlar dinamikasini keng ijtimoiy-
iqtisodiy va siyosiy kontekstda o'rganadi.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Ushbu tadqiqot tarixiy, taqqoslama va tizimli tahlil metodlaridan foydalangan holda o'tkazildi.
O'zbekistonda nodavlat ta'lim muassasalarining rivojlanishini o'rganish uchun quyidagi manbalar
tahlil qilindi:
huquqiy-me'yoriy hujjatlar (qonunlar, prezident farmonlari, hukumat qarorlari);
statistik ma'lumotlar;
ilmiy tadqiqotlar va monografiyalar;
analitik hisobotlar va ta'lim sohasidagi xalqaro tashkilotlar materiallari.
Tadqiqot jarayonida xronologik yondashuv qo'llanildi, bu esa O'zbekistonda nodavlat ta'lim
sektorining rivojlanishidagi asosiy bosqichlarni aniqlash va har bir bosqichning o'ziga xos
xususiyatlarini ochib berish imkonini berdi.
Nodavlat ta'lim muassasalari faoliyatining huquqiy asoslari O'zbekistonning asosiy qonunchilik
hujjatlarida o'z aksini topgan. "Ta'lim to'g'risida"gi qonun (1992, 1997, 2020 yillardagi tahrirlar)
ta'lim sohasida davlat va nodavlat sektorlarning faoliyat yuritishi uchun teng huquqiy asoslarni
belgilab berdi [2]. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 15 sentabrdagi "Nodavlat
ta'lim xizmatlari ko'rsatish faoliyatini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to'g'risida"gi PQ-
3276-son qarori nodavlat ta'lim muassasalari faoliyatini yanada rivojlantirish uchun muhim
huquqiy asos bo'ldi [3].
Maxkamova (2019) ta'kidlaganidek, O'zbekiston nodavlat ta'lim muassasalarining huquqiy
maqomini bosqichma-bosqich mustahkamlash yo'lidan bordi [4]. Bu jarayon ta'lim sohasidagi
umumiy islohotlar va davlat siyosatining evolyutsiyasi kontekstida sodir bo'ldi.
Nursaidova (2018) o'z tadqiqotida O'zbekistonda nodavlat ta'lim muassasalarining shakllanish
jarayonini tahlil qiladi va ularning rivojlanishiga to'sqinlik qiluvchi omillarni ko'rsatib o'tadi.
Muallif nodavlat ta'lim sektorining shakllanishini 1990-yillarning boshidan to 2018-yilgacha
bo'lgan davrni uch bosqichga bo'lib o'rganadi [5].
Xalqaro tadqiqotlar doirasida Silova (2010) Markaziy Osiyo mamlakatlarida, jumladan
O'zbekistonda ta'lim tizimidagi islohotlarni taqqoslab o'rganadi. Muallif nodavlat ta'lim
sektorining rivojlanishiga ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy omillarning ta'sirini tahlil qiladi [6].
Jahon banki (2018) va YuNESKOning "Barcha uchun ta'lim" dasturi doirasidagi hisobotlarida
O'zbekistonda nodavlat ta'lim muassasalarining rivojlanishi va ularning ta'lim sifatiga ta'siri
haqida ma'lumotlar berilgan [7].
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
525
Ahmedov (2017) nodavlat ta'lim muassasalarining pedagogik innovatsiyalarni joriy etishdagi
rolini tadqiq qiladi. Muallif nodavlat sektorning O'zbekiston ta'lim tizimini modernizatsiya
qilishdagi ahamiyatini ta'kidlaydi [8].
Mirziyoyev davrida amalga oshirilgan ta'lim islohotlarini tahlil qilgan Yusupov (2021) yangi
bosqichda nodavlat ta'lim muassasalari uchun yaratilgan imkoniyatlar va istiqbollarni ko'rsatib
beradi [9].
Saidova va Umarova (2023) O'zbekistonda xususiy maktablar rivojlanishining zamonaviy
tendensiyalari va muammolarini o'rganib, ta'lim xizmatlar bozorining shakllanish xususiyatlarini
aniqlagan [10].
NATIJALAR VA MUHOKAMA
O'zbekistonda nodavlat umumiy o'rta ta'lim muassasalarining rivojlanishi uch asosiy bosqichga
bo'linadi. 1992-2005 yillardagi shakllantirish bosqichida huquqiy asoslar yaratildi. 1992 yilda
"Ta'lim to'g'risida"gi qonun, 1997 yilda yangi "Ta'lim to'g'risida"gi qonun va "Kadrlar tayyorlash
milliy dasturi" qabul qilindi. Nodavlat maktablar asosan yirik shaharlarda ochildi va chet tillarni
o'qitishga ixtisoslashdi. 2000-yillarning boshida 10 dan ortiq nodavlat maktabi faoliyat yuritdi.
Bu davrda me'yoriy-huquqiy bazaning to'liq shakllanmaganligi, litsenziyalash va akkreditatsiya
murakkabligi, soliq imtiyozlarining yetishmasligi kabi muammolar mavjud edi.
2006-2016 yillardagi barqarorlashuv bosqichida 2006 yilda "Nodavlat ta'lim xizmatlari
to'g'risida"gi qonun qabul qilindi. Litsenziyalash va akkreditatsiya tartibi soddalashtirilib, ma'lum
soliq imtiyozlari joriy etildi. 2016 yilga kelib nodavlat maktablar soni 43 taga yetdi. Ulardan 27
tasi Toshkent shahrida joylashgan bo'lib, Qoraqalpog'iston Respublikasi, Buxoro, Jizzax,
Qashqadaryo, Navoiy, Sirdaryo, Surxondaryo va Toshkent viloyatlarida birorta ham nodavlat
maktabi tashkil etilmagan edi. Ko'plab maktablar xalqaro ta'lim dasturlari asosida ish boshladi.
O'qish narxining yuqoriligi va nodavlat maktablarning geografik notekis taqsimlanishi asosiy
muammolardan bo'lib qoldi.
2017-2024 yillardagi jadal rivojlanish bosqichida 2017 yil 15 sentabrda "Nodavlat ta'lim
xizmatlari ko'rsatish faoliyatini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to'g'risida"gi PQ-3276-son
qarori qabul qilindi. Bu qarorga ko'ra, xususiy maktablar 2021-yilgacha soliqlardan ozod qilindi,
xorijiy o'qituvchilar uchun imtiyozlar yaratildi, ijtimoiy himoyaga muhtoj oilalarning qobiliyatli
farzandlarini muassasadagi jami o'quvchilar sonining 10 foizidan kam bo'lmagan miqdorda bepul
o'qishga qabul qilish belgilandi. 2020 yilda yangi "Ta'lim to'g'risida"gi qonun qabul qilindi, unda
davlat-xususiy sheriklik asosida ta'lim muassasalarini tashkil etishning huquqiy asoslari
belgilandi. 2023 yilga kelib nodavlat maktablar soni 500 dan oshdi va ularning geografiyasi
barcha viloyatlarga kengaydi. COVID-19 davrida nodavlat maktablar masofaviy ta'lim
texnologiyalarini samarali joriy etdi. 2022-2024 yillarda davlat-xususiy sheriklik loyihalari
kengaydi, grantlar va subsidiyalar joriy etildi.
Nodavlat ta'lim muassasalari faoliyatining o'ziga xos xususiyatlari sifatida quyidagilarni
ko'rsatish mumkin: chet tillarni chuqurlashtirilgan o'qitish, xalqaro ta'lim dasturlari va
innovatsion pedagogik texnologiyalarni joriy etish; o'qish to'lovlari, homiylik mablag'lari
hisobidan moliyalashtirish va boshqaruvda mustaqillik; yuqori ish haqi orqali malakali
o'qituvchilarni jalb qilish va kam sonli sinflarda (15-20 o'quvchi) individual yondashuv;
o'quvchilarning o'zlashtirish ko'rsatkichlari va oliy ta'limga kirish natijalarining yuqoriligi;
asosan o'rta va yuqori daromadli oilalar farzandlari uchun mo'ljallanganligi (so'nggi yillarda
imtiyozli o'qitish tizimi rivojlanmoqda).
Nodavlat ta'lim muassasalari rivojlanishidagi asosiy muammolar sifatida o'qish narxining
yuqoriligi, geografik notekis taqsimlanish, malakali pedagog kadrlar yetishmasligi, ta'lim sifatini
nazorat qilish mexanizmlarining takomillashmaganligi ko'rsatilishi mumkin. Kelajak istiqbollari
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
526
sifatida davlat-xususiy sheriklik mexanizmlarini rivojlantirish, davlat tomonidan moliyaviy
qo'llab-quvvatlash tizimini kengaytirish, xorijiy ta'lim muassasalari bilan hamkorlikni
rivojlantirish, masofaviy ta'lim xizmatlarini takomillashtirish va ta'lim sifatini baholashning
mustaqil tizimini yaratish masalalari dolzarb hisoblanadi.
XULOSA
O'zbekistonda nodavlat umumiy o'rta ta'lim muassasalarining rivojlanish tarixini o'rganish
natijasida quyidagi xulosalarga kelish mumkin:
1.
1992-2024-yillar davomida O'zbekistonda nodavlat ta'lim sektori murakkab va ko'p
bosqichli rivojlanish yo'lini bosib o'tdi. Bu jarayon mamlakatdagi umumiy ijtimoiy-iqtisodiy va
siyosiy o'zgarishlar kontekstida kechdi.
2.
Nodavlat ta'lim muassasalarining rivojlanishi uch asosiy bosqichni o'z ichiga oladi:
shakllantirish (1992-2005), barqarorlashuv (2006-2016) va jadal rivojlanish (2017-2024). Har bir
bosqichda davlat siyosati, huquqiy-me'yoriy baza va jamiyatning ehtiyojlari o'zgarib bordi.
3.
So'nggi yillarda (2017-2024) O'zbekistonda nodavlat ta'lim sektorining jadal rivojlanishi
kuzatilmoqda. Bu davlat tomonidan qabul qilingan qator islohotlar, imtiyozlar va rag'batlantirish
choralari bilan bog'liq. Natijada nodavlat umumiy o'rta ta'lim muassasalari soni keskin o'sdi,
ularning geografiyasi kengaydi, ta'lim dasturlari va xizmatlari diversifikatsiya qilindi.
4.
Nodavlat ta'lim muassasalari innovatsion pedagogik texnologiyalarni joriy etish, ta'lim
xizmatlarining yangi modellarini yaratish, ta'lim sifatini oshirish va xalqaro ta'lim standartlariga
integratsiyani tezlashtirish nuqtai nazaridan muhim ahamiyatga ega.
5.
Nodavlat ta'lim muassasalari rivojlanishidagi asosiy muammolar o'qish narxining
yuqoriligi, geografik notekislik, malakali pedagog kadrlar yetishmasligi va ta'lim sifatini nazorat
qilish mexanizmlarining takomillashmaganligi bilan bog'liq.
ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1. Tilabayeva, S. (2020). O'zbekiston Respublikasida xususiy ta'lim tizimining rivojlanishi.
Ta'lim va Innovatsiyalar, 3(1), 45-52.
2. O'zbekiston Respublikasi. (2020). "Ta'lim to'g'risida"gi O'zbekiston Respublikasi Qonuni.
O'zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to'plami, 38, 402-modda.
3. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2017). "Nodavlat ta'lim xizmatlari ko'rsatish
faoliyatini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to'g'risida"gi PQ-3276-son qarori.
O'zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to'plami, 38, 1033-modda.
4. Maxkamova, D. (2019). O'zbekistonda nodavlat ta'lim muassasalari faoliyatining huquqiy
asoslari. Huquq va Jamiyat, 5(3), 118-124.
5. Nursaidova, G. (2018). O'zbekistonda nodavlat ta'lim sektorining shakllanishi va rivojlanishi.
Iqtisodiyot va Ta'lim, 4, 76-83.
6. Silova, I. (2010). Globalization on the Margins: Education and Postsocialist Transformations
in Central Asia. Charlotte, NC: Information Age Publishing.
7. World Bank. (2018). Uzbekistan Education Sector Analysis. Washington, DC: World Bank.
8. Ahmedov, M. (2017). O'zbekistonda xususiy ta'lim muassasalarining innovatsion faoliyati.
Innovatsion ta'lim, 2(4), 62-70.
9. Yusupov, A. (2021). O'zbekistonda ta'lim tizimi islohotlari va nodavlat ta'lim sektorining
rivojlanishi: yutuqlar va muammolar. Zamonaviy ta'lim, 6(2), 15-24.
10. Saidova, K., & Umarova, Z. (2023). O'zbekistonda xususiy maktablar rivojlanishining
zamonaviy tendensiyalari. Ta'lim menejmenti va innovatsiyalar, 7(1), 33-41.
