Barcha maqolalar
Ультратовуш ѐрдамида парафинларни гилмояли адсорбентларда контактли тозалаш жараѐнини жадаллаштириш
Тадқиқот объектлари: қаттик парафинларни кукунсимон гилмояли адсорбентлар ёрдамида контактли тозалаш жараёнига ультратовуш таъсирини ўрганиш.
Ишнинг мақсади: ультратовушни кўллаш оркали парафинларни кукунсимон гилмояли адсорбентлар иштирокида контакли тозалаш жараёнини жадаллаштириш.
Тадқиқот методлари: Парафинларни заманавий усулдаги физик-кимёвий тадкикотлари, экстремал тадқиқотларни режалаштириш ва технологик жараёнларни оптимизациялаштириш.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилнги: парафинларни кукунсимон гилмояли адсорбентлар ёрдамида тозалашда ультратовуш таъсирининг оптимал диапазони ва ушбу жараённи 1,5 -2,0 марта жадаллаштириши аниқланган; эритилган парафинни гилмояли адсорбентлар композициясида тозалашда ультратовуш таъсири механизми аниқланган; парафинларни кукунсимон гилмояли адсорбентлар ёрдамида тозалашда ультратовуш қўллаш технологияси ва уни оптимал шароитлари ишлаб чикилган.
Амалий ахамиятн: Олинган илмий -амалий тадқиқотлар натижаларини ТДТУ, ТошХТИ, БООва ЕСТИ, ФарПИ ва бошқа олийгохларни ўкув жараёнида қўллаш мумкин.
Татбиқ этиш даражаси ва нқтисодий самарадорлиги: Фаргона Нефтни кайта ишлаш заводидаги тажриба ишлаб чикариш натижалари таклиф этилган жадаллаштириш усули ижобий натижалар берди ва уни ушбу заводда тадбик этишдан кутилаётган иктисодий самара йилига 56,0 мил. сўмдан ортиқни ташкил этади.( синаш акти диссертацияда иловқа килинган).
Қўлланиш сохаси: “Узбекнефтегаз” НХК нефтни кайта ишлаш заводларида.
Тюбегатан паст навли силвинити ва галитли чиқиндиларидан калий ва натрий хлоридларини олиш технологияси
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунёда минерал ўғитларни ишлаб чиқарилиши ва кўлланилиши йилдан-йилга ортиб бормокда. Бу қишлоқ хўжалиги махсулотлари хосилдорлиги ва сифатининг ортиши хамда кўпайиб бораётган ер юзи ахолисининг озиқ-овқат махсулотларига талабининг қондирилишига боғликдир. Ўсимликларнинг яхши ўсиши ва ривожланиши учун биринчи навбатда азотли, фосфорли ва калийли ўғитлар керак бўлади.
Республикамиз мустақилликка эришгандан буён махаллий хомашёлар асосида фосфорли ва калийли ўғитлар ишлаб чиқариш йўналишида илмий изланишларни юқори даражада ташкил этиш ва қишлоқ хўжалигини сифатли минерал ўғитлар билан таъминлаш борасида кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилиб, муайян натижаларга эришилмокда. Бу борада махаллий хомашё, силвинитдан олинган флотацион калий хлоридни алохида таъкидлаш мумкин. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси саноатни сифат жихатдан янги боскичга кўтариш, махаллий хомашё манбааларини чукур кайта ишлаб, тайёр махсулот ишлаб чиқаришни жадаллаштириш, янги турдаги махсулотлар ва технологияларни ўзлаштиришни кўзда тутади. Бу борада Тюбегатан кони силвинитини қазиб олиш ва кайта ишлаш кувватларини ошириш, уларни калийли ўғитларга, калий саноати чиқиндиларини натрий хлорид ва калцинацияланган содага кайта ишлаш, Республикани керакли кимёвий махсулотлар билан таъминлаш мухим ўрин эгаллайди.
Тонкопленочные вакуумные покрытия как средство модификации оптико-физических свойств архитектурного стекла. Перспективы промышленного внедрения в Республике Узбекистан
Сочетание механических и оптических свойств стекла издавна определияет безальтернативность применения этого материала в самых разных областях. По мере внедрения современных технологий, когда от элементной базы изделий потребовались особые узкоспециализированные свойства, оказалось, что универсальность традиционного стекла перестала быть его преимуществом.
Термик қайта ишланган кармана туффитлари асосида юқори мустаҳкам портландцемент Д20, тез қотувчан ва сульфат сувларига чидамли пуццолан цементларнинг таркиблари ва технологияси
Диссертация мавзусиннниг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунё бўйича қурилиш соҳасида цементлар ишлаб чикариш йилига бир неча миллиард тоннагача ўсиб кетди, бу соҳада Хитой (2 млрд, т), Ҳиндистон (290 млн. т), АҚШ (86 млн. т), Россия (80 млн.т.), Индонезия (63 млн.т), Туркия, Япония ва Жанубий Корея (56 млн. т), Германия ва Эрон (53 млн. т) каби мамлакатлар етакчилик қилади. Шу жиҳатдан цементларнинг сувга чидамлигини ва махсус сифатларини оширишда композицион портландцементлар олиш билан боғлиқ йўналишларда илмий тадкиқотлар ривожланмокда1.
Бугунги кунда жаҳон миқёсида цементларни замонавий усулда модификациялаш, стандарт талабларига жавоб берадиган сифатларини яхшилаш, композицион портландцементлар олиш технологияларини ишлаб чикариш долзарб вазифалардан хисобланади. Цемент саноати табиий (оҳак, диатомит, опока, трепел) ва сунъий (куллар, ташколлар, грануланган домна ташқоллари, нефелин шлам) кўшимчалардан юқори мустаҳкам, тезқотувчи, кенгаювчи махсус цементлар ишлаб чиқиши бугунги кунда такомиллашган ва уларни фойдаланиш соҳаси кенгайган. Бундай цементлар олиш учун кўшимчалар киритилиши асосида композицион портландцементларни ишлаб чиқаришнинг тежамли технологиялари йўлга кўйилган. Қурилиш материаллари ишлаб чиқаришини янада кўпайтириш, уларни сифатини юқори, рақобатбардош даражасига олиб чиқиш, цементларнинг харажат ва таннархини камайтириш долзарб йўналишларида илмий тадкиқотлар олиб борилмокда.
Республикамизда цемент саноати учун табиий ресурсларни ўзлаштириш, улардан комплекс тарзда фойдаланиш ва курилиш индустрияси учун махсус мақсадлардаги цементлар яратиш ва узок муддат хизмат килувчи цементларга зарур бўлган гидравлик кўшимчаларнинг янги турларини яратиш бўйича қўшимчали портландцемент ишлаб чикариш технологиясини яратишга каратилган илмий тадкиқотлар олиб борилмокда. Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида, «саноатни сифат жиҳатидан янги боскичга кўтариш, маҳаллий хомашё манбаларини чукур қайта ишлаш, тайёр махсулот ишлаб чиқаришни жадаллаштириш, янги турдаги маҳсулотлар ва технологияларни ўзлаштириш»2 вазифалари белгилаб берилган. Бу борада янги захираларини ўрганиш, янги, замон талабларига жавоб берувчи гидравлик фаол минерал кўшимчаларни қўллаш ва кайта ишлаш асосида цемент сифатини оширишни янги поғонага кўтариш, туффит қўшимчаларини кайта ишлаш технологияларини яратишга каратилган илмий изланишлар муҳим аҳамиятга эга.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг ПҚ-2641-сон 2016 йилнинг 25 октябрдаги «Республика қурилиш материаллари саноатини бошқаришни ташкил этишни янада ривожлантириш тўғрисида»ги, ПФ-4947-сон 2017 йилнинг 7 февралдаги «2017-2021 йилларда Ўзбекистонни ривожлантиришни бешта устувор йўналишлари бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги ва ПҚ-4891-сон 2017 йил 6 апрельдаги «Импорт ўрнини босувчи товарлар (ишлар, хизматлар) ишлаб чиқаришни ва улар таркибини танкидий тахдил килиш, уларни ишлаб чиқарувчи корхоналарни локализациялашни чуқурлаштириш» тўғрисидаги қарорлари ва фармонлари, ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади термик ишлов берилган туффит қўшилган Д20-кўшимчали ва сульфатбардош пуццолан портландцементлар олиш технологиясини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
600°Сда куйдирилган туффитлар қаттиқликка эришаётган цемент тошининг структура ҳосил қилишига таъсир кўрсатиши аниқланган;
портландцемент котишининг илк муддатларида С3А6Н2О ҳосил бўлишига ёрдам берувчи, метакаолинит ва котишнинг охирги муддатларида куйи асосли кальций гидросиликатлари ҳисобига зич ва мустаҳкам структура ҳосил қилиб, кальций ва магний карбонатларини сақлаб қолган туффитлар кўшимча микдорда Са(ОН)г ажралиши билан портландцемент гидратациясига кўшимча қуйи асосли гидросиликатлар ҳосил бўлиши кўрсатилган;
600°Сда куйдирилган туффитдан ташкил топган, 20-30% гидравлик кўшимчаларга эга бўлган туффит таркибли цементлар ва цемент қоришмалар юқори мустаҳкам коррозиябардошлиги исботланган;
туффитларга термик ишлов бериш ва улар асосида қўшимчали ва пуццолан портландцементлар таркиби ва олиш технологияси ишлаб чиқилган.
Хулосалар
1. Цемент таркибига аввалда фойдаланилмаган, 600°С ҳароратда тўлиқ дегидратланган тупроқ ташкил этувчи термоишлов берилган туффитларни киритилиши билан цемент тошининг структура ҳосил килиш жараёнларига йўналтирилган холдаги ўзаро таъсирни амалга ошириш имкониятлари илмий асосланди ва экспериментлар ўтказиш оркали исботланган.
2. Полиминерал табиий туффитга термоишлов бериш ва уни цементга кўшган холда минерал қўшимча хусусиятларининг активациясини кучайтириш оркали комплекс физик-кимёвий услубларни қўллаган ҳолда самара намоён этилган ва тадкиқотлар амалга оширилган.
3. Цементга қўшилувчи янги актив минерал қўшимча - ўз таркибида актив кумтупрок ва гил тупрок тутувчи термоишланган туффит топилди ва комплекс тарзда тадкик этилган. Гидратация маҳсулотларининг мустаҳкамлик кўрсаткичлари, структура ҳосил қилиш жараёнлари, фаза таркиби ўрганиб чиқилган. Термоишланган туффитни Са(ОН)г билан боғланиш ва кальций гидросиликатлари CSH(I) ҳосил бўлиши жараёнида жадалланишида ифодаланувчи қўшимча билан аралашган цементларнинг мустаҳкамлиги синтезидаги роли тадкик этилган.
4. Клинкернинг 20-30% масса улушини юқорида кўрсатилган кўшимчага алмаштириш имконияти ва бунда боғловчини қотишнинг барча муддатлари давомида (1 суткадан 2 йилгача), 28 суткалик ёшида эса - 5-6 МПа мустаҳкамлик кўрсаткичларини ортиши, шу билан бир вактда иссиқлик-намлик ишловидан кейин мустаҳкамлик кинетикасини яхшиланиши, цементларнинг сульфатбардошлик ва совуқбардошлигини ошиши кўрсатилган.
5. Портландцементларга куйдирилган туффит жинсли қўшимчасини кўшилиши, цементнинг мустаҳкамлигини ва сульфатбардошлигини оширади, киришиш деформацияларини пасайтириши кўрсатилган. Цементнинг мустаҳкамлик кўрсаткичларини назорат намуналари билан солиштарганда пасайтирмаган холда клинкернинг масса улушини 20-30% камайтиради.
6. Куйдирилган туффит асосидаги портландцементлар яхши совуқбардошлик, сульфатбардошлик ва атмосферабардошлик хусусиятлари намоён этилган. 600°С хароратда куйдирилган 20-30% туффит қўшимчали портландцемент клинкери базасида кимёвий жиҳатдан чидамли ва совукбардош цементлар олиниши мумкин, улардан фойдаланиш унга (тезқотувчи, кенгаювчи ва сульфатбардошли каби) махсус хусусиятлар бериш билан 500, 400 маркали пуццолан портландцементлар олиш тавсия этилган.
Тезкор грануллаш усулида олинган кунжара гранулаларини қуритиш жараѐнида иссиқлик алмашинишни жадаллаштириш
Маълумки, мамлакатимиз пахта, бинобарин, пахта чигитининг асосий ишлаб чиқарувчиси ҳисобланади. Пахта уруғини қайта ишлашда овқатнинг 47% гача олинади. Бунга намлик ва donning донадорлиги сабаб бўлмайди. Шунинг учун овқат грануляция ва қуритишдан кейин келади. Маълумки, қуритиш енг кўп енергия талаб қиладиган жараёнлардан биридир. Шунинг учун енергия ресурсларини тежаш ҳар доим қуритиш технологияси соҳасида долзарб муаммо ҳисобланади.
Нам гранулаларни қуритиш бўйича тажрибалар қуйидаги режим параметрлари оралиғида ўтказилди: У = 26,74-35,2%, тг. Р = 60 р = 804-160 р = 24 4 - 130 кг/м2 ва деқ = 2 4-6 мм.
Нам гранулаларни енергетик жиҳатдан самарали минтақада квт < 1,8 да қуритиш усули ва умумий оқим ва 604-80 жети ўртасидаги ҳарорат фарқи. Суюқлик ва киришни бошлаш ставкаларининг қийматлари аниқланди, яъни уларни ҳисоблаш учун мезон формулалари олинган. Ушбу формулалар асосида қатлам ҳолатларининг мавжудлиги чегаралари аниқланади. Суюқланган реактив қатламда гранулаларни қуритиш иссиқлик узатиш жараёнини 10-30% га кучайтиришга имкон беради.
Ушбу жараённинг optimal иш параметрлари аниқланди: умумий оқим тг ҳарорати. Жец т = 60 р = 120 4-140 р = C, ва суюқлик сони квт < 1.8.
Ну-criterion тадқиқотлари натижалари мезон формуласи шаклида умумлаштирилади, уларнинг хатоси 8,9% дан ошмайди.
Ўтказилган тадқиқотлар ва олинган натижалар асосида қуритиш аппарати қатламининг реактив суюқлигини ҳисоблашнинг муҳандислик усули ишлаб чиқилган.
Бойитилган, сифати яхшиланган ва донадор гранулаларни ишлаб чиқариш учун чиқиндисиз ва енергия тежайдиган технология таклиф етилади.
Иш натижаларини тўлиқ амалга оширишдан кутилаётган иқтисодий самарадорликка кўра, бу 48,05 млн. йилига сўм. Бундан ташқари, диссертациянинг асосий илмий натижалари "озиқ-овқат маҳсулотларини ишлаб чиқариш жараёнлари ва қурилмалари"курсида ишлатилган.
Таркибида азот, фосфор, кислород бўлган лигандлар синтези ва уларнинг баъзи D-металлар билан координацион бирикмалари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунё миқёсида асосий эътибор синтетик координацией кимёда аник стереокимёвий тузилишга эта бўлган органик лигандлар синтези ва дизайни муаммоларига каратилган. Бундай хелат хосил килувчи лигандлар сифатида полимер сорбентлар жуда аҳамиятли ҳисобланади. Полимер лигандлар, яъни хелат хосил килувчи сорбентлар синтези, улар ёрдамида оралик металларни эритмалардан комплекс хосил килувчи сорбцион усуллар ёрдамида ажратиш, сорбция жараёнида ҳосил бўлган координацион бирикмаларнинг таркиби, тузилиши, физик-кимёвий хоссаларини ўрганиш кимё саноатининг асосий вазифаларидан биридир.
Жахонда оралик металларнинг комплекс бирикмалари координацион бирикмалар кимёсидаги нафақат фундаментал, балки, амалий тадқиқотларнинг хам асосий предмета ҳисобланади. Оралик металларнинг катта микдордаги реакцион фаол органик лигандлар билан ҳосил килган координацион бирикмаларини саноатнинг турли тармоқларида қўллаш натижасида эса замонавий чиқиндисиз технологиялар асосидаги муҳим ишлаб чиқариш жараёнларининг кенг истикболлари очилади. Бундай реакцион фаол органик лигандлар сифатида таркибида азот, фосфор, кислород бўлган комплекс хосил килувчи полимер лигандларни олиш мақсадга мувофикдир. Ушбу лигандларни эритмалардан комплекс хосил килиш жараёни оркали металларни ажратиб олишда кўллаш металларни комплекс бирикмалар кўринишида танловчан ажратиш имконини беради. Шу сабабли металларнинг полимер лигандлар билан координацион бирикмалар хосил килиш имкониятларини тизимли тадкик килиш, олинган моддаларнинг эритмалардаги барқарорлигини аниқлаш лозим.
Республикамизда кимё саноати маҳсулотларини ишлаб чикаришга, хусусан, рангли ва нодир металларни эритмалар таркибидан танлаб ажратиб олиш учун ҳамда оқава сувларни оғир металлардан тозалаш учун қўлланиладиган сорбентларни ишлаб чиқаришга катта эътибор каратилмокда. Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг Ҳаракатлар стратегиясида «юқори технологияли кайта ишлаш тармокларини, энг аввало, маҳаллий хом ашё ресурсларини чуқур кайта ишлаш асосида юкори қўшимча кийматли тайёр махсулот ишлаб чиқаришни жадал ривожлантиришга каратилган сифат жиҳатидан янги босқичга ўтказиш оркали саноатни янада модернизация ва диверсификация килиш», «принципиал жиҳатдан янги махсулот ва технология турларини ўзлаштириш» ва «мамлакат озик-овқат хавфсизлигини янада мустаҳкамлаш, экологик тоза махсулотлар ишлаб чиқаришни кенгайтириш»га каратилган мухим вазифалар белгилаб берилган. Бу борада миллий иқтисодиётнинг етакчи тармокларини, жумладан, кимё саноатини ривожлантиришда, йўналтирилган органик синтез асосида танловчан сорбентлар - полимер лигандлар олиш ва улар ёрдамида d-металлар сорбциясида хосил бўладиган комплекс бирикмаларни тадқиқ этиш долзарб вазифалардан бўлиб, муҳим ахамият касб этади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2009 йил 11 мартидаги ПҚ-1071-сонли «Кимё саноати корхоналари курилишини жадаллаштириш ва янги турдаги кимё маҳсулотлари ишлаб чикаришни ўзлаштириш бўйича чора-тадбирлар дастури», 2017 йил 29 августдаги ПҚ-3246-сон «Кимё саноати ташкилотларининг экспорт-импорт фаолиятини такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисидаги» Қарорлари ва 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисидаги» Фармони ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади таркибида азот, фосфор, кислород бўлган комплекс ҳосил қилувчи полифункционал полимер лигандларни синтез килиш, улар асосида баъзи d-металларнинг комплекс бирикмаларини сорбция усулида олиш ва олинган бирикмаларнинг таркиби, тузилиши ҳамда хоссаларини аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмин янгилиги куйидагилардан иборат:
илк бор таркибида азот, кислород, фосфор бўлган комплекс ҳосил қилувчи янги полифункционал полимер лигандлар- поли- 2- оксо- 1,3-ди(гидразинометил) -5-М-гидроксиметиламинокарбонил-1,3,5-триазин (L1); поли-2-оксо-1,3-ди (фосфоноксиметил) - 5 - N- метиламинокарбонил - 1,3,5-триазин (L2); поли-ди(3-аза-5,6-диоксогексил)-дитиофосфат кислотанинг калийли тузи (L3) ва поли-ди(3-азабутил)-дитиофосфат кислотанинг калийли тузи (L4) синтез килинган;
синтез килинган полидентатли полимер лигандлар молекулаларининг электрон тузилиши AM-1, MNDO ва РМЗ полуэмпирик квант-кимёвий усулларда ҳисобланган, уларнинг геометрик параметрлари, энергетик тавсифлари хамда заряд текшируви асосида координацион богнинг энг катта локалланиш марказлари аниқланган;
синтез килинган полимер лигандларнинг Cu(II), Zn(II), Cd(II), Ag(I) ионларига нисбатан статик алмашиниш сиғимлари аниқланган ва бу металларнинг олинган лигандларда сорбцияланиш қатори тузилган;
илк бор Cu(II), Zn(II), Cd(II), Ag(I) ионларининг синтез килинган полимер лигандлар билан хелат типидаги 16 та координацион бирикмалари олинган, уларнинг таркиби ва тузилиши замонавий физик-кимёвий тахдил усуллари ёрдамида исботланган;
олинган комплекс бирикмаларнинг термик тургунлик катори ва баркарорлик доимийликлари аниқланган, Пирсоннинг «Қаттиқ ва юмшоқ кислота ва асослар» принципига мувофиқ комплексларнинг барқарорлиги L1—>L2—>L4—>L3 хамда Zn(II)—>Cd(II)—>Cu(II)—>Ag(I) каторларида ортиб бориши исботланган.
Хулосалар
1. Комплекс ҳосил қилувчи полифункционал полимер лигандлар -поли-2-OKCO-l ,3-ди (гидразинометил)-5-К-гидроксиметиламинокарбонил -1,3,5-триазин (L1); поли- 2- оксо- 1,3- ди (фосфоноксиметил)- 5-N-метиламинокарбонил-1,3,5-триазин (L2); поли-(ди(3-аза-5,6-диоксогексил)-дитиофосфат) кислотанинг калийли тузи (L3) ва поли-ди(З-азабутил)-дитиофосфат кислотанинг калийли тузи (L4) ни синтез килиш усуллари ишлаб чиқилди ва тўртта янги полимер лиганд синтез килинди.
2. Квант-кимёвий полуэмпирик усуллар АМ-1, РМЗ, MNDO ёрдамида барча синтез килинган полимер лигандларнинг битта мономер звеносининг электрон тузилиши тадкик этилди ва полидентат полифункционал лигандлардаги координацион марказлар аниқланди. Бунда потенциал тўққиз - (L1, L4), саккиз - (L2) ва ўн икки - (L3) дентатли лигандлардан L1 L3, L4 -бидентатли ва Ь2-тридентатли бўлиши кўрсатиб берилди.
3. Си (II), Zn (II), Cd (II), Ag (I) ионларининг синтез килинган полимер лигандларлар билан 16 та координацион бирикмалари олинди, уларнинг таркиби ва тузилиши замонавий физик-кимёвий таҳлил усуллари ёрдамида исботланди ҳамда бу координацион бирикмаларнинг барқарорлик доимийликлари аниқланди:
- Zn (II) ионларининг L’ билан эритма муҳитининг рН=6,2-6,5 кийматида хосил қилган координацион бирикмаси Си (II), Cd (II), Ag (I) ионларининг координацион бирикмаларига нисбатан ўзига ҳос баркарорликка эга;
- Ag (I) ионларининг L2, L3, L4 билан эритма мухитининг рН=3-4 интервалида хосил килган координацион бирикмалари уларнинг Си (II), Zn (II), Cd (II) ионлари билан хосил килган координацион бирикмаларига нисбатан юқори баркарорликка эга. Бу эса Ag (I) ионларини эритмадаги Си (II), Zn (II), Cd (II) ионларидан ажратиш имконини беради. Олинган натижалар Пирсоннинг “Қаттиқ ва юмшоқ кислота ва асослар” принципига зид эмаслиги кўрсатиб берилди.
4. Си (II), Zn (II), Cd (II) ионлари эритма мухитининг рН=3,4-3,7 кийматида L' нинг карбонил ва гидразо- гуруҳлари билан координацияланиб, олти аъзоли хелат ҳалқа ҳосил қилади. Ag (I) ионлари эса бу шароитда фақат гидразо- гурухдар билан координацияланади. L2 эритма мухитининг рН=4-6 кийматида таркибидаги фосфогурух протонларини металлар ионлари билан алмашиниши, амидо ва карбонил гуруҳлар хисобига Си (II), Zn (II), Cd (II) ионлари олти аъзоли ва тўрт аъзоли хелат ҳалка ҳосил қилиб, Ag (I) ионлари эса фосфогурух протони билан алмашиниб, амидогуруҳ орқали олти аъзоли хелат ҳалка ҳосил килиб координацияланиши ИҚ-спектрал усул ёрдамида исботланди.
5. L3 ва L4 полимер лигандларида Си (II), Zn (II), Cd (II), Ag (I) ионлари дитиогурухдаги олтингугурт атоми орқали координацияланади, комплекс ҳосил килувчининг заряди металл ионларининг эритма мухитининг рН=4-6 кийматида депротонлашган дитиофосфат гурухи билан бог хосил килиши ҳисобига компенсацияланади. Бунда тўрт аъзоли металлохелатлар хосил бўлади. Лигандлардаги дитиофосфат гурухдари Си (II), Zn (II), Cd (II) ионлари билан иккита тўрт аъзоли хелат ҳалқа хосил килади ва ушбу металл ионлари халқаларнинг марказида жойлашиши лиганд молекуласининг битта звеносини квант-кимёвий ҳисоблаш натижалари асосида башорат килинган. Ag (I) ионлари эса битта металлоцикл хосил килиши кўрсатиб берилди.
6. Махаллий хом ашёлар асосида синтез килиб олинган полимер лигандларнинг хоссалари комплекс хосил қилувчи Purolite S950, Lewatit ТР260 Monoplus каби саноат сорбентлари билан солиштирилди ва сорбцион хоссалари жихатидан улардан колишмаслиги исботланди.
7. Ўтказилган тадқикотлар натижасида, олинган полимер лигандлар гидрометаллургия корхоналари оқава сувларини огир металлардан тозалашда ва нодир металларни рангли металлардан ажратиш учун қўллашга тавсия этилди.
Табиий оксикислоталар n-алмашган акриламидларини радикал полимерланиши
Диссертация мавзусининт долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунёда, ташқи таъсирларга сезгир, керакли физик-кимёвий хоссаларга эта янги стимул - сезгир полимерларга бўлган талаб тобора ортиб бормоқда. «Қишлоқ хўжалигида кенг қўлланиладиган ушбу полимерлар асосида олинган гидрогеллар ва стимуляторларнинг 10% ини стимул-сезгир полимерлар ташкил этади1». Шунинг учуй ҳам маҳаллий хомашёлар асосидаги тиббиётда, фармацевтикада, биотехнологияда ва қишлоқ хўжалигида қўлланиладиган стимул - сезгир полимерларни синтез қилиш муҳим аҳамият касб этади.
Мустақилликка эришгандан кейин мамлакатимизда кимё саноати ва қишлоқ хўжалигини ривожланишига катта имкониятлар яратилиб, натижада замонавий талабларга тўлиқ жавоб берадиган, экологик тоза ҳолда ишлаб чиқарилган акрил кислотаси асосида янги турдаги стимул-сезгир гидрогелларни олишга алоҳида эътибор қаратилмокда. Мазкур йўналиш бўйича ишлаб чиқаришни модернизация ва диверсификация қилишни рағбатлантириш ҳамда қўллаб-қувватлаш бўйича амалга оширилган чора-тадбирлар янги турдаги кимёвий маҳсулотлар, жумладан ўсимликларни ўстирувчи янги стимуляторлар ишлаб чиқаришнинг ўсишини таъминламоқда.
Жаҳон миқёсида махсус хоссали полимер материаллар синтез қилиш, жумладан, таркибида, турли хил стимул-сезгир хоссага эга бўлган функционал гурухлар тутувчи полимерлар олишнинг янги усулларини ишлаб чиқаришга алоҳида эътибор қаратилиб, бу борада амалга оширилаётган илмий изланишларда оксикислоталар ва турли мономерлар асосида юқори сифатли полимерлар олиш усулини яратиш долзарб вазифалардан бири ҳисобланади. Маҳаллий хом ашёлар асосида стимул-сезгир полимерлар олиш усулларини ишлаб чиқиш бўйича илмий-тадқиқот ишларида: табиий оксикислоталар асосида янги мономерлар синтез қилиш ва уларни идентификациялаш; акриламидо N-метилен гликол ва акриламидо N-метилен сут кислотаси асосидаги полимерларнинг ҳосил бўлиш кинетикаси ва механизмини аниқлаш; уларни pH ва термосезгир хоссаларининг турли омилларга сезувчанлигини аниқлаш ва бошқариш; биологик фаол моддаларни ажратиб олиш ва тозалаш; стимул-сезгир хоссаларга эга бўлган сувда эрувчан ва бўкувчан функционал полимерлар асосида самарали биологик фаол моддалар олиш каби масалалар долзарб ҳисобланади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2015 йил 4 мартдаги ПФ-4707-сон «2015-2019 йилларда ишлаб чиқаришни таркибий ўзгартириш, модернизация ва диверсификация қилишни таъминлаш бўйича чора-тадбирлар дастури тўғрисида»ги Фармони ва Узбекистан Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2015 йил 22 январдаги 8-сон «Саноатда ишлаб чиқариш харажатларини қисқартиришга ва маҳсулот таннархини пасайтиришга дойр қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги қарори ва Узбекистан Республикаси Президентининг 2016 йил 24 октябрдаги ПҚ-2640-сон “Ўсимликларни ҳимоя қилиш ва қишлоқ хўжалигига агрокимёвий хизматларини кўрсатиш тизимини такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади оксикислоталар асосидаги мономерларни радикал полимерланиши орқали стимул-сезгир полимерлар яратиш ҳамда уларнинг ўзига хос хусусиятларини аниқлашдан иборат.
Диссертация тадқиқотининг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор табиий оксикислоталар асосида N-алмашган ионоген функционал гурухди мономерлар синтез қилинган, pH- ва термосезгир, сувда эрувчан ва бўкувчан полимерлар олишнинг мақбул шароитлари аниқланган;
муҳит-рН ва эритманинг ион кучи каби омилларни мономерларнинг радикал полимерланишига таъсири тасдиқланган, реакция кинетикаси ҳамда механизми Кабанов ва Топчиевнинг ион жуфтлар назариясига мос келиши тасдиқланган, мономерларнинг радикал полимерланиш жараёнини бошқариш исботланган;
синтез қилинган мономерларни диэтилакриламид, N-винилпирролидон билан сополимерланиши орқали янги термосезгир полимерлар олинган ва уларнинг термосезгир хоссаларини сополимерлар таркибини ўзгартириш орқали бошқариш мумкинлиги асосланган;
полиакриламидо-Ы-метилен сут кислотаси ўсимликлар ўсишини стимулятори сифатида қўлланилиши бугдой уругларини униш самарадорлигига, пояларини ривожланишига ва ҳосилдорлигига самарали таъсири аниқланган.
Хулоса
1. Илк бор табиий оксикислоталар асосида акриламидо-N-метилен гликол, акриламидо-N- гликол, акриламидо-N-метилен сут, акриламидо-N-сут кислоталари синтез қилинди. ИҚ-. ЯМР- спектроскопияларини таҳлил қилиш олинган мономерларнинг тузилишини исботлаш имконини беради.
2. Акриламидо-М-метилен гликол, акриламидо-М-метилен сут кислоталариннг сувли эритмадаги радикал полимерланиш кинетикаси тадқиқ қилинди ва ўхшаш маълум мономерлар полимерланиш кинетикаси билан таққосланди. Мономерлар полимерланишининг тезлиги, акрил мономерлар радикал полимерланишининг қонуниятларига бўйсуниши, оксикислотани мураккаб эфир орқали богланган мономер, амид гуруҳлари орқали богланган мономердан бирмунча фаолроқ эканлиги кўрсатилди. Олинган натижалар ва квант-кимёвий ҳисоблар мономерларнинг реакцион қобилиятлари орасидаги фарк мономер винил гуруҳлари қўшбоғдаги ўриндошларнинг ҳаракатчанлигига боғлиқ эканлигини тушунтириш имконини беради.
3. Тадқиқ қилинаётган мономерлар полимерланиш тезлигини pH га боғлиқлиги экстремал кўринишга эгалиги аниқланди. Тезликни кислотали ва ишқорий муҳитларда ортиши Кр/Ко0,5 катталикларнинг қийматини ўзгариши билан тушунтирилди ва ушбу мономерларнинг полимерланиш жараёни Кабанов ҳамда Топчиевнинг ион жуфтлари назариясига бўйсуниши исботланди.
4. pH ва термосезгир полимерлар олиш мақсадида ил к бор акрил амидо-N-метилен гликол, акриламидо-М-метилен сут кислоталарининг N-винилпирролидон, акриламид, Ы,Ы-диэтил акрил амид билан сополимерланиши амалга оширилди. Оксикислоталар асосида олинган сомономерлар фаоллиги бирикаётган мономерлар фаоллигидан бир мунча юқорироқ эканлиги тасдиқланди. Мономерларнинг бундай юқори реакцион фаоллиги улар таркибида карбоксил гуруҳлар борлиги билан тушунтирилади.
5. Табиий оксикислоталар асосидаги чизиқли ва чокланган полимер ҳамда сополимерлар сувли эритмаларининг қовушқоқлигига, бўкиш кинетикаси ва коллапсига муҳитнинг рНи ва ҳароратини таъсирини тадқиқ қилиш орқали уларда pH- ва термосезгир хоссалари мавжудлиги кўрсатилди. Полимерлар таркибида амид ва карбоксил гурухларнинг мавжудлиги уларда текширилган ҳарорат оралиғида аралашувнинг икки критик ҳароратидек ноёб хоссанинг пайдо бўлишига олиб келади.
6. Полиакриламидо-Ы-метилен сут кислотасини био логик фаоллиги устида олиб борилган тадқиқотлар ўсимликларни ўстирувчи стимуляторлар сифатида қўлланилиш имкониятларини кўрсатди. Бунда сут кислотасининг полимер шакли «Дўстлик» навли буғдой ниҳолларини унишини 15-20%га ва ўсишини 40% ошириш имконини беради. Сут кислотаси асосидаги сувда эрувчан полимер бугдой уругини унишини кучайтирувчи восита сифатида Қашқадарё вилояти Шаҳрисабз туманида жорий қилинди. (Ўзбекистон Республикаси қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлигининг 2017 йил 18 январдаги 03/20-92 сонли жорий қилинганлиги тўғрисидаги маълумотномаси). Ушбу полимернинг 10 гектар бугдой экилган ўртача шўрланган ерда қўлланилиши натижасида 1,6 млн сўм қийматдаги иқтисодий самарадорликка эришилади.
7. Оксикислоталар акриламидларнинг стимул - сезгир полимерларини радикал полимерланиш ёрдамида олиниши ҳамда полимерланиш жараёни Кабанов ва Топчиевлар назариясига мое келиши, уларнинг физик-кимёвий хоссаларини тадқиқ қилиш, табиий ва синтетик функционал полимер олиш усулларидан ОТ-З-Ф-151 рақамли «Полимерлар биологик фаол бирикмалар ташувчиси, ингибиторлар. Дитерпеноидларнинг таъсир механизми» (ЎзМУ, 2007-2011 йй.) илмий лойиҳада оксикислоталар асосида стимул сезгир полимерларни доривор моддаларни мақсадли етказиб берадиган макромолекуляр терапевтик тизимлар олишга ва таъсир муддатини оширишга имкон берадиган тадқиқотлардан фойдаланилган (Фан ва Технологияларини ривожлантиришни муфовиқлаштириш қўмитасининг 2017 йил 18 январдаги ФТК-ОЗ-13/57-сонли маълумотномаси). Илмий тадқиқотлар натижасида янги стимул-сезгир полимерлар яратилган.
Суғориладиган бўз тупроқлар минтақасида ғўзада азотли ўғитлар самарадорлигини ошириш йўллари
Тадқиқот обьектлари: Эскитдан суғориладиган типик бўз тупроқлар, суғориладиган ўтлоқи тупроқлар, ғўза ўсимлиги, нишонланган ва нишонланмаган азотли ўғитлар, гўнг, эгатлаб ва томчилатиб суғориш, шаффоф полиэтилен плёнка.
Ишнинг мақсади: Суғориладиган бўз тупрокдар минтакасида ғўза ўсимлигини озикданиш талабларига мувофиқ равишда тупрок ва ўғит азотининг трансформация жараёнларини таргиблаш йўлларини излаб топиш. Тадқиқот усули: Дала, лизиметр ва вегетацион тувакчалардаги тажрибалар ЎзПИТИ (1973, 1981) услубномаларита биноан бажарилган. Тупроқ ва ўсимлик намуналарининг кимёвий таҳлиллари УзПИТИ (1963, 1977) услубномаларига кўра амалга оширилган. Бош поя ўсиши ва ўсимликлар қурук модда тўплашининг суръати D.B.South (1991) бўйича ҳисобланган. Азот маҳсулдорлигининг нисбий суръатини ортиши P.Poorter (1989) га асосланиб аниқланган. Олинган маълумотлар SAS 9.1 дастуридан фойдаланиб статистик жиҳатдан таҳлил қилинган (SAS Institute, 2003).
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: Ғўзада қўлланиладиган азотли ўғитларнинг табақалашган меъёр ва муддатларини аниқлашда тупроқ ва ўсимлик ташҳиси кўрсаткичлари такомиллаштирилди.
Қуйидаги омилларга боғлиқ равишда ғўза ўсимлигини ўғит азоти 13N дан фойдаланиш даражаси аниқланди: ғўза шаффоф полиэтилен плёнка ишлатилиб етиштирилганда азотли ўғитларни кўллаш муддатлари; ғўза томчилатиб суғорилганда ва турли суғориш тартибларида азотли ўғитлар меъёрларининг самарадорлиги.
Ғўза қаторлари плёнка билан копланганда, экиш билан биргаликда қўлланиладиган гурли меъёрдаги азотли ўғитларни чигит униб чиқиш жадалига бўлган таъсири хамда тупрокдаги минерал азот микдорлари ва уларни ўзгариш суръати ўрнатилди. Азотли ўғитлар кар хил муддатларда қўлланганда, ғўзани ривожланиш даврларида тупрокдаги харакатчан NPK шаклларининг ўзаро микдор нисбатлари, азот маҳсулдорлигининг мутлоқ ва нисбий суръатларини ортиши, ўсимликларни ўсиши, ривожланиши ва ҳосилдорлиги каби кўрсаткичлар аниқланди.
Ғўзада азотли ўғитлар ва гўнг биргаликда хамда турлича меъёрларда ишлатилганда азотнинг тупрокдаги минерализация ва иммобилизация жараёнлари, минерал ўғит азоти l5N ни мувозанати (баланси) ўрганилди. Усимликлар учун тупроқда муайян озуқа тартиби яратишда ҳамда юқори ва сифатли пахта ҳосилига эришишда, гўнг таркибидаги карбон ва қўлланилган ўғитлардаги азот миқдорларининг мақбул нисбати тоиилди.
Суғориш технологиялари, усуллари ва тартибларига мутаносиб равишда минерал азотни турли тупроқ қатламларида тўпланиши, ғўза ўсимлиги NPK. ўзлашгириши, органик модда ва хосил тўплаши хамда иахта хосили ва унинг сифат кўрсаткичлари ўрганилди.
Амалий ахамияти: Изланишлар натижаларига асосланиб қуйидаги ишланмалар бажарилди:
- Тупрокдаги нитратли азот заҳираси (автоморф тупроқлар учун) ва ўсимликлар барги ташҳисига асосланган ҳолда ғўзада қўлланиладиган азотли ўғитларни табақалаштан меъёр ва муддатларини аниклаш услуби;
- 1'ўза вегетация охиригача эгат оралатиб суғорилганда азотли ўғитларни қўллаш усули;
- Азотли ва органик ўғитларни бирга қўллашнинг самарали усули (гўнг таркибидаги карбон ва қўлланилган ўғитлардаги азот микдорларинг нисбати C:N=10:l). Бунда умумий пахта ҳосилига безарар қўлланиладиган азотли ўғитларни йиллик меъёрини 30% га камайтириб, гўнгни нисбаган кўироқ майдонда ишлагиш мумкин;
- Чигит плёнка остита экилганда, азотли ўғитларни самарали қўллаш муддатлари.
Татбиқ этиш даражаси ва иктисодий самарадорлиги: Изланишлар натижалари «Практические рекомендации по сельскому хозяйству: земля, вода, удобрений» (Ташкент, МСХ РУз. 1996. - 108 с.), «Тошкент вилоятида мўл ва сифатли пахта етиштириш бўйича тавсиялар (Тошкент, УзҚХФА. 1996. - 16 б.), «Пахтачиликда маъдан ва маҳаллий ўғитларни қўллаш бўйича тавсиялар» (Тошкент, УзҚСХВ. 2003. - 24 б.) ни тузишда ишлатилган. Диссертация бўйича амалий тавсиялар мамлакатимизнинг турли вилоягларида 80 минг гектар майдонда жорий этилган. Ишланмаларни иктисодий самарадорлиги 48826 - 215981 сўм/га ни ташкил этади.
Қўлланиш сохаси: Суғориладиган бўз тупроқлар минтақасида жойлашган пахта етиштирувчи фермер хўжаликлари.
Сузувчи насадкалар иштирокида пахта мойини дезодорациялаш жараёнини оптималлаштириш
Пахта мойини cузувчи насадкалар иштирокида дезодорациялаш жараёнини компьютерда моделлаштириш натижалари ишлаб чиқариш ҳаражатлари минимал бўлган ҳолатларда юқори сифатли, инсон организми учун безарар пахта мойи ишлаб чиқаришнинг оптимал шароитларини тавсия қилиш имконини беради.
Сувда эрувчан полимерлар эксклюзив суюқлик хроматографияси
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Дунёда сувда эрувчан синтетик ва табиий полимерлар молекуляр-массавий тақсимлани-шини аниқлаш учун юқори самарали эксклюзив суюқлик хроматография (ЭСХ) таҳлил усулини кўлланилиши долзарб муаммолардан биридир. Ҳозирги пайтда жаҳонда олиб борилаётган илмий тадқиқотларда ва саноатда ишлаб чиқарилаётган жуда кўп полимерларнинг физик-кимёвий хоссаларини ўрганишда ЭСХ усули кўлланилмокда ва ушбу усулни бир катор сувда эрувчан полиэлектролитлар ҳамда полисахаридларга қўллаш учун кенг имкониятлар яратилмокда.
Жаҳонда жуда кўп полимерларнинг молекуляр-массавий характерис-тикалари органик эритувчиларда ЭСХ усули ёрдамида кенг микёсда ўрганилган ва шу билан бир каторда сувда эрувчан полимерларни синтези ҳамда модификациялаш жараёнлари кинетикасининг уларнинг молекуляр параметрларига таъсири, эритмаларда ҳосил бўладиган агрегация ва ассоциация жарёнларини ўрганишга талаб ортмокда. Шу сабабли гидрофил синтетик ва табиий полимерларни юқори самарали ЭСХ тахлил усулини таъмин-ловчи арзон, рақобатбардош сорбентларни, эритувчи ва детекторларни танлаш масалаларига алоҳида эътибор каратиш мухимдир.
Узбекистан мустакилликка эришгандан сўнг республикамизда сувда эрувчан полимерларни газ ва нефт саноати, қишлоқ хўжалиги, тиббиёт ва фармацевтикада ишлатишга алоҳида эътибор қаратилди. Мазкур йўналишда гидрофил полимерларнинг молекуляр-массавий параметрлари, таркиби ва физик-кимёвий хоссаларини юкори самарали эксклюзив хроматография усули ёрдамида аниклаш борасида маълум натижаларга эришилди. Таъкидлаш жоизки, республикамизда сувда эрувчан полимерлар эксклюзив хроматографияси жараёнида содир бўладиган полиэлектролит ва адсорбтив эффектларни сорбентларнинг геометрик ўлчамлари, эритувчининг pH ва ион кучига боғликлигини аниклаш етарли даражада эмас. Узбекистан Респуб-ликасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида «илмий-тадқиқот ва инновация фаолиятини рагбатлантириш, илмий ва инновация ютуқларини амалиётга жорий этишнинг самарали механизмларини яратиш» бўйича вазифалар белгилаб берилган. Бу борада хроматографик тахдилнинг мақбул шароитларини таъминлаш (эритувчи ва сорбент таркиби, харорат) хамда сувда эрувчан полимерлар, сополимерлар ва полисахаридларга ЭСХ усулини қўллаш ва уни янада такомиллаштириш, сувда эрувчан полимерларни молекуляр ва физик-кимёвий хоссаларини аниқлашнинг янги техноло-гияларини ишлаб чикиш ва уларнинг ишлатилиш соҳаларини кенгайтириш алоҳида аҳамият касб этади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2016 йил 28 сентябрдаги ПҚ-2614-сон «2016-2020 йилларда углеводород хом-ашёсини чуқур қайта иш-лаш негизида экспортга йўналтирилган тайёр маҳсулотлар ишлаб чиқаришни кўпайтириш чора-тадбирлари тўғрисида», Узбекистан Республикаси Президентининг 2008 йил 15 июндаги ПҚ-916-сон
«Инновацион лойиҳалар ва технологияларни ишлаб чиқаришга татбиқ этишни рағбатлантириш борасидаги қўшимча чора-тадбирлар» Фармонида ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадкикоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқот мақсади сувда эрувчан полимерлар молекуляр-массавий параметрларини аниқлаш учун эксклюзив суюқлик хроматографиясида Бенуанинг универсал калибрлаш принципини ўрнатиш, электростатик ва полиэлектролит эффектларни хроматографик система параметрларига таъси-рини аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк маротаба ион эксклюзия ва полиэлектролит бўртиш эффектларини хроматографик система параметрларини ўзгаришига боғлиқлиги батафсил аниқланган, макропорали шишанинг ғоваклари ички юзасидаги иккиланган электр қатламининг Дебай радиуси аниқланган;
полиакрил кислотасининг метанолда, полистиролнинг толуолда, поли -N-винилпирролидоннинг диметилформамиддаги эритмалари учун силанизацияланган макропорали шиша сорбентида Бенуанинг универсал калибрлаш принципини бажарилиши асосланган;
полиакрил кислотасининг молекуляр-массавий тақсимланишини сувда ва органик эритувчиларда модификацияланган ҳамда модификацияланмаган сорбентларни ишлатган ҳолда эксклюзив хроматография тахлилни бажарилиш шароитлари исботланган;
целлюлозанинг сувда эрувчан оддий ва мураккаб эфирлари ҳосилалари, шунингдек гетерополисахаридлар асосида тайёрланган полимер-металл нанобиокомпозитларини молекуляр-массавий параметрларини аниқлашнинг икки ва уч детекторли эксклюзив хроматографияни олиб бориш шароитлари исботланган;
сувли эритувчида арабиногалактан, галактоглюкоманнан ва ксиланни зарядланган ва нейтрал фракцияларга ажратишнинг хроматографик тахдил шароитлари аниқланган.
Хулосалар
«Сувда эрувчан полимерлар эксклюзив суюклик хроматографияси» докторлик диссертацияси мавзуси бўйича бажарилган илмий тадқиқотлар натижалари куйидагилардан иборат:
1. Поливинилпирролидон ва унинг сополимерларини органик эритувчиларда модификацияланган кремнийли сорбентларни ишлатиб эксклюзив хроматография усули ишлаб чикилди. Сорбент сиртида содир бўладиган молекуляр адсорбция ходисаси бартараф этилди.
2. Сувли эритмаларда эритувчининг pH ва ион кучига, сорбентнинг ғоваклари ўлчамига боглик равишда полиэлектролит эффектлар ўрганилди. Модификацияланмаган кремнийли сорбентларда полиакрил кислотасининг эксклюзив хроматографиясини ўрнатиш учун бу эффектлар бартараф этилди. Ион эксклюзия, гидрофил ва гидрофоб адсорбция ходисаларини содир бўлиши эксклюзив хроматографиянинг кремнийли ва полимер сорбент-ларида исботланди.
3. Бенуанинг универсал калибрлаш боғланиши ўрнатилди ва уни полиакрил кислотанинг метанолда, полистиролнинг толуолда ва поливинилпирролидоннинг диметилформамидда молекуляр-массавий катталикларини аниқлаш ва тахдил қилиш учун ишлатилди.
4. Анион полиэлектролитлар учун макропорали шиша говакларидаги Дебайнинг экранлаштириш радиуси аниқланди. Унинг киймати эритувчининг ион кучи lx 10'3 дан 5х 10‘2 моль/л гача ўзгарганда 30 А дан 200 А гача ўзгаради.
5. Полиакрил кислотаси ва макропорали шишанинг потенциометрии титрлашдан олинган полиэлектролит хоссаларини ўрганиш натижасида ион эксклюзия ва полиэлектролит бўртиш эффектларини эритувчининг pH 4 дан юқори бўлган кийматларида содир бўлиши аникланди.
6. Лазер нурининг кўп бурчакли таркалишига асосланган детектор ёрдамида сувнинг тузли эритмаларида молекуляр агрегатлар микдори аникланди ва целлюлозанинг сувда эрувчан ҳосилаларини молекуляр-массавий параметрларини аниклашнинг икки детекторли эксклюзив хроматографияси усули ишлатилди.
7. Гетерополисахаридлар асосида олинган полимер-металл нанобиоком-позитларни структуравий ва молекуляр-массавий параметрлари уч детекторли эксклюзив хроматография усули билан аникланди. Ушбу усулни полиса-харидларнинг сувли эритмаларида ҳосил бўладиган макромолекула-лар агрегатларини аниқлаш учун тавсия этилди.
8. Арабиногалактан, ксилан ва галактоглюкоманнаннинг зарядланган ва нейтрал фракциялари сувли эритмаларда эксклюзив хроматография жара-ёнида бир-биридан ажратилди. Бу полисахаридлар хроматограммаларини асимметрии кўринишга эгалиги ва полимерии колонкадан чиқиш вақти унинг концентрацияси ўзгаришига мутаносиблигидан зарядланган фракциялари-нинг полиэлектролит табиатга эта эканлиги исботланди.
Сув ва газ конденсатининг иссиқлик-физик кўрсатгичлари
Қувурли қурилмаларда буғларни конденсациялаш жараёнини самарали ташкил этиш учун вақт ва қувурдаги конденсацияланиш юзаси бўйича оқимнинг ҳарорати, босими ва иссиқлик-физик хоссалари каби технологик параметрларни ҳисобга олиш керак бўлади. Ушбу технологик параметрларни конденсацияланиш жараёнига таъсирини ўрганиш саноатда ишлатиладиган конденсация қурилммаларини иссиқлик самарадорлиги юқори оптимал дизайнини ишлаб чиқишга ёрдам беради [1-4]
Структура и свойства стекол для защитной оболочки оптического волокна
Защитная (окрашенная) оболочка жесткого оптического волокна выполняет две основные функции: предупреждает потери световой энергии, распространяющейся вдоль волокна при отражениях от поверхности раздела световедущей жилы и светозащитной оболочки, а также служит оптической изоляцией единичного волокна в пучке оптических волокон.
Стирил бўёқлар ва унга яқин бирикмалар молекулалари фотоникаси
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Бугунги кунда жахонда тез ривожланаётган фотоника соҳасида истиқболли йўналишлардан бири органик бўёқларнинг эритмалардаги физик ва кимёвий хусусиятлари бўйича тадкикот ишлари хисобланади. Бу сохада органик бўёклар молекулаларининг эритмаларда, плёнкаларда ва полимер матрицадаги ўзаро таъсирини ўрганиш, бўёкларнинг фотофизик ва фотокимёвий хусусиятларини хамда уларнинг эритувчи ва биологик объектлар билан ўзаро таъсири табиатини ўрганишда спектроскопия ва люминесцент усулларни ривожлантириш истиқболли йўналишлардан бири ҳисобланади.
Спиртли ичимликларни ишлаб чиқариш технологиясини такомиллаштириш учун органик муҳитда барқарор бўлган иммобилланган ферментларни олиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳонда спиртли ичимликларни дегустацион ва технологии кўрсаткичларини яхшилашга йўналтирилган ракобатбардош технологияларни ишлаб чиқишга алоҳида эътибор қаратилмокда. Мавжуд бўлган технологияларни фсрментлар ёрдамида такомиллаштириш, спиртли ичимликлар таркибидаги юкори (сивуш) спиртлар микдорини камайтириш ва рсспубликада экспортга йўналтирилган сифатли махсулотлар ишлаб чиқариш имкониятларини яратади.
Спиртли ичимликлар олиш тсхнологик жараёнига таъсир килувчи фсрмснтларни ўзига хослиги, органик муҳитда фсрментларни ўз субстрата билан таъсирлашувига оид физик-кимсвий қонуниятларни очилиши, нафақат биотехнологик жараёнларни яхшилайди, балки фермент баркарорлиги хакида тушунчаларимизни кенгайтиради, ноанъанавий шароитлардаги биокатализ тўғрисида маълумотлар бсради ва анъанавий сувли муҳитдаги тадкикотларда амалга ошириб бўлмайдиган амалий имкониятларни очиб бсради. Амалий жихатдан спиртли ичимликларни дегустацион кўрсаткичларини яхшилашда улар таркибидаги изоамил спирта микдорини камайтириш, бренди ишлаб чикаришда дистиллятларни етилишини тезлаштириш ва узок муддатли стилиш жараёнида этанолни йўқотишни тежаш имкониятини бсради.
Ферментлар ёрдамида юқори спиртларни алкилфруктозидлар ва эфирларга айланиши натижасида уларнинг микдорини камайтириш орқали спиртли ичимликлар сифатини, таъмини ва ҳушбўйлигини ҳамда уларни технологик кўрсатгичларини яхшилаш ва спиртли мухитда ферментлар фаоллиги ва барқарорлигини таъминлаш учун уларни каттик ташувчиларга иммобиллаш ёрдамида барқарорлаш, шунингдек, ачитқи хужайраларининг имкониятларидан ва хусусий захирасидан унумли фойдаланиш, ферментлар ва эфирлар ҳосил бўлишини бошкариш учун ачитқи-замбурғларни назорат остида турли боскичли бижғиш шароитларда ўстириш, фсрмснтларни органик мухитда технологик ахамиятини аниқлаш ва улардан унумли фойдаланиб, маҳсулотнинг асосий кўрсаткичларини йўналтирилган ҳолда ўзгартириш ва дистиллятларни етилишини тезлаштириш ёрдамида спиртли ичимликлар тайёрлаш технологиясини такомиллаштириш бўйича тадкиқотлар олиб бориш мақсадга мувофикдир.
Ўзбскистон Рсспубликаси Президентининг 2011 йил 31 октябрдаги ПҚ-1633 сон «Озиқ-овқат саноатини бошкаришни ташкил этишни янада такомиллаштириш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги (2012-2015 йй.) ва 2013 йил 13 мартдаги ПҚ 1937-сон «Республика узумчилигини янада ривожлантириш чора тадбирлари тўғрисида»ги (2013-2015 йй.) қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда бслгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада ҳизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади спиртли муҳитда баркарор бўлган иммобил-ланган фсрментларни олиш технологиясини яратиш ва улар ёрдамида спиртли ичимликларни тайёрлаш технологияларини такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
сувли-органик муҳитда барқарор бўлган иммобилланган фсрментлар олиш оптимал шароитлари ва технологиялари ишлаб чикилган;
олинган фсрмснтларни сув-органик муҳитларда юқори спиртларга нисбатан субстрат спсцификлиги аникланган;
спиртли мухитда юкори спиртларни конвсрсиясини амалга ошириш учун олинган иммобилланган инвертаза ва эстераза ферментларини қўллаш оптимал технологик шароитлари ишлаб чиқилган;
иммобилланган ферментлар асосида юқори спиртларни алкилфрукто-зидларга ва эфирларга айлантириш хисобига уларни микдорини спиртли ичимликлар таркибида камайтириш кўрсатилган;
инвертаза ва эстераза ферментлари ердамида спиртли ичимликлар таркибидаги учувчан моддаларини профилини ўзгартириш учун янги технология тавсия этилган;
ишлаб чиқилган ачитқи ферментларини қўллаш ердамида бренди ва ликср-арок махсулотларини ишлаб чиқариш технологияси такомиллаш-тирилган.
ХУЛОСА
1. Ачитқи замбуруғидан ажратиб олинган инвертаза ва эстераза фсрмснтлари сувли-органик мухитда трансфераз ва эфир хосил қилувчи фаолликларини намоён қила олмайди ва юкори спиртларни конвсрсияси етарли даражада амалга ошмайди.
2. Ачитқи инвсртазаси ва эстсразасини субстрат спецификлиги ўрганилиб, углерод занжирини Сз<С4<С5 тарзда узайиши билан юкори спиртларни конверсия даражаси ошиши аниқланди. Бунда спирт молекула-сидаги биринчи углерод атомидаги ОН гуруҳини фазовий жойлашуви, углерод занжирини тармоқланганлиги ва спиртдаги гидроксил гуруҳидан иккиламчи углерод атоми орасидаги масофа фермент субстратни «таниш» омили эканлиги кўрсатилди. Фермент изоамил ва изобутил спиртларга нисбатан юкори фаолликда эканлиги аниқланди. Кислотали субстратлар бўйича эстераза С4-С10 бўлган карбон кислоталарга нисбатан ўз фаоллигини намоён қилиб, этерификация углерод занжирини узайиши билан фермент фаоллиги C4<C5<C6<C8<C ю тарзда пасаяди.
3. 46 бирлик/мг трансфераз фаолликка эга кимёвий модификацияланган БАУ-А маркали активланган қайин кўмирига иммобилланган инвертазани олиш технологияси тавсия этилади.
4. 40% хажм этанол тутган «этанол-сув-изоамил спирти-сахароза» модел системада иммобилланган инвертазанинг физик-кимёвий ва кинетик хоссаларини тадкиқ килиш асосида иммобиллаш ферментнинг спиртли мухитда барқарорлиги ошиши аниқланди. Изоамил спиртини максимал (40%) конвсрсияси 60% хажм этанолли модел системада кўрсатилди.
5. 16 бирлик/мг эфир ҳосил қилиш фаолликка эга кимсвий модификацияланган эман гранулаларига иммобилланган эстеразани олиш технологияси тавсия этилади.
6. 40% хажм этанол тутган «этанол-сув-изоамил спирти-капрон кислота» модел системада иммобилланган эстеразанинг физик-кимёвий ва кинетик хоссаларини тадкик қилиш асосида фсрмснтнинг спиртли мухитда барқарорлиги ошиши аниқланди. Изоамил спиртини максимал (48%) конвсрсияси 30 мМ изоамил спирта ва капрон кислотасини тутган модел системада аниқланди. Иммобилланган эстераза спиртли ичимликлар таркибидаги юкори спиртлар билан карбон кислоталар (капрон, каприл ва каприн кислоталар) этерификацияси ердамида энант эфирлар билан ичимликни бойитиш тавсия этилади.
7. Иммобилланган инвертаза билан сув-спиртли аралашмага ишлов бсриш, унинг таркибидаги юқори спиртларнинг микдорини камайтириши ва алкилфруктозилар бўлиши хамда иммобилланган эстераза билан дистиллятга ишлов бсриш, унинг таркибидаги юкори спиртларнинг микдорини камайтириши ва энант эфирлари хосил бўлишини таъминлай бсра оладиган усуллар ишлаб чикилди. Био-курилмада иммобилланган ферментлар ердамида ишлов бсриш шароитлари аниқланди ва арок ва бренди тайерлаш янги технологияси ишлаб чикилган.
8. Иммобилланган инвертаза ердамида ликёр-ароқ ичимликлар олишнинг такомиллашган технологияси ишлаб чикилди ва 25°C хароратда 12 соат давомида сув-спирли аралашмани 10 г/л микдорда иммобилланган инвертаза билан ишлов бсриш технологик шароит тавсия этилади.
9. Иммобилланган эстераза ердамида бренди тайерлашнинг такомил-лаштирилган технологияси ишлаб чикилди ва технологик шароит (30°С хароратда 48 соат давомида дистиллят 10 г/л микдорда иммобилланган эстераза билан ишлов бсриш) тавсия этилади.
10. Олинган илмий натижаларни бренди ишлаб чиқариш жараёнида тадбик этиш дистиллятларни стилишини тезлаштириш, дистиллятларни саклаш муддатини 2 йилга қисқартириш ва узок муддатли стилиш жараёнида дистиллятлани йўкотишни тежаш имконини беради.
Сода заводи қаттиқ чиқиндиларини фаол минерал қўшимча сифатида портландцемент ишлаб чиқаришда қўллаш
Тадқиқот объектлари: сода заводининг қаттиқ чиқиндилари, туз эритилганда ажралиб чиҚадиган шлам, сўндирилган оҳак, оҳактош, гипс, портландцемент, бетон, кальций хлорид, натрий хлорид.
Ишнинг мақсади: Сода ишлаб чиқариш каттиқ чиқиндиларини карбонат таркибли микродиспсрс тўлдирувчи ва қотишни интенсификацияловчи сифатида қўллаб кўпкомпонентли портландцемент олишнинг кимсвий-технологик асосларини ишлаб чиқиш ва унинг курилиш-техник ва эксплуатацион хусусиятларини ўрганиш.
Тадқиқот методлари: Кимсвий, рентгенографик, дифференциал-термик, электрон микроскопик ва бошқалар. Цемент, коришма ва бстонларнинг физик-механик синов услублари.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: Махаллий чикиндилар (Қўнғирот сода заводининг қаттиқ чикиндилари) асосида юқори мустаҳкамликка эга, музлаш ва шўр тузлар таъсирига чидамли цемент, қоришма ва бстонлар олинди. Бу уларнинг ҳусусиятларини яхшилади ва таннархини арзонлаштирди.
Калцинирланган сода ишлаб чиқариш чикиндисини 1-30% микдорида портландцемснтнинг гидратация ва қотишни фаоллаштирувчи қўшимча сифатида қўллаш 28 суткалик муддатда алитли ташкил этувчиларни гидратация жараёнини тегишли равишда 17-45% тезлаштирди.
Амалий ахамияти: Биринчи марта Узбскистонда ва дунёда сода ишлаб чикаришда қаттиқ чиқиндиларини портландцементга майдаланган минерал қўшимча ва котишни интенсификацияловчи сифатида катта микдорда қўллаш имконияти кўрсатиб бсрилди.
Татбиқ этиш даражаси ва иктисодий самарадорлиги: Таклиф этилган технологиялар Ангрен цемент комбинатида кўпкомпонентли цементларни ишлаб чиқишда саноат миқёсида қўллаб кўрилди. М-500 маркаси талабларига жавоб бсрувчи цемент олинди. Ишлаб чиқарилган цемент Тошкент вилояти Олмалиқ шаҳридаги «Бетон инвест» МЧЖ да қўлланилди. М-300 марка талабларига жавоб бсрувчи куйидаги махсулотлар ишлаб чикарилди: тўсик плита ПО, арик лотоклар ЛК ва 24.4.6 фундамент блоклари. Натижада 20% гача цементни иқтисод қилиш имконияти яратилди. Тайёрланган цементнинг умумий ҳажми 100 т. Қаттик чикиндили М500 Д20 портландцементни ишлаб чиқаришдаги иктисодий самара 4422469,8 сўмни ташкил этади. Кўпкомпонентли цементни йилига 1 млн. т микдорида ишлаб чикаришда Кутиладиган иктисодий самара 33 млрд, сўмдан ортикни ташкил этади.
Қўлланиш (фойдаланиш) сохаси: «Узкурилишматсриаллари» АК.
Система маркировки пластика и маркировка изделий из пластмасс
Пластические массы представляют собой высокомолекулярные соединения и композиции на их основе, способные при нагревании переходить в пластическое состояние и принимать под давлением любую желаемую форму. Эта форма затем сохраняется благодаря понижению температуры или вследствие химических реакций сшивания, ведущих к образованию трехмерной структуры полимера.
Сr(VI) тутган саноат чиқиндиларини қайта ишлаш технологиясини яратиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда бугунги кунда кимёвий реагентлар асосан табиий, техник, саноат окава сувлари ва юқори концентрацияли чиқинди эритмаларни турли табиатга зга бўлган кўшимчалардан тозалашда, шунингдек турли металлар бирикмаларини ажратиб олишда кенг кўлланилади. Саноат оқава сувлари ва чиқинди эритмаларини тозалашда, улардан кора ва рангли металлар ионларини ажратиб олишда замонавий кимёвий реагентлар ва усулларни қўллаш, юкори иқтисодий ва экологик самарадорликка олиб келади.
Бугунги кунда жахонда ишлаб чикариш корхоналарининг асосий вазифалардан бири чикиндисиз технологиялар яратиш, саноат оқава сувларини тозалаш, қаттик чиқиндиларни, технологик эритмаларни кайта ишлаш ва улардан турли металлар ва бошка фойдали бирикмаларни ажратиб олиш ҳисобланади. Замонавий корхоналарда қаттиқ чиқинди ҳосил бўлишининг олдини олиш максадида чиқиндиларни кайта ишлашда корхоналарда ёнаки маҳсулот сифатида чикадиган олтингугурт (VI) оксиди, гидразин каби газлардан фойдаланилади.
Республикамизда саноат оқава сувлари ва чиқинди эритмаларни тозалашда маҳаллий хом ашёлар асосида турли хилдаги кимёвий реагентларни яратиш ва уларни қўллаш технологияларини ишлаб чиқиш борасида маълум назарий ва амалий натижаларга эришилди. Бу борада оқава сувлар ва чиқинди эритмаларни зарарсизлантириш, улар таркибидаги металл бирикмаларни ажратиб олиш бўйича олиб борилаётган ишларни аълохида таъкидлаш керак. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантиришга қаратилган Ҳаракатлар стратегиясининг учинчи йўналишида «саноатнинг юқори технологияли қайта ишлаш тармоқларини, энг аввало, махаллий хом-ашё ресурсларини чуқур қайта ишлаш асосида юқори қўшимча қийматли тайёр маҳсулот ишлаб чикариш»га каратилган муҳим вазифалар белгиланган. Бу борада, махаллий хом-ашёлар асосида олинган, экологик хавфсиз реагентлардан фойдаланиб, саноат окава сувларини тозалаш ва технологик эритмаларни кайта ишлаб, турли металлар ионларини ажратиб олиш муҳим аҳамият касб этиб, экологик нуктаи назардан ўта долзарб хисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил 4 мартдаги ПФ-4707 сон «2015-2019 йилларда ишлаб чиқаришни таркибий ўзгартириш, модернизация ва диверсификация қилишни таъминлаш бўйича чора-тадбирлар дастури тўғрисида»ги ва 2017 йил 2 февралдаги ПФ-4947 сонли «2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси» тўғрисидаги Фармонлари, шунингдек 2015 йил 29 майдаги ПҚ-14 сонли «2015-2017 йилларда Сурхондарё вилоятининг саноат салохиятини ривожлантириш дастури тўғрисидаги» Қарори, ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади экологик ҳавфсиз, ноанъанавий органик қайтарувчи-ёғоч қипиғи ёрдамида Cr(VI) тутган саноат чиқиндиларини комплекс қайта ишлаш технологиясини яратишдан иборат.
Диссертация тадқиқотининг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
чиқинди хромат эритмаларда Cr(VI) ионларининг Сг(Ш) гача целлюлоза ёрдамида қайтарилиши кучли кислотали муҳитда ёгоч таркибидаги целлюлозанинг кимёвий модификацияланиши натижасида очик занжирли макромолекулалари ҳосил бўлиши ҳисобига бориши аниқланган.
кучли кислотали шароитда целлюлоза структурасида кам учрайдиган альдегид гурухдари сонининг кўпайиши натижасида унинг кайтариш хусусияти янада кучайиши исботланган.
қайтарилиш жараёнида маҳсулотнинг (Сг2Оз) чикими жараёнда қатнашадиган хром (VI) ионлари, кайтарувчи ва сульфат кислотанинг нисбатларига боғлик бўлиб, у 1:1:1,6 эканлиги аниқланган;
қайтарилиш жараёни самарадорлигининг мухит pH, харорати, реакцияда қатнашадиган хром (VI) ионлари, кайтарувчи ва сульфат кислотанинг микдорлари ўртасидаги корреляцион боғликлик ўрнатилган.
кайта ишланадиган чиқинди хромат эритмаларни кальций сульфат ва темир (III) гидроксидлардан тозалаш жараёнининг оптимал шароитлари аниқланган;
ўта заҳарли чиқинди хромат эритмаларини кайта ишлаб, металл оксидларини ажратиб олишнинг чиқиндисиз технологияси ишлаб чикилган.
Хулоса
Хром (IV) ионларини тутган саноат чиқиндиларини қайта ишлаш технологиясини яратиш бўйича олиб борилган изланишлар натижалари куйидаги умумий хулосалар килишга имкон беради:
1. Дастлабки моддаларнинг таркиби, физик-кимёвий хоссалари ва хром (IV) ионларининг хром (III) гача кайтарилиш реакция жараёнлари кимёсини тахлил килиш натижасида, юқори концентрацияли, ўта заҳарли, хромат тутган саноат чиқинди эритмаларини таркибида целлюлоза бўлган-органик кайтарувчи ёғоч қипиғидан фойдаланиб, самарали кайта ишлаш мумкинлиги кўрсатилади.
2. Чиқинди хромат эритмалардан хром (VI) ионларини мавжуд ноанъанавий реагент усулида хром (III) гача қайтариш жараёнидан олдин темир (III) ионларининг ажратиб олиниши натижасида сульфат кислота сарфини 2,3 мартага кискартишга эришилади.
3. Хром (IV) ионларининг хром (III) гача қайтарилиши, хром тутган чиқинди эритмада, органик кайтарувчи, концентрланган сульфат кислотани мос равишда 1:1:1,6 нисбатда аралаштиришдан иборат бўлган, давомийлиги 1 соат давомида борадиган технологик жараён илмий асосланди ва тажрибада кўрсатилди.
4. Чикинди хромат эритмалар ва оқава сувларни экологик безарар, самарали, осон топиладиган органик кайтарувчи-ёғоч қипиқлари ёрдамида кайта ишлаш технологиясини тажрибаларда аниқланган шароитларда қўллаб, хром (III) оксиди олиш технологияси таклиф қилинди.
5. Хром (IV) ионларини хром (III) гача қайтариш, шунингдек жараён давомида ҳосил бўладиган Ғе(ОН)з ва Сг(ОН)з ларни погонали седиментация усулида мос равишда рН=7,5-0,8 ва рН=8,5-9,0 муҳитларда чўктириб, ажратиб олишнинг оптимал шароитлари аниқланди. Ғе(ОН)3, гипс ва Сг(ОН)з чўкмаларини фильтрлаш жараёни ўрганилди ва мос фильтрлар тавсия килинди.
6. Жараённи тўлик олиб бориш учун хром (IV) ионларининг хром (III) гача кайтарилиш даражаси, кальций сульфат, Ғе(ОН)з, ва Сг(ОН)з ларнинг чўкиш даражаларининг чиқинди эритмадаги хромнинг бошлангич концентрациясига боғлиқлиги, органик кайтарувчининг физик-кимёвий ва қайтарувчанлик хусусиятлари, жараён харорати ва давомийлиги ўртасидаги корреляцией боғлиқлик аниқланди.
7. Кимёвий, ИҚ-спектр, рентген фазовий таҳлиллар асосида олинган хром (III) оксиди ГОСТ 2912-79 бўйича “Хром пигмента” га мос келиши аниқланди. Олинган маҳсулот керамик плиткалар учун рангли глазурлар, абразив материаллар ва лак-бўёқ маҳсулотлари тайёрлашда қўллаб кўрилди ва четдан келтириладиган аналогларидан қолишмаслиги аниқланди. Маҳсулотни абразив материаллар ва керамик плиткалар учун рангли глазурлар тайёрлашда асосий компонент сифатида қўллаб, ижобий натижалар олинди ва ишлаб чикаришга тавсия килинди.
8. Ута заҳарли саноат чикинди эритмаларини самарали, экологик безарар органик кайтарувчи ёрдамида кайта ишлаб, металл оксидлари ажратиб олишнинг принципиал технологик схемаси яратилди ва илмий асосланди. Чиқинди саноат эритмаларини кайта ишлаб, хром (III) оксиди олиш жараёни учун вақтинчалик технологик регламент тайёрланди ва ишлаб чиқарувчи томонидан тасдиқланди. Ушбу яратилган технология қўлланилганда мавжуд кайта ишлаш усулларида қўлланиладиган, импорт эвазига четдан келтириладиган натрий сульфит, натрий бисульфит, натрий тиосульфат, темир (II) сульфат каби реактив кайтарувчилардан воз кечилади ва чиқинди шламлар ҳосил бўлиши кескин камаяди.
9. Яратилган технологияни жорий килиш учун жараённинг материал баланси ва техник-иқтисодий асосланганлиги ҳисоблаб чиқилган бўлиб, чиқинди эритмаларни кайта ишлашга кетадиган реактивлар, зарарсизлантириш, сувсизлантириш жараёнига сарфлар, чиқиндига олиб бориш учун транспорт харажатлари, экология учун компенсация сарфларидан ташкари 1 м3 чикинди эритмани (концентрацияси 50 г/л) кайта ишлашдан 834 200 сўм фойда олиш мумкинлиги кўрсатилган.
РОЛЬ ФИНАНСОВОЙ ПОЛИТИКИ В ЭКОНОМИЧЕСКОМ РАЗВИТИИ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН
Реологические свойства модифицированных базальтовых стекол
В настоящее время уделяется большое внимание фундаментальным исследованиям базальтовых стекол и волокон, а также практическому применению базальтового волокна в качестве армирующего материала в производстве композитов. Одним их эффективных способов повышения эксплуатационных характеристик базальтовых волокон является модифицирование их состава [1–5]. При производстве непрерывных базальтовых волокон фильерным способом необходимо также решать ряд технологических проблем, которые обусловлены нестабильностью химико-минерального состава базальтов и высокой поглощающей способностью железосодержащего расплава.
Разработка составов тарных стекол с повышенным содержанием стеклобоя
В последние годы производство стеклянной тары растет высокими темпами. Стеклотара используется в основном пищевой промышленностью для расфасовки, хранения, транспортирования различных жидких, пастообразных и твердых продуктов. С каждым годом проблемы стабильности качества стеклотары, его контроля и управления проявляются все с большей остротой. Важным вопросом является и использование вторичного стеклобоя в производстве. Отходы стекла, полученные при формовании и дальнейшей обработке изделий возвращаются в производство в виде так называемого собственного боя путем добавления его к шихте. Использование привозного стеклобоя позволяет применять разный по цвету и составу стеклобой.
РАЗВИТИЕ ОБЯЗАТЕЛЬНОЕ МЕДИЦИНСКОЕ СТРАХОВАНИЕ В УЗБЕКИСТАНЕ
РАЗВИТИЕ МИКРОФИНАНСОВОГО РЫНКА УЗБЕКИСТАНА
Пролонгацияланган таъсирли силга қарши препаратларни молекуляр конструкциялаш ва уларнинг биологик хусусиятларини ўрганиш
Диссертация мавзусининг долзарблнгн ва зарурати. Жахонда турли касалликларни даволашда организмга ножуя таъсири кам бўлган, пролонгацияланган юқори самарали таъсирга эга дори воситаларини яратиш долзарб вазифалардан биридир. Ҳозирда кимё, биология, фармацевтика сохаларининг ривожланиши натижасида турли юкумли касалликлар терапиясида фойдаланувчи дори препаратларнинг янги авлодини - танлаб таъсир этувчи, организмга ножуя таъсири кам бўлган хамда касаллик кузгатувчиларига нисбатан узок ва самарали таъсир курсатувчи воситаларни яратиш имконини бермокда.
Бугунги кунда, жаҳонда турли касалликлар терапиясида қўлланилувчи янги самарали дори воситаларини яратишда молекуляр конструкциялаш усулларидан фойдаланиш - дори воситаларининг терапевтик хоссаларини яхшилаш, уларнинг организмга ножуя таъсирини камайтириш, таъсир вактини узайтириш хамда мазкур дори воситаларни ишлаб чикариш учун сарфланаётган ҳаражатларнинг камайтиришга олиб келмокда. Шу сабабли молекуляр конструкциялаш усуллари оркали макромолекуляр терапевтик системалар яратишда: табиий полимерлар (полисахаридлар, полипептидлар ва бошқалар) асосида бошкариладиган молекуляр параметр ва физик-кимёвий хусусиятли полимер ташувчилар олиш; дори воситаларини полимер ташувчилар билан иммобилизация қилиш усулларини ишлаб чиқиш; макромолекуляр дори системаларининг таъсир механизмларини аниклаш ва уларни ишлаб чиқаришнинг саноат технологияларини яратиш каби йўналишларда изланишлар олиб борилмокда.
Ҳозирги кунда республикамизда аҳолини турли инфекцион касалликлардан ҳимоя қилиш, уларнинг олдини олишга алоҳида эътибор қаратилди. Мазкур йўналишда амалга оширилган дастурий чора-тадбирлар асосида, аниқ натижаларга, жумладан, янгича ёндошувга асосланган, юқори самарадор дори воситалари ишлаб чиқаришнинг илмий асосларини яратишга эришилди. Такидлаш жоизки, республикамизда антибактериал дори воситаларини ишлаб чикариш етарли даражада эмас. Шунинг учуй импорт ўрнини босувчи, ножўя таъсири кам ва давомли таъсир этувчи антибактериал дори воситаларини яратиш ва ишлаб чиқаришни ташкил этиш мухим ҳисобланиди. Бу борадаги ишларни амалга оширишда Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясининг 4-йўналишида «фармацевтика саноатини янада ривожлантириш, аҳоли ва тиббиёт муассасаларининг арзон, сифатли дори воситалари билан таъминланишини яхшилаш» юзасидан мухим вазифалар белгилаб берилган. Бу ўринда маҳаллий хом ашёлар асосида жахон бозорида ракобатлаша оладиган антибактериал дори воситаларини яратиш мухим ахамият касб этади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2006 йил 14 июлдаги ПК-416-сон «Махаллий дори-дармон ва тиббиёт буюмлари ишлаб чикарувчиларни қўллаб-кувватлаш чора тадбирлари тўғрисида»ги Қарори, 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармонида ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқикотнннг мақсади карбоксиметилцеллюлоза ва полигалактурон кислотасини изониазид, этамбутол ва рифампицин препаратлари билан молекуляр конструкциялаш орқали силга карши пролонгацияланган самарали таъсир этувчи препаратлар яратишдан иборат.
Диссертация тадқиқотииинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
белгиланган молекуляр параметр ва физик-кимёвий хусусиятларга эга карбоксиметилцеллюлоза ва полигалактурон кислотаси хосилаларини олиш усуллари ишлаб чикилган;
карбоксиметилцеллюлоза ва полигалактурон кислотасини силга карши препаратлар билан модификациялаш имконини берувчи реакцион фаол диальдегид ҳосилалари олинган;
карбоксиметилцеллюлоза ва полигалактурон кислотаси асосида макромолекула занжири бўйлаб изониазид, этамбутол ва рифампицин препаратлари тутувчи силга карши макромолекуляр доривор системалар синтез қилинган;
макромолекуляр системаларнинг силга карши фаоллигини уларнинг молекуляр кўрсаткичларига (полимер-ташувчининг табиати ва молекуляр массаси, таъсир этувчи моддалар микдори ва бошка) богликлиги аникланган;
макромолекула занжири бўйлаб силга карши бир веча препаратлар тутувчи, организмга ножўя таъсири кам ва узок вакт самарали таъсир этувчи дори воситаларини яратиш мумкинлиги исботланган.
ХУЛОСАЛАР
1. КМЦ (ПД=530 ва 470, АД=85±3 ва 70±3, Mw/Mn 1,138±0,15 бўлган) ва цитрус пектини (ММ 160,0±1,5 кДа ва ММТ 1,173±0,13 бўлган) полисахаридлари макромолекуляр занжирини гидролитик деструкция килиш ва молекуляр параметрларини бошқариш оркали биомослашувчан ва биопарчаланувчан хусусиятларга эга макрмолекуляр асослар - қуйи молекуляр КМЦ ММ 12,0±0,5 кДа, ММТ 1,025±0,23 ва ЛД 85±3 ва ПГК ММ 15,О±О,5, ММТ 1,060±0,20 олинди. Улардан молекуляр конструкциялаш оркали макромолекуляр системалар олишда полимер тишувчилар сифатида фойдаланиш мумкин.
2. КМЦ ва ПГКнинг перйодат оксидланиш реакцияси хусусиятлари тадқиқ этилди, реакцион фаол куйи молекуляр КМЦ ва ПГКнинг альдегид хосилаларини синтез килиш қонуниятлари ва уларнинг молекуляр параметрлари аникланди. Таркибида 10-45 моль % альдегид гурухлари тутувчи ва молекуляр массалари 75±1,0, 58±0,5, 34±0,5, 26±0,5, 11,05 кДа бўлган КМЦ диальдегид хосилалари хамда 15-50 моль % альдегид гурухлари тутувчи ва молекуляр массалари 38±0,5, 24±0,5, 19±0,5, 16±0,5, 12±О,5 кДа бўлган ПГК диальдегид хосилалари олинди.
3. КМЦ ва ПГК диальдегид ҳосилаларининг ГИПК билан нуклеофил урин олиш реакцияси тадқиқ этилди ва ММ ўзгаришини реакцияиинг боришига сезиларли таъсир курсат.маслиги аникланди. Аввалда аникланганидек, диальдегид КМЦ ва диальдегид ПГК ГИПК билан реакциясида битта альдегид гурухи (альдегид гурухларнинг 50%) иштирок этади, иккинчи альдегид гуруҳи эса пираноза халқасининг тикланишига срафланади. Қуйимолекуляр КМЦ асосида таркибида азометин боги оркали богланган 5-21 моль% ГИПК тутувчи, ММ 11±0,5 кДа бўлган ва ПГК асосида таркибида азометин боги оркали богланган 10-25 моль % ГИПК тутувчи, ММ 13±0,5 кДа эга макромолекуляр системалар олинди.
4. Қуйимолекуляр КМЦ ва ПГКнинг ЭБ ва РЦ билан ўзаро таъсирлашиш реакциялари тадкик этилди. КМЦ асосида, таркибида 10-25 моль % ЭБ ва 5,0-11,0 моль % РЦ тутувчи хосилалари хамда ПГК асосида, 15 до 30 моль % ЭБ ва 5,0-12,0 моль % РЦ тутувчи микромолекуляр системалар олинди. Реакциясининг бориши ва махсулотлар тузилиши потенциометрик титрлаш, вискозиметрия ва спектроскопик усулларда аникланди.
5. Диальдегид КМЦ ва диальдегид ПГКларнинг ГИПК ва ЭБ билан ўзаро реакцияси натижасида КМЦ асосида таркибида 16±5% ГИПК ва 25±5% ЭБ тутувчи - «Биофтизоэтам-КМЦ» хамда ПГК асосида таркибида 26±5% ГИПК ва ЗО±5% ЭБ тутувчи - «Биофтизоэтам-ПГК» макромолекуляр системалари олинди. Таркибида 17±5% РЦ тутувчи ПГК ва «Биофтизоэтам-ПГК» асосида «Биомайрин» макромолекуляр системаси олинди.
6. «Биофтизоэтам-КМЦ», «Биофтизоэтам-ПГК» ва «Биомайрин» препаратларининг клиник олди синов натижалари изониазид, этамбутол ва рифампицин препаратларини макрмолекуляр асосларга кимёвий боглаш, уларнинг ўткир ва сурункали заҳарлилигининг камайишини, дастлабки препаратларга нисбатан ЛД50 киймати 5-10 марта кам бўлишини курсатди. Олинган макромолекуляр силга карши препаратлар кумулятив, аллерген, мутоген хоссаларга эга эмаслигини ва репродуктив жараёнларга салбий таъсир курсат.маслиги аникланди.
7. «Биофтизоэтам-КМЦ», «Биофтизоэтам-ПГК» ва «Биомайрин» препаратларининг in vitro ва in vivo шароитларда силга карши фаолликлари тадқиқ этилди ва уларнинг сил микобактерияларининг сезгир ва чидамли (резистент) штаммларига нисбатан фаол таъсир курсатиши аникланди. «Биомайрин» препарата икки марта кам дозада хам куйи молекуляр «Майрин» препарата каби фаоллик курсатиши аникланди.
8. Фармакокинетик тадқиқотлар натижасида «Биомайрин» препаратининг силга карши пролонгацияланган таъсирга эга эканлиги аникланди. «Биомайрин» препарата таркибида препаратларнинг (ГИПК, ЭБ ва РЦ) кон ва ўпкадаги терапевтик концентрацияси «Майрин» ёки алоҳида препаратлар киритилгандагига нисбатан ГИПК 4 марта, ЭБ ва РЦ 3 марта узокроқ вакт бўлиши аникланди. Шунингдек, макромолекула билан кимёвий богланган ГИПК препарата (Биомайрин) организмда 75%га кам метаболизмга учрашини, яъни нофаол ацетилизониазидга айланишини, бу макрмолекула таркибида препаратлар сил микобактерияларига нисбатан олигомерлар комплекси холида таъсир этиш эҳтимоллигини кўрсатади.
9. Кимёвий, фармакологии ва клиник олди синов натижалари тиббиёт амалиётига жорий этиш учуй энг самарали препарат - тарикбида ГИНК, ЭБ ва РЦ тутувчи «Биомайрин» препарата эканлигини кўрсатди. «Биомайрин» препарати субстанцияси ва перорал кўллаш учун «Биомайрин 600 мг капсула» дори шаклини олиш технологияси яратилди. «Биомайрин 600 мг капсула» рўйхатдан ўтказиш максадида ЎзР ССВ «Дори воситалари, тиббий буюмлар ва тиббий техникаси экспертизаси ва стандартлаш Давлат маркази» Давлат унитар корхонасига топширилди ва хозирда клиник синовлар босқичида.
Применение эритритола в кондитерской отрасли Республики Узбекистан
В связи с популярностью тренда на здоровый образ жизни интерес к продукции без сахара постоянно растет. Так, 95% потребителей верят, что снижение сахара в составе делает продукт полезным, 48% в течение 2 лет уменьшили потребление сахара вдвое, 33% полностью исключили сахар из рациона. Одновременно с отказом от продуктов, содержащих сахар, среди потребителей вырос спрос на кондитерские изделия с натуральными подсластителями. Кондитерская отрасль является одной из наиболее динамично развивающихся отраслей нашей страны и сейчас очень востребована разработка новых видов кондитерских изделий для отдельных групп людей, страдающих сахарным диабетом. Это в свою очередь поднимает вопрос о применении альтернативных подсластителей и сахарозаменителей имеющие наименьшую калорийность, но не уступающие по своим технологическим показателям. В частности исследовали применение эритритола в кондитерской отрасли.