“
Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
~ 159 ~
PARALINGVISTIK VOSITALARNING MULOQOTDAGI O‘RNI VA
AHAMIYATI
Mavlonova Dilafruz Mansur qizi
O‘zbekiston Davlat Jahon Tillari Universitet Sharq filologiyasi fakuliteti FYAP-2408
guruh talabasi
mavlonovadilafruz2007@gmail.com
KIRISH
. Insoniyat tarixida muloqot doimo muhim vosita bo‘lib kelgan.
Bugungi kunda esa nafaqat so‘z, balki og‘zaki nutqni to‘ldiruvchi, boyituvchi
vositalarning ham muloqotdagi o‘rni kuchayib bormoqda. Aynan shunday vositalar
— paralingvistik vositalar — inson o‘z fikrini ifodalashda, hissiyotini yetkazishda,
suhbatdoshi bilan psixologik aloqa o‘rnatishda asosiy omil hisoblanadi. Paralingvistik
vositalar nutqning mazmuniy aniqligini ta’minlaydi, uni hissiy jihatdan boyitadi
hamda ijtimoiy-madaniy kontekstda tushunishni osonlashtiradi. Ushbu tezisda
paralingvistik vositalarning turlari, ularning funksiyalari va muloqotdagi ahamiyati
atroflicha yoritiladi.
Asosiy qism Paralingvistika va paralingvistik vositalar tushunchasi
:
Paralingvistika — bu inson muloqotidagi so‘zsiz ifoda vositalarini o‘rganadigan
tilshunoslikning alohida sohasi hisoblanadi. So‘zning tashqi, ya’ni verbal bo‘lmagan
ko‘rinishdagi barcha ifoda usullari paralingvistik vositalarga kiradi. Ular quyidagicha
tasniflanadi:
Fonetika darajasidagi vositalar
: intonatsiya, pauza, ohang, talaffuz usuli, ovoz
balandligi, ritm, nutq tezligi.
Kinetik vositalar
: tana harakati (jestlar), mimika, boshni qimirlatish, qo‘l
ishoralari, tana holati (pozitsiya).
Proksemik vositalar
: suhbat davomida odamlar orasidagi masofa, joylashuv
holati.
Taktil (jismoniy aloqa) vositalar: qo‘l siqish, yelkadan qoqish, quchoqlash.
Ushbu vositalar so‘zga mazmun beradi, uni aniqlashtiradi yoki ba’zan so‘zning aksi
ma’nosini anglatadi.
Paralingvistik vositalarning asosiy funksiyalari
Paralingvistik vositalar bir qator muhim funksiyalarni bajaradi:
Emotsional
funksiyasi:
Suhbat davomida inson o‘z hissiyotini ifoda etishda (quvonch, g‘azab,
hayajon, xavotir) ovoz ohangi yoki tana harakati orqali bildira oladi.
Kontakt
o‘rnatish funksiyasi:
Mimika va ishoralar yordamida suhbatdoshga do‘stona
munosabat bildiriladi yoki masofa saqlanadi.
Mazmunni aniqlashtirish:
So‘zning asl
ma’nosi ba’zan faqat paralingvistik belgilarsiz tushunarsiz bo‘lishi mumkin. Masalan,
"Ha" degan so‘z turli intonatsiyada butunlay teskari ma’noni anglatadi.
Nutqni
“
Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
~ 160 ~
boshqarish funksiyasi
: Pauza, tana ishorasi yordamida navbatni berish yoki
muloqotni to‘xtatish mumkin. Ushbu funksiyalar muloqot samaradorligini oshiradi va
tushunmovchiliklarning oldini oladi.
Paralingvistik vositalarning ijtimoiy-madaniy jihatlari
Paralingvistik vositalar turli millat va madaniyatlarda turlicha qabul qilinadi.
Masalan, yaponiyaliklar uchun uzoq muddat ko‘zga tik qarash odobsizlik bo‘lishi
mumkin, biroq g‘arb madaniyatida bu ochiqlik va ishonchlilik belgisi sifatida talqin
etiladi. Shu bois, madaniyatlararo muloqotda paralingvistik vositalarni to‘g‘ri talqin
qilish katta ahamiyatga ega. Bunda interkultural kommunikatsiya bilimlari yordamga
keladi.
Muloqotda xatoliklar
: paralingvistik signallarning noto‘g‘ri talqini
Ko‘plab tushunmovchiliklar aynan paralingvistik vositalarning noto‘g‘ri
tushunilishi natijasida yuzaga keladi. Masalan, bexosdan yuzda paydo bo‘lgan istehzo
mimikasi yoki noto‘g‘ri intonatsiya suhbatdoshning ranjishiga sabab bo‘lishi
mumkin. Ayniqsa, ommaviy nutq, o‘qituvchi va talabalar orasidagi muloqot, ishchi
muhitdagi muloqotda bu jihatlarga alohida e’tibor zarur.
Zamonaviy muloqotda paralingvistik vositalarning kengaygan shakllari
:
Texnologik taraqqiyot inson muloqotiga yangicha ko‘rinishlar olib keldi. Endilikda
og‘zaki va yozma nutqdan tashqari, turli alternativ vositalar ham paralingvistik aloqa
vositasi sifatida faol qo‘llanilmoqda. Ko‘zi ojiz insonlar uchun mo‘ljallangan Braille
alifbosi — harflarni punktir nuqtalar shaklida ifodalovchi tizimdir. Bu tizim yozma
nutqni sezgi orqali qabul qilish imkonini beradi. Paralingvistik nuqtayi nazardan
qaraganda, Braille alifbosi muloqotda vizual emas, taktil aloqa vositasi bo‘lib xizmat
qiladi.
Morze kodi
— qisqa va uzun signal (nuqta va chiziq) kombinatsiyasi orqali
axborotni uzatadigan tizim. U ayniqsa harbiy va ekstremal sharoitlarda muloqot
qilishda foydalaniladi. Bu kod ham paralingvistik vosita sifatida auditiv va vizual
signallar orqali noverbal aloqa turiga kiradi.
Yozma muloqotda hissiy holatni
ifodalashda smayliklar
(:-), :(, XD) va emojilar (qaynoq yuz, yurak, kulish belgisi)
keng ishlatiladi. Ular matnli xabarni anglashda intonatsiya va hissiy fon o‘rnini
bosadi. Emoji vositalari yuz ifodasi, holat, hatto metaforik fikrlarni ifodalashga
xizmat qiladi. Virtual muloqotda qisqa animatsiyalar — GIF’lar — va stikerlar
dialogga ko‘ngilochar tus beradi, his-tuyg‘uni kuchli ifodalaydi. Ular verbal vosita
bo‘lmasdan turib, katta semantik yukni uzatishi bilan diqqatga loyiq.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, paralingvistik vositalar inson muloqotining ajralmas va
muhim qismi hisoblanadi. Ular yordamida inson o‘z so‘ziga hissiy tus beradi, fikrini
kuchaytiradi yoki noaniqlikdan qochadi. Nutqning faqat lingvistik emas, balki
paralingvistik jihatlarini chuqur o‘rganish — nafaqat tilshunoslik, balki ta’lim,
jurnalistika, psixologiya va diplomatiya sohalari uchun ham muhim. Muloqot
“
Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
~ 161 ~
madaniyatini shakllantirishda bu vositalarni anglash va ulardan ongli foydalanish
asosiy omillardan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. G‘ofurova N. “Nutq madaniyati asoslari”, Toshkent: O‘qituvchi, 2021.
2. Crystal D. “A Dictionary of Linguistics and Phonetics”, Wiley-Blackwell,
2008.
3. Mehrabian A. “Nonverbal Communication”, Aldine-Atherton, 1972.
4. Argyle M. “Bodily Communication”, Routledge, 2013.
5. Hall E.T. “The Hidden Dimension”, Anchor Books, 1990.
6. Ekman P. “Emotions Revealed”, Times Books, 2003.
7. Samovar L., Porter R. “Communication Between Cultures”, Cengage
Learning, 2010.
8. Qodirova M. “Til va jamiyat”, Toshkent, 2019.
9. Internet manbalari: linguistics.su, researchgate.net, sciencedirect.com
maqolalari (2023-yilgi manbalar).
