INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
593
Xaitboyeva Dilnoza Abduvohid qizi
Toshkent Amaliy Fanlar Universiteti, assistent
RAQAMLASHTIRISH SHAROITIDA TIJORAT BANKLARINING RESURS
BAZASINI MUSTAHKAMLASH
Annotatsiya:
Ushbu maqola tijorat banklarining moliyaviy holatini yaxshilash bo'yicha
strategiyalarni ishlab chiqishga va amalga oshirishga bag'ishlangan. Bu esa hozirgi kunda tijorat
banklari resurs holatini baholash, moliyalashtirish manbalarini va daromad manbalarini
aniqlash, shuningdek, foydani maksimal darajaga yetkazish va risklarni minimallashtirish uchun
samarali boshqaruv usullarini joriy etishni o'z ichiga oladi.
Kalit so'zlar
: Tijorat banklari, raqamli texnologiyalar, resurs bazasi, Resurs bazasini
mustahkamlash, iqtisodiy sharoitlar.
Annotation:
This article is dedicated to the development and implementation of strategies to
improve the financial condition of commercial banks. It involves evaluating the resource status
of commercial banks, identifying funding and revenue sources, as well as implementing effective
management methods to maximize profits and minimize risks.
Keywords:
Commercial banks, digital technologies, resource base, strengthening the resource
base, economic conditions.
Mavzuning dolzarbligi:
Moliyaviy soha zamonaviy iqtisodiyotning markazida joylashgan.
Moliyaviy tuzilmalarni o'zgartirish va rivojlantirish global iqtisodiyotning faoliyatida muhim rol
o'ynaydi. Moliyaviy tizimning muhim tarkibiy qismi sifatida tijorat banklari sanoati moliyaviy
rivojlanishni isloh qilish va chuqurlashtirishga ta'sir ko'rsatadi. Axborot va kommunikatsiya
texnologiyalari (AKT) tomonidan boshqariladigan axborot jamiyatida raqamli texnologiya butun
dunyo bo'ylab hayotni o'zgartirmoqda va iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishning yangi omili
sifatida paydo bo'lmoqda. Bugungi kunda banklar raqamli texnologiyalarni joriy etish orqali o'z
moliyaviy faoliyatini yanada samarali boshqarish, yangi imkoniyatlar yaratish va resurslarni
kengaytirish imkoniyatiga ega. Banklar faoliyati ham boshqa xo'jalik yurituvchi subyektlar
singari o'z faoliyatini olib borishi uchun yetarli darajada pul va moliyaviy resurslari bilan
ta’minlagan bo'lishi kerak, chunki ularning asosiy taklif etadigan va ko'rsatadigan xizrmatlari
ham pul mablag'lari yoki moliyaviy resurslarda tashkil topadi.Tijorat banklari resurslari
makroiqtisodiy ko'rsatkichlar qatoriga kiradi va bankning likvidligiga va daromadligigiga
to'g'ridan to'g'ri ta'sir ko'rsatadi. Tijorat bankning faoliyati ko'rsatish qamrovini oladigan bo'lsak,
ular oladigan foydalar bank resurslarini qanday shakllantirganligi va qanday shartlar va turlari
bo'yicha jalb qiiganligiga juda ham bog'liqligini juda yaxshi bilamiz. Shuning uchun banklar
o'rtasida ham mablag'larni jalb qilishda ham katta raqobat muhiti yuzaga kelganiligini
ko'rishimiz mumkin. Bizga ma`lumki, tijorat banklari — bu jismoniy va yuridik shaxslarning
depozitlarini qabul qiluvchi va ushbu mablag'larni kreditlar va investitsiyalar taqdim etish uchun
ishlatadigan moliyaviy muassasalardir. Ular shuningdek, hisob-kitob va omonat hisobraqamlar,
kredit kartalari, shaxsiy va tijorat maqsadlari uchun kreditlar kabi bir qator moliyaviy xizmatlarni
taqdim etadilar.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
594
2010-yildan boshlab, raqamli iqtisodiyot va uning imkoniyatlarining tez rivojlanishi xizmatlar va
to'lovlarning tezlashishiga olib keldi, bu esa iqtisodiyot tarmoqlarini butun dunyo bo'ylab
axborotlashuvni qayta tashkil etishni talab qildi. Bank sohasida esa asosiy masalalar sifatida
yangi samarali moliyaviy ma'lumotlarni nazorat qilish usullarini qo'llash, to'lovlar va hisob-
kitoblar shaffofligini oshirish, ma'lumotlarni himoya qilish, boshqa axborot tizimlari bilan
axborot almashinuvi integratsiyasini yanada takomillashtirish muhim sanaladi. O'zbekiston
Respublikasida bu masalalarni hal etishning o'ziga xosligi Prezidentning «2017-2021 yillarda
O'zbekiston Respublikasining beshta ustuvor yo'nalishlarini rivojlantirish bo'yicha harakatlar
strategiyasi» (7-fevral 2017 yil, № УП-4947), «Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini
yanada rivojlantirish chora-tadbirlari» (19-fevral 2018 yil, № УП-5349) va «O'zbekiston
Respublikasida raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish chora-tadbirlari» (3-iyul 2018 yil, № 3238)
haqidagi qarorlarida o'z aksini topdi. 2013-yil 27-iyunda O'zbekiston Respublikasi Prezidenti
tomonidan qabul qilingan №ПП-1989 sonli «O'zbekiston Respublikasining Milliy axborot-
kommunikatsiya tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari» qaroriga muvofiq, 2014-yilda
Markaziy bank tomonidan «Real vaqtda chakana to'lovlarni to'lashni kliring tizimi» loyihasi
ishlab chiqilib, amalga oshirildi. Bundan shuni xulosa qilishimiz mumkinki, raqamlashtirish
vazifalari yangi raqamli iqtisodiyotning chaqiriqlariga javob beradigan yagona bank
platformasida to'planadi.
Bundan tashqari, tijorat banklarining resurs bazasini mustahkamlash ularning uzoq muddatli
muvaffaqiyati va barqarorligi uchun muhimdir. Bank resurslarini shakllantirish jarayoni bu
faqatgina yangi mijozlami bankga jalb qilishning o'zi emas, balki bank mablag'lari tuzilishining
doimiy ravishda o'zgarib turishi va tarkibidagi passivlaming holatiga qarab o 'z aktivlarini
boshqarishi ham tushuniladi. Buning uchun esa samarali passivlami boshqarish tizimi yoki
samarali depozit siyosatini yuritilishini talab etiladi. Mijozlar oldidagi talabni doim iy qondirish
hamda barqaror holatni saqlab qolish uchun banklar kerakli darajada likvidlik talablami bajarishi
kerak. Likvidlik normasini ko'rsak, bugungi kunda u barcha talab qiiib olguncha depozitlarga
nisbatan 30% kam bo'lmagan miqdorida mablag'larni likvid holda ushlab turishi shart
hisoblanadi. Kuchli resurs bazasi banklarga iqtisodiy inqirozlarni yengish, bozorlar bo'yicha
samarali raqobatlashish va me'yoriy talablarni bajara olish imkonini beradi. Resurs bazasini
mustahkamlash muhim ahamiyatga ega, chunki bu tashkilotlarga, korxonalarga va shaxslarga o'z
vazifalarini samarali hal qilish qobiliyatini oshirishga yordam beradi. Kuchli resurs bazasi
tashkilot yoki shaxsga quyidagi afzalliklarni taqdim etadi:
Moliyaviy barqarorlikni oshirish: Kuchli resurs bazasi tashkilot yoki shaxsga ko'proq moliyaviy
resurslarga kirish imkonini beradi, bu esa moliyaviy barqarorlikni ta'minlashga yordam beradi.
Faoliyat doirasini kengaytirish: Ko'proq resurslardan foydalanish imkoniyati bilan, korxonalar
va tashkilotlar o'z faoliyatlarini kengaytirib, maqsadlariga yanada samarali erishishlari mumkin.
Raqobatbardoshlikni
oshirish:
Ishonchli
resurs
bazasi
biznes
yoki
tashkilotni
raqobatbardoshligini oshirishga yordam beradi, chunki bu ularga eng yaxshi vositalar,
texnologiyalar va boshqa resurslarga kirish imkonini beradi.
Samaradorlikni oshirish: Kuchli resurs bazasiga ega bo'lgan korxonalar va tashkilotlar
samaradorlikni oshirish uchun yangi texnologiyalar, xodimlarni o'qitish yoki ish jarayonini
yaxshilaydigan boshqa resurslarga sarmoya kiritishlari mumkin.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
595
Risklarni kamaytirish: Resurslarni diversifikatsiya qilish orqali tashkilotlar va shaxslar risklarni
kamaytirishlari va iqtisodiy o'zgarishlarga yoki kutilmagan holatlarga nisbatan sezgirlikni
minimallashtirishlari mumkin.
Umuman olganda, kuchli resurs bazasi shaxslar va tashkilotlarga yanada barqaror bo'lish va
o'zgarishlarga moslashish imkoniyatini beradi. Tijorat banklarining resurs bazasiga ta'sir etuvchi
bir nechta omillar mavjud. Quyida esa ulardan eng mashhurlari keltirilgan:
Depozitlar: Tijorat banklarining moliyalashtirish manbai asosiy bo'lgan depozitlar. Depozitlar
xulq-atvoridagi o'zgarishlar banklarning resurs bazasiga sezilarli ta'sir ko'rsatishi mumkin.
Foiz stavkalari: Markaziy banklar tomonidan foiz stavkalaridagi o'zgarishlar banklar uchun qarz
olishning qiymatini o'zgartirishi mumkin, bu esa ularning foydaliligiga va depozitlar jalb qilish
qobiliyatiga ta'sir qiladi.
Iqtisodiy sharoitlar: Mamlakatdagi umumiy iqtisodiy sharoitlar banklarning resurs bazasiga
jiddiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Masalan, inqirozlar yoki iqtisodiy pasayishlar banklardagi
depozitlar darajasini kamaytirishi mumkin.
Raqobatbardoshlik: Boshqa banklar yoki bank bo'lmagan moliyaviy muassasalar tomonidan
raqobat qilish tijorat banklarining depozitlar jalb qilish qobiliyatiga va shu bilan birga, ularning
resurs bazasiga ta'sir qilishi mumkin.
Normativ huquqiy muhit: Tartibga soluvchi organlar tomonidan joriy etilgan normativ hujjatlar
banklar tomonidan taklif etiladigan mahsulotlar va xizmatlar turiga ta'sir ko'rsatishi va moliyaviy
resurslarning ayrim turlariga kirish imkoniyatini cheklashi mumkin.
Tijorat banklari resurs bazasini mustahkamlash uchun bir nechta strategiyalarni qo'llashlari
mumkin:
Diversifikatsiya qilingan depozitlar bazasini yaratish: Tijorat banklari turli xil depozit turlariga,
masalan, omonat, hisob-kitob yoki muntazam depozitlarga yo'naltirilgan depozitlar bazasini
oshirishlari mumkin, shuningdek, mijozlarni jalb qilish uchun takliflarini kengaytirishlari kerak.
Boshqa moliyaviy muassasalar bilan hamkorlik qilish: Tijorat banklari va boshqa moliyaviy
muassasalar, masalan, investitsiya banklari yoki sug'urta kompaniyalari o'rtasida hamkorlik
qilish yangi moliyaviy mahsulotlar va xizmatlarga kirish imkonini beradi. Bu tijorat banklariga
mijozlarga turli xil variantlarni taqdim etish va o'z portfellari diversifikatsiyasini oshirishga
yordam beradi.
Yangi bozorlarga kirish: Tijorat banklari yangi bozorlarga, jumladan, raqamli bank xizmatlari va
onlayn platformalariga chiqishga harakat qilishlari kerak, bu esa kengroq auditoriyani qamrab
olish va mijozlar bazasini kengaytirishga yordam beradi.
Xarajatlarni tejash usullari: Tijorat banklari o'z faoliyatlarini samarali qilish uchun
raqamlashtirish yoki bank jarayonlarini avtomatlashtirish kabi xarajatlarni tejash usullaridan
foydalanishlari mumkin.
Kapitalni jalb qilish strategiyalari: Tijorat banklari o'z resurs bazasini mustahkamlash uchun
obligatsiyalar yoki qimmatli qog'ozlar chiqarish imkoniyatini ham o'rganishlari mumkin.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
596
Xulosa va takliflar
Raqamlashtirish — bugungi kunda tijorat banklarining resurs bazasini mustahkamlashda muhim
omilga aylangan. Banklar, raqamli texnologiyalarni joriy etish orqali o‘z operatsiyalarini yanada
samarali tashkil etmoqda, shuningdek, mijozlarga xizmat ko‘rsatish sifatini oshirishga
erishmoqda. Raqamli transformatsiya, ayniqsa, axborot texnologiyalarini modernizatsiya qilish,
onlayn xizmatlar ko‘rsatish va moliyaviy resurslarni optimallashtirish orqali banklar o‘z resurs
bazasini mustahkamlash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Raqamlashtirishning asosiy foydalaridan biri
— banklar uchun xarajatlarni kamaytirish va daromadlarni oshirishdir. Shuningdek, elektron
to‘lov tizimlari, mobil banklar va virtual filiallar kabi innovatsion xizmatlar mijozlarga yanada
qulay va tezkor xizmatlar taqdim etishga yordam beradi. Bularning barchasi tijorat banklarining
raqobatbardoshligini oshiradi, shu bilan birga, ularning resurs bazasini mustahkamlashga yordam
beradi. Biroq, raqamlashtirish jarayonida bir qancha muammolar va xatarlar ham mavjud.
Masalan, axborot xavfsizligi, texnologik uzilishlar, va mijozlar ma'lumotlarini himoya qilish
masalalari banklar uchun hal qilinishi zarur bo‘lgan muhim vazifalar hisoblanadi. Shu bilan birga,
banklarning raqamli innovatsiyalarni joriy etish uchun yetarli investitsiyalar va malakali
kadrlarni tayyorlash zarurati mavjud.
Takliflar:
Axborot xavfsizligini ta’minlash: Tijorat banklari raqamli tizimlarga o‘tishda axborot
xavfsizligini yanada kuchaytirishlari zarur. Banklar, yangi texnologiyalarni joriy etishdan oldin,
ularning xavfsizlikni ta’minlash bo‘yicha ilg‘or standartlarga javob berishini tekshirishi lozim.
Kadrlar malakasini oshirish: Raqamli bank tizimlarini samarali boshqarish uchun yuqori
malakali mutaxassislar kerak. Banklar, o‘z xodimlarini raqamli texnologiyalar sohasida o‘qitish
va malakalarini oshirishga alohida e’tibor qaratishlari zarur.
Investitsiyalarni jalb qilish: Banklar, raqamlashtirish jarayonini yanada tezlashtirish uchun davlat
va xususiy sektor investitsiyalarini jalb etishga harakat qilishlari kerak. Raqamli texnologiyalarni
joriy etishning yuqori boshlang‘ich xarajatlariga qarshi kurashishda bu muhim omil bo‘ladi.
Mijozlarga xizmat ko‘rsatishning yangi shakllarini joriy etish: Banklar, mijozlarga yanada qulay
va tezkor xizmatlar ko‘rsatish uchun mobil ilovalar, onlayn platformalar va boshqa raqamli
vositalarni kengaytirishlari lozim. Bu xizmatlar, mijozlar bazasini kengaytirish va ularga yaxshi
tajriba taqdim etishga yordam beradi.
Regulyatorlar bilan hamkorlik: Raqamlashtirish jarayonida regulyatorlar bilan samarali
hamkorlik o‘rnatish zarur. Davlat tomonidan ishlab chiqilgan raqamli bank xizmatlari uchun
moslashtirilgan qonunchilik va regulyatsiyalar banklarning faoliyatini yanada barqaror va
xavfsiz qilishga yordam beradi. Ushbu takliflar tijorat banklarining raqamlashtirish jarayonida
muvaffaqiyatli faoliyat yuritishiga, ularning resurs bazasini mustahkamlashga va bozor
raqobatida o‘z o‘rnini yanada mustahkamlashga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Addressing the Tax Challenges of the Digital Economy, Action 1 – 2015: Final Report. Paris:
OECD Publishing, 2015.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
597
2. David Eaves. When Measuring the Digital Economy, Measure the (Creative) Destruction Too
(англ.). eaves.ca. 25.07.2019.
3. Kaplan S. The Words of Risk Analysis // Risk Analysis. 1997. N17(4). P. 407–417.
4. What is digital economy? Deloitt e. 2019. www 2.deloitt e.com/mt/en/pages/technology/
articles/mt-what-is-digital-economy.html.
5. Борис Паньшин. Цифровая трансформация. цифровая экономика: понятия и
направления развития. //Наука и инновации.№3 (193). 2019 г.с 53.
6. Доклад о мировом развитии «Цифровые дивиденды». Международный банк
реконструкции и развития / Всемирный банк. 2016.doi: 10.1596/978-1-4648-0671-1.А.
7. O`zbekiston Respublikasi Markaziy bankining yillik hisoboti
8.Sh.Z.Abdullayeva “Bank ishi” Toshkent, Iqtisod-moliya, 2017 yil.
