International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
48
DINIY E’TIQOD TUSHUNCHASINI ILMIY TAHLILI
Tuycheyiva NiginaUlug‘bek qizi
Egamnazarova Navro‘za Olladustov Ollanazar qizi
SHDPI Milliy g‘oya ma’naviyat asoslari va huquq ta’limi yo‘nalishi 1-kurs talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada diniy e’tiqod tushunchasi, uning mazmun-
mohiyati va inson hayotidagi o‘rni tahlil qilinadi. Diniy e’tiqod insonning ma’naviy
va axloqiy qarashlarini shakllantiruvchi asosiy omillardan biri bo‘lib, turli dinlar va
madaniyatlar kontekstida muhokama etiladi. Tadqiqotda diniy e’tiqodning individual
va jamiyat taraqqiyotiga ta’siri, shuningdek, diniy bag‘rikenglik, erkinlik va diniy
qarashlarning ijtimoiy hayotdagi ahamiyati yoritiladi. Shuningdek, zamonaviy
dunyoda diniy e’tiqodning turli ko‘rinishlari, uning o‘zgaruvchanligi va
globalizatsiya jarayonlaridagi o‘rni haqida ham fikr yuritiladi
:
Ushbu ish diniy
e’tiqod tushunchasini ilmiy-nazariy asosda tahlil qilish bilan birga, uning inson hayoti
va jamiyatdagi ijtimoiy-ma’naviy ahamiyatini chuqur anglashga yordam beradi.
Kalit so‘zi.
diniy e’tiqod, din, e’tiqod erkinligi, ma’naviyat, axloq, jamiyat,
bag‘rikenglik, diniy qarashlar, globalizatsiya, ijtimoiy ta’sir.
Diniy e'tiqod – insonning dinga bo‘lgan munosabatini belgilashda
qo‘llaniladigan tushuncha. Diniy e’tiqod erkinligi O‘zR Konstitutsiyasining 31-
moddasida mustahkamlangan. Unda quyidagi qoida bayon etilgan: «Hamma uchun
vijdon erkinligi kafolatlanadi. Har bir inson xohlagan dinga e’tiqod qilish yoki hech
qaysi dinga e’tiqod qilmaslik huquqiga ega. Diniy qarashlarni majburan singdirish
yo‘l qo‘yilmaydi». Shuningdek, 1991 yil 14 iyunda qabul qilingan, 1998 yil 1 mayda
o‘zgartishlar va qo‘shimchalar kiritilib, yangi tahriri tasdiqlangan «Vijdon erkinligi
va diniy tashkilotlar to‘g‘risida»gi Qonunda ushbu konstitutsiyaviy qoida
rivojlantirilgan. Chunonchi, Qonunning 5-moddasida shunday deyiladi: «O‘zbekiston
Respublikasida din davlatdan ajratilgan. Hech bir dinga yoki diniy e’tiqodga
boshqalariga nisbatan biron-bir imtiyoz yoki cheklashlar belgilanishiga yo‘l
qo‘yilmaydi». Shuningdek Qonunning 3-moddasida «Chet el fuqarolari va fuqaroligi
bo‘lmagan shaxslar O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari bilan teng ravishda vijdon
erkinligi va diniy e’tiqod erkinligi huquqidan foydalanadilar hamda vijdon erkinligi
va diniy tashkilotlar to‘g‘risidagi qonun hujjatlarini buzganlik uchun qonunda
belgilangan tarzda javobgar bo‘ladilar» deyilgan. Eʼtiqod — dunyoqarash negizida
aks etuvchi ijtimoiy-falsafiy, huquqiy, maʼnaviy-axloqiy, estetik iqtisodiy va
ekologik bilimlarning takomillashgan koʻrinishi; muayyan gʻoyaga boʻlgan ishonch.
Eʼtiqod — dunyoqarash shaxs, jamoa, guruh va jamiyat aʼzolarini maʼlum bir gʻoya,
taʼlimot, yoki dinga qatʼiy ishonish asosida uni haq deb bilib, shu taʼlimot
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
49
toʻgʻrisidagi tasavvur va bilimlarni tashkil qiladi. Inson shu gʻoyani yoki dinni
oʻzining faoliyat dasturi deb hisoblaydi.
Eʼtiqod - ajratib turuvchi tur yoki toifaga bo'lishda qatnashadi. Har bir mavjudot
o'z hududi maydonida boshqa hududdan farq etish uchun turli belgilarni
shakllantirishadi. Misol tariqasida odamlarni umumiylashtirish xizmat ko'rsatishga
uringan diniy e'tiqod: Odamlarni ezgulikga daʼvat etuvchi Xristian eʼtiqodi
insoniylikga — mexribon, tushunishni biladigan, hamdard, tabiatni sevuvchi qalb
egasi. Hudojoʻylik. Xristian eʼtiqodi yaʼni Isus Xrista bilan bogʻliq bo'lgani uchun
Hudoga ishonish Xristos deyiladi. Xristianlar hochga qoqilgan Isus Xristning o'limida
sodir bo'lgan zilzilada qirollik taxtiga ikkiga bo'lingandan so'ng ishonch uyg'onib
sigʻinadilar. Ma'lum vaqtga hayvonlar insoniylikga chorlagan Iso Masixning Hudoga
ishonish davati boshqa turli dinlarda raqobatga aylanib odamlar orasida dinlar yanada
jiddiy tarzdagi niqoblar ko'rinishida "Troya oti" bo'lib xizmat qilishni boshladi. Isus
Xrist yaxshi odamlar uchun Inson koʻzgusi xisoblanadi va shu sababli hoch ramzida
dini koʻrsatiladi.
Ikkinchi eʼtiqod Oʻrta Osiyoda Isus Xrist tarixidan soʻng yangi eʼtiqod turi
Islom dini Muhammad paygʻambar ostida boshlanadi. Arab podshohlari Xristian
eʼtiqodi kirib kelmasligi uchun Islom dinini butun Osiyoga yoyishadi. Xristian va
Islom dini bir-biriga oʻxshash har ikki din ham Hudo borligiga ishonishadi. Lekin
Buyuk Britaniya ilmiy axborot jurnali „Scinise“ 2008-yilda Islom dini vakillari
Xristian eʼtiqodi odamlarini koʻp qoralashlarini yozib oʻtilgan. Bu holat aynan Hudo
o'g'li va hochga qoqilgan Isus Xrista bilan bogʻliqligi gapirilgan. Unga koʻra:
Xristianlar Hudoga emas Isus Xristga sigʻinishadi. Jon MakArtur shu savolga
shunday javob bergan: Isus Xrist Hudoga ishonish nima ekanligini anglatib berdi va
Isus Xrist insonlarning inson ekanligimizni koʻrsatuvchi yuzimizdur. Hudo bizga oʻz
elchilarini paygʻambarlarni yubordi, Hudo bizni shu paygʻambarlardek boʻlishimizni
istaydi hayvonga o'xshab bir-birimizga raqib bo'lishmizni emas, deb javob beradi.
Eʼtiqod erkinligi butun jahon jamiyatida qonunan ximoya qilinadi, unga koʻra: har
qanday eʼtiqod vakili jamiyatga zararsiz shaxs boʻlsa uning eʼtiqodi jinoyat deb
hisoblanmaydi. Etiqod oʻrtasida qoʻzgʻolon judayam koʻp uyushtirilgan va bu hali
ham davom etmoqda. 1571-yilda Amerika va Yevropa hududlarida Anarxistlar ikki
tur eʼtiqodchilarni protestant va katoliklarni bir-birilariga gij-gijlash orqali urush
keltirib chiqarishgan ayni shu holat Arab podshohligida ham kuchli avj olgan, Adolf
Gitler dunyoni egallash uchun fashezm nomi ostida yaxudiylarni yo'q qilish kabi
bi'tatlar bilan urush o'chog'ini yoqadi, Saudiya, Iroq va boshqa ayrim musulmonchilik
partiyalari islomni ximoya qilish orqali urush boshlamoqda. Shunga oʻxshash
urushlar orasida dinini targʻib qilish, himoyalash kabi mantiqsiz qon toʻkilishlar koʻp
sodir etilgan sababli ham demokratiya tizimi davlatlarda yanada kengaytirilgan.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
50
Eʼtiqod tarqalishi - eʼtiqodsiz xalqni oʻzi yoʻq, eʼtiqod turi insonlar uchun
jumboq savollarga asosan "nima uchun" va „qanday yaralgan“ kabi soʻzlarga qarab
eʼtiqod koʻrinishi: iloh, mabud va hokozo. Har bir tiriklikni yaralishida nimadir
sababchi deb hisoblangani uchun ham yaratuvchisi bor deb kelinadi. Hindiston va
yovoyyi changalzorlarda yashovchi hindular orasida: yer, osmon, suv va hayvonlar
koʻrinishidagi oʻylab topilgan mabudlarga sigʻinishadi. Bu guruhdagi hindular oʻta
yovoyyi, manqurtlik belgilariga ega murosa qurib boʻlmaydigan odamlar xisoblanadi.
Ekspeditsiya izlanishlar va taqqoslash ishlarida shunisi maʼlum boʻldiki insonlar
eʼtiqodini oʻzini ichki hohishlariga qarab ishlatishadi. Mayeris hindular qabilasi
yirtqich hayvon timsoxga sigʻinadi asli kelib chiqishi toʻda sardori ochlikga qarshi
kurashish uchun yirtqichdek kuchli boʻlish kerak deya „ojiz boʻlma yirtqich boʻl“ deb
ruhiyatni koʻtaradi va bu avlodlar orasida kuchli bogʻliqlik berish natejasida to'liq bir
ertak bilan „Timsox mabud“ ulugʻlanadi va bora-bora eʼtiqod va timsoh haqida
ertaknamo afsonalar aytiladi. Mayeris hindular xatto timsoxga oʻxshash uchun bel
terisini kesib timsox terisiga oʻxshatishga harakat qilishadi. Buni oqibatida qonga
infektsiya tushirish yoki koʻlga tushganda timsox uchun oʻljaga aylanish bilan
tugagan. Bu yerda boshlangʻich eʼtiqod yaxshilik uchun xizmat qilishda qatnashib
keyinchalik oʻzini yoʻq qilishda qatnashganligi aytilmoqda. Odatda hayvoniylik
tuygʻulari: jang qilish, qonsirash, egalik qilish tushunchalari eʼtiqodni zaxarlab olishi
oson boʻladi. Chunki Germaniya olimlari tomonidan odam miya faoliyati haligacha
ongli fikr yuritmasligi aytib oʻtildi. Bunda odamlarda haligacha yovoyyilik belgilari
yoʻqolmaganligi aytilmoqda. Diniy ekstremizm bunga yaqqol misol. Isomni targʻib
etish va ximoyalash bu shunchaki bir baxona buni ortida hokimyat, qurol sotuvchilar,
siyosat oʻyinlari turadi xolos, omi odamlarni boshqarish uchun dinni sindirish kerak
boʻlarkan shunda u tigʻli qurolga aylanadi, deydi dinshunos olim Antonio Moresson.
Eʼtiqod taʼlimi bugungi davrda gʻarb mamlakatlarida ilmiy metodiklar bilan ketishi
aytiladi.
Din (arabcha: – „eʼtiqod“, „ishonch“, „itoat“) jamoat tomonidan shifrlangan
qadimiy yozuvlar, mifologiya va rituallarga qatʼiy amal qilingan holda bajariluvchi
harakatlar toʻplamidir. Shuningdek, shaxsiy e’tiqod hamda mistik kechinmalardan
iborat boʻlishi ham mumkin. „Din“ atamasi ham jamoat eʼtiqodiga oid shaxsiy
amaliyotlarni, ham guruh tomonidan bajariluvchi rituallarga qoʻllanadi. Barcha
patriarxal dinlar bir gʻoyani ilgari surishadi: olam va odamlarni ikkiga, biri
muqaddas, boshqasi kufr boʻlgan qismlarga boʻlish. Din odatda hech kim tomonidan
kuzatilmaydigan va aniqlanmaydigan, gʻayritabiiy, muqaddas, eng yuqori shaxs yoki
mavjudotga fokuslangan oʻzak eʼtiqod ustiga qurilgan ijtimoiy tizim, deb ham
taʼriflanadi.
An’analar, qadriyatlar, institutlar, rituallar va diniy matnlar oʻzak eʼtiqod bilan
bogʻliq koʻriladi, va bulardan baʼzilari sekyular falsafa bilan mos tushmasligi
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
51
mumkin. Dinni shuningdek „turmush tarzi“ ham deyishadi. Dinlarning kelib chiqishi
turli madaniyatlarda turlicha kechgan. Ayrim dinlar ijtimoiy tartibni belgilab kelgan
boʻlsa, boshqalari insonning ichki kechinmalari va ruhiyatini tartibga solishni
koʻzlaydi. „Din“ soʻzini baʼzi hollarda „e’tiqod“ maʼnosida ham qoʻllashadi, lekin bu
doim oʻrinli emas, zero eʼtiqod shaxsiy ishonchdan iboratdir, aslo ijtimoiy tizim
emas. Din – xudo yoki xudolar, gʻayritabiiy kuchlar mavjudligiga ishonish. Din
muayyan taʼlimotlar, his-tuygʻular, toat-ibodatlar va diniy tashkilotlarning faoliyatlari
orqali namoyon boʻladigan, olam, hayot yaratilishini tasavvur qilishning alohida
tarzi, uni idrok etishning oʻziga xos usuli. Dinning paydo boʻlishi haqida yagona fikr
yoʻq. Islom dini taʼlimotiga koʻra, din – Alloh tomonidan oʻz paygʻambarlari orqali
bashariyat olamiga joriy etilajagi zarur boʻlgan ilohiy qonunlardir. Tabiat va insonni
yaratgan, ayni vaqtda insonga toʻgʻri, haqiqiy hayot yoʻlini koʻrsatadigan va
oʻrgatadigan ilohiy qudratga ishonchni ifoda etadigan taʼlimotdir. Din dunyo, inson,
mavjudotlarning kelib chiqishi, insonning yashashdan maqsadi kabi savollarga
oʻzicha javob beradi. Dunyoviy ilm nuqtai nazaridan din kishilik jamiyati tarixiy
taraqqiyotining maʼlum bosqichida paydo boʻlgan ijtimoiy ong shakllaridan biri. Bu
dunyoqarash jamiyatning maʼlum tarixiy davr va sharoitlaridagi talablari, ehtiyojlari
asosida shakllanadi. Ulugʻ mutafakkir Abu Nasr Forobiy dinga falsafa bilan bir
qatorda haqiqatga yetishishning 2 mustaqil usulidan biri sifatida qaragan.
Forobiyning fikricha, falsafadagi masalalar isbotini paygʻambarlar ramzlar shaklida
bayon qilganlar. Dinga turlicha yondoshishni Beruniy, Ibn Sino, Umar Xayyomning
ijtimoiy-falsafiy qarashlarida, Ibn Rushdning ikki haqiqat nazariyasida kuzatish
mumkin. 18-asr fransuz faylasuflarining dinga boʻlgan oʻziga xos yondashuvlari, 19-
asrda mifologik maktab (aka-uka Ya. Grim va V. Grim, M. Myuller), antropologik
maktab (L. Feyerbax) va boshqa turli yoʻnalishlar paydo boʻlgan boʻlsa, 20-asrda
dinni tadqiq qilish yuzasidan yana boshqacha qarash va nazariyalar (K. Yung, E.
Dyurkxeym) vujudga keldi. Dinning nima ekanligi turlicha izohlansa-da, umuman
olganda din – ishonmoqlik tuygʻusidir. Bunday tuygʻusi boʻlmagan xalq yoʻq.
Chunki biron-bir xalq dinsiz, eʼtiqodsiz, biron-bir narsaga ishonchsiz yashay
olmaydi. Din insoniyatning eng teran, eng goʻzal maʼnaviy-ruhiy ehtiyojlaridan
biridir. Insoniyat tarixida din turli shakllarda namoyon boʻlgan. Dinning dastlabki
koʻrinishlari fetishizm, totemizm, animizm, sehrgarlik va b.dir. Shuningdek,
urugʻqabila dinlari, milliy dinlar (iudaizm, hinduiylik, sintoizm, daosizm,
konfutsiychilik), jahon dinlari (buddizm, xristianlik, islom) vujudga kelgan. Din
avvaliga koʻpxudolik (poli-teistik), soʻngra yakkaxudolik (monoteistik) koʻrinishida
boʻlgan. Har bir din diniy dunyoqarash, diniy marosim, diniy tuygʻu va sigʻinish
obʼyektlarini oʻz ichiga oladi. Har qanday jamiyatda din maʼlum ijtimoiy, maʼnaviy
va ruhiy vazifalarni bajaradi. Uning ijtimoiy hayotga taʼsiri kuchlidir. Har bir din
dindorlarini oʻz taʼlimoti doirasida saqlashga harakat qiladi, oʻz qavmlari uchun
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
52
tasalli beruvchi, ovutuvchilik vazifasini oʻtaydi. Dinlar oʻz marosim va
bayramlarining qavmlari tomonidan qatiy tartibga amal qilgan holda bajarilishini
shart qilib qoʻyadi, shuningdek, oʻz qavmlarining birligini, jamiyat va shaxsning
oʻzaro aloqada boʻlishini taʼminlashga intiladi. Din insonga yashashdan maqsad,
hayot mazmuni, bu dunyo va u dunyo masalalariga oʻz munosabatini bildirib turadi.
U umuminsoniy axloq meʼyorlarini oʻziga singdirib, xulq-atvor qoidasiga aylantiradi.
Madaniyat rivojiga katta taʼsir koʻrsatib, umuminsoniy va milliy qadriyatlarni saqlab
qolish va avloddan-avlodga yetkazish ishiga yordam beradi. Din insonning ishonchli
hamrohi, odamzot hayotining bir qismi boʻlib kelgan. Unga turli davrda turlicha
munosabatda boʻlingan. Dinni jamiyatning hukmron kuchlari davlat siyosati
darajasiga koʻtargan yoki din hamda dindorlarni ayovsiz taʼqib ostiga olgan hollar
tarixda koʻp uchraydi. Yaqin oʻtmishda – shoʻrolar davrida dinni kamsitish va unga
qarshi kurash siyosati olib borildi.
Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, din madaniy-maʼnaviy omillar umumiy
silsilasiga kiruvchi teng huquqli qadriyat sifatida tan olindi va dinga toʻla erkinlik
berildi. Diniy jamoalar, tashkilotlarga qonun doirasida ochiq va daxlsiz faoliyat
koʻrsatish imkoniyati yaratildi. Oʻzbekiston aholisining asosiy qismi islom diniga,
yevropalik aholi xristianlikning pravoslaviye mazhabiga eʼtiqod qiladi. Ular bilan bir
qatorda katolik, protestant, boshqa mazhab (jami 15 dan ortiq konfessiya) vakillari
yashaydi. Ular vatan mustaqilligini mustahkamlash, siyosiyijtimoiy barqarorlikni
taʼminlash yoʻlida faoliyat yuritmoqdalar.
Oʻzbekiston dunyoviy davlat boʻlib, din davlatdan ajratilgan. Vijdon
erkinligining kafolatlari Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida, „Vijdon
erkinligi va diniy tashkilotlar toʻgʻrisida“gi qonunda (1998) bayon etilgan.
Oʻzbekistonda din va diniy dunyoqarash dunyoviy turmush tarzi, dunyoviy fikr bilan
yonma-yon rivojlanib kelmoqda. Dinning paydo bo‘lishi - bugungi kunda fanda
dinlarning shakllanishi tarixiga oid ikki xil qarash mavjud.
Birinchi qarashga ko‘ra dinning paydo bo‘lishi bevosita insoniyatning yaralishi
bilan bog‘liq.Xudo ilk insonlarni yaratishi bilan ularga o‘zini tanitdi,natijada inson ilk
dinga e’tiqod qila boshladi.Bunday qarash fanda “teologik yondashuv” deb
nomlanadi.Bugun mavjud bo‘lgan har qanday din o‘zining tarixini insoniyat
yaralishi-ilk inson bilan bog‘lashini ko‘rishimiz mumkin.Jumladan,islom dinida-
Odam va Havvo,yahudiylik va xristianlikda-Adam va Yeva,zardushtiylikda
Govmard,sintoizmda-Mikado va boshqalar.Mazkur ta’limotlar dinlarning muqaddas
manbalarida bayon qilingan.
Teologik
yondashuvga
ko‘ra,
turli
buyumlarga
sig‘inish
va
ko‘pxudolik,jumladan animizm, totemizm,fetishizm va shomonlik yakkaxudolilikdan
keyin yuzaga kelgan. Dinlarning kelib chiqishi haqidagi ikkinchi qarash fanda
“materialistik yondashuv” deb nomlanadi.Mazkur qarashlarning paydo bo‘lishi antik
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
53
davrga borib taqalib,ilk bor qadimgi yunon faylasuflari qarashlarida aks etgan.XVII
asrga kelib Yevropada cherkov hokimiyatining susaya boshlashi,hurfikrlilik
namoyandalari -din tanqidchilarining paydo bo‘lishi,XIX asrning ikkinchi yarmida
Charlz Darvin tomonidan “Turlarning kelibchiqishi” (1859) nomli asarning chop
etilishi ham turtkibo‘ldi.Keyinchalik mazkur qarashlar Avgust Komt vaLyudvig
Buxnerlar tomonidan eng cho‘qqisiga ko‘tarildi.Unga ko‘ra din bu ijtimoiy hodisa,
inson tafakkuri,emotsiyalari mahsulidir.
Mazkur qarash tarafdorlari fikricha,dinlar soddadan-murakkabga,umumiylikdan-
xususiylikka,ko‘pxudolikdan-yakkaxudolikka tomon uzoq tarixiy evolyutsion
jarayonni
bosib
o‘tgan.Unga
ko‘ra,ilk
davrdagi
ibtidoiy
odamning
jismoniy,fiziologik, asab-endokrin,biologik, psixologik va boshqa sohalari o‘ziga
xosxususiyatlarga ega edi.Bu nafaqat uning hayoti va faoliyatiga,fe’l-atvoriga, balki
uning
fikrlash
darajasiga,kuchli
hayajonlanishiga,tasavvur
etishiga,
mustahkam,haqiqiy yoki soxta mantiqiy qonuniyatlarni kashf etishiga ta’sir
ko‘rsatadi.Uyqu,tush va nafas olish kabi holatlarda tanani boshqaruvchi va o‘lim
bilan undan ajratib turuvchi,hayot bag‘ishlovchi qandaydir kuch mavjudligiga
ishongan
ajdodlarimiz,
mazkur
kuch
harakat
qiluvchi
har
bir
narsa:daryo,quyosh,oy,daraxt kabi mavjudotlarda bor deb tasavvur qilganlar.Natijada,
inson qo‘rquvi, hurmati, ehtiyoji va zarurati darajasida ularga sig‘ina boshlagan.
Materialistik maktab tarafdorlari fikriga ko‘ra, qo‘rquv dinlarning kelib
chiqishida asosiy rol o‘ynagan hissiy holatdir. Oʻzbekistonda islom eng keng
tarqalgan din hisoblanadi. Mamlakat 1991-yilda mustaqillikka erishgach,
Oʻzbekistonda musulmonlar salmogʻi sezilarli darajada oshdi. Bugungi kunda u
aholining 96,5 foizini tashkil qiladi. Aholi Islom dinining asosan hanafiylik
mazhabiga eʼtiqod qiladi. Shuningdek oz miqdorda shialik mazhabi eʼtiqodchilari
ham mavjud. Markaziy Osiyo xalqlarining musulmon dinini qabul qilishi VIII
asrning birinchi choragida arab xalifaligining yurishlari bilan bogʻliq holda
boshlandi. Dastlab islom dini Turkistonning janubiy qismlarida mustahkamlanib,
keyin asta-sekin shimolga tarqala boshladi. Mintaqada islom dinining oʻrnatilishi
islomgacha boʻlgan diniy eʼtiqodlar (xususan, zardushtiylik) bilan uzoq va keskin
qarama-qarshilikda kechdi. Yirik qoʻzgʻolonlar diniy sabablarga koʻra paydo boʻldi
(ulardan eng muhimi Muqanna boshchiligidagi „oq kiyimlilar“ harakatidir). Islom
dinini yoyish uchun arablar va ular maʼqullagan mahalliy sulolalar gʻoziylar
otryadlarini — eʼtiqod uchun koʻngilli jangchilarni tuzdilar. Shu bilan birga, gʻoziy
boʻlinmalari musulmon hukmdorlarining tayanchidan tashvishlanish obyektiga
aylanib, hokimiyatga qarshi talon-toroj qilishga oʻtgan holatlar mavjud. Yangi dinni
mintaqada yoyish siyosatini gʻayrat bilan olib borgan Somoniylar sulolasi (IX-X
asrlar) davrida faol mustahkamlandi. Bu davrda turkiy xalqlarning salmoqli qismi
islom dinini qabul qildi. Oʻsha davrda hudud islomning oltin davrini boshlab bergan
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
54
ilm-fan, tibbiyot, falsafa va ixtirolarning jahondagi yetakchi markaziga aylandi.
Biroq, qoraxoniylarning turkiy sulolasi Somoniylar mulkiga hujum qilganda, bu fakt
halokatli rol oʻynaydi — urush eʼtiqod uchun emas, balki musulmonlar oʻrtasida olib
borilmoqda, degan bahona bilan ruhoniylar ularning aralashuvidan bosh tortadilar,
hukmronlikdan mahrum qiladilar. Moʻgʻullar istilosi davrida Markaziy Osiyo
aholisining noroziligi boshqa narsalar qatori diniy motivlar bilan ham kuchaydi,
chunki bosqinchilar „kofirlar“ edi. 1238-yilda hunarmand Mahmud Torobiy
Buxoroda qoʻzgʻolon koʻtarib, oʻzini yangi xalifa deb eʼlon qildi, biroq u gʻanimlar
bilan birinchi toʻqnashuvda halok boʻldi va keyingi yili isyonchilar bostirildi. Biroq
keyinchalik moʻgʻul hukmdorlari va zodagonlarining oʻzlari islom dinini qabul qilib,
Markaziy Osiyodagi yashovchi xalqlarining dindoshlariga aylanishdi. Markaziy
Osiyoning taniqli siyosatchisi va sarkardasi Amir Temur islom tarafdori boʻlib, uning
tashabbusi bilan koʻplab diniy binolar, jumladan, Samarqanddagi eng katta
Bibixonim masjidi bunyod ettirgan. Sohibqiron davrida koʻchmanchilar orasida
soʻfiy islomni targʻib qilgan nufuzli turkiy ilohiyot olimi Ahmad Yassaviy (Turkiston
shahri, hozirgi Janubiy Qozogʻiston viloyatida) qabri ustiga ham maqbara qurilgan
(mintaqada avliyo sifatida eʼzozlangan). Amir Temur saroy xattoti Umar Aqto
Qur’onni shu qadar kichik harflar yordamida koʻchirib yozgani aytiladiki, kitobning
butun matni muhr uzukiga sigʻdirgan. Aytishlaricha, Umar ham shunday katta
Qurʼon yaratganki, uni tashish uchun arava kerak boʻlgan.
Oʻzbekxonning musulmon boʻlishi bilan islom Dashti Qipchoq oʻzbeklari
orasida ham tarqaldi. Buxorolik sayyid va Yasaviy tariqati shayxi Ibn Abdulhamid
tomonidan islomni qabul qilgan Oʻzbekxon Oltin Oʻrda oʻrtasida islom dinini targʻib
qildi va Oʻrta Osiyo boʻylab kengayishi uchun islomlashtirish tashviqoti faoliyatini
kuchaytirdi. Uzoq muddatda islom xonga Oʻrdadagi oʻzaro kurashlarni bartaraf etish
va davlat institutlarini barqarorlashtirish imkonini berdi. Atoqli islom olimi al-
Buxoriy hozirgi Oʻzbekiston hududida yashagan, uning „Sahih al-Buxoriy“ kitobi
sunniylar tomonidan barcha hadis toʻplamlari ichida eng sahih va Qur’ondan keyingi
eng nufuzli kitob hisoblanadi. Mintaqaning boshqa musulmon ulamolari Imom
Termiziy va Abu Mansur al-Moturidiylar boʻlib, ular islom fiqhi ulamolarining
asoschilaridan boʻlganlar. Oʻzbekiston hukumatining Islomga nisbatan siyosati
Shavkat Miromonovich Mirziyoyev davrida yangicha muhit kasb etdi. Uning qoʻl
ostida quyidagi choralar koʻrildi.
2017-yildan boshlab ayrim masjidlarda (shu jumladan, Toshkent masjidida)
azon aytishga ruxsat berildi; Voyaga yetmaganlarga diniy marosimlarda ishtirok
etishga ruxsat berildi;
2018-yilda Oʻzbekiston rasmiylari Hajga borish uchun kvotalar sonini oshirgan
boʻlsa, 2018-yilda 7520 kishiga Hajga borishga ruxsat berildi. (Saudiya Arabistoni
uch barobar kvota ajratgan). 1992-yildan 2016-yilgacha har yili 5200 kishiga
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
55
Oʻzbekistondan chiqib ketishga ruxsat berilgan edi; Umra uchun cheklovlar olib
tashlandi va narxlar tushdi;
2017-yil dekabrida Shavkat Mirziyoyev „diniy sabablarga koʻra“ deb qamalgan
763 nafar mahbusni amnistiya qildi; Islom sivilizatsiyasi markazining tashkil etilish
hamda Samarqandda Imom Buxoriy nomidagi xalqaro ilmiy tadqiqot markazi,
Toshkent Islom akademiyasini tuzish rejalandi. Natijada Shavkat Mirziyoyev davrida
masjidlar koʻpaydi, diniy sabablarga koʻra qamalganlar soni kamaydi. 2016—2017-
yillarda Oʻzbekistonda ekstremistik va noqonuniy diniy faoliyat uchun qamalganlar
soni 13,5 mingdan 7 ming nafarga kamaydi. Masjidlar soni 2042 taga yetdi, bu 1998-
yildan beri eng yuqori koʻrsatkichdir. Oʻzbekiston musulmonlari diniy boshqarmasi
islom dinini oʻrgatish boʻyicha onlayn dasturlarni ishga tushirdi va 2018-yilda
Oʻzbekistonning 8 mingga yaqin aholisiga bitta imom toʻgʻri keldi. Shu bilan birga,
Oʻzbekistonda Shavkat Mirziyoyev davrida blogerlarga nisbatan jarimalar (jamiyat
hayotida islom taʼsirini kengaytirish tarafdori boʻlgani uchun), radikal islomiy
tashkilotlar vakillarini hibsga olish, shuningdek, noqonuniy faoliyat yoʻlga qoʻyilgan
tashkilotlarni yoʻq qilish choralari koʻrildi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Sh.M.Mirziyoyev. “Yangi O‘zbekiston strategiyasi” Toshkent 2021.
2.
A. Asqarov. Dinshunoslik asoslari. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy
ensiklopediyasi, 2019.
3.
Sh. Yusupov. Diniy e’tiqod va jamiyat taraqqiyoti. – Toshkent: Ma’naviyat,
2021.
4.
M. Karimov. Islom dini va uning qadriyatlari. – Toshkent: Sharq, 2020.
5.
Aralovna, Ochilova Guzal, et al. "Ecological globalization and its social place
in the globalization system of processes." Journal of Survey in Fisheries Sciences
10.1S (2023): 5000-5006.
6.
Ayonovna A. S. IN THE CONTEXT OF ENVIRONMENTAL
GLOBALIZATION, THE NEED FOR ENVIRONMENTAL EDUCATION
BECOMES A PRIORITY //American Journal Of Social Sciences And Humanity
Research. – 2024. – Т. 4. – №. 07. – С. 30-35.
7.
Omonov, Bakhodir Nurillaevich, Go‘zal Aralovna Ochilova, and Sitora
Ayonovna Azamova. "SPECIFIC CHARACTERISTICS OF THE ECOLOGICAL
ENVIRONMENT IN UZBEKISTAN." World of Scientific news in Science 1.3
(2023): 15-28.
8.
Ayonovna, Azamova Sitora. "The Need for the Formation of Environmental
Education and Upbringing in Young People in the Conditions of Environmental
Globalization." Global Scientific Review 13 (2023): 7-10.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
56
9
. Ayonovna, Azamova Sitora, and Pirimov Lerik Xudoyberdi o‘g‘li.
"EKOLOGIK MADANIYATNI SHAKLLANTIRISHDA EKOLOGIK OMIL
TUSHUNCHASI ‘." TADQIQOTLAR. UZ 40.4 (2024): 135-139..
10.
Ayonovna A. S. IN THE CONTEXT OF ENVIRONMENTAL
GLOBALIZATION, THE NEED FOR ENVIRONMENTAL EDUCATION
BECOMES A PRIORITY //American Journal Of Social Sciences And Humanity
Research. – 2024. – Т. 4. – №. 07. – С. 30-35..
11.
Shakhrisabz A. S. A. THE USE OF THE SCIENTIFIC HERITAGE OF
ORIENTAL SCIENTISTS IN THE FORMATION OF ECOLOGICAL CULTURE
AMONG SCHOOLCHILDREN IN THE CONTEXT OF ECOLOGICAL
GLOBALIZATION //International Scientific and Current Research Conferences. –
2024. – С. 94-97.
12
. Azamova S. EKOLOGIK TA’LIM VA TARBIYANING RIVOJLANISH
BOSQICHLARI //Talqin va tadqiqotlar. – 2024. – Т. 1. – №.
13.
Azamova, Sitora Ayanovna. "PROBLEMS OF FORMATION OF
ECOLOGICAL
CULTURE
IN
THE
CONTEXT
OF
ECOLOGICAL
GLOBALIZATION." BEST JOURNAL OF INNOVATION IN SCIENCE,
RESEARCH AND DEVELOPMENT 3.5 (2024): 743-749.
14.
Ayonovna A. S. IN THE CONTEXT OF ENVIRONMENTAL
GLOBALIZATION, THE NEED FOR ENVIRONMENTAL EDUCATION
BECOMES A PRIORITY //American Journal Of Social Sciences And Humanity
Research. – 2024. – Т. 4. – №. 07. – С. 30-35.
15.
Ayonovna, Azamova Sitora. "The Need for the Formation of
Environmental Education and Upbringing in Young People in the Conditions of
Environmental Globalization." Global Scientific Review 13 (2023): 7-10.
16
Ayonovna, Azamova Sitora, and Pirimov Lerik Xudoyberdi o‘g‘li.
"EKOLOGIK MADANIYATNI SHAKLLANTIRISHDA EKOLOGIK OMIL
TUSHUNCHASI ‘." TADQIQOTLAR. UZ 40.4 (2024): 135-139..
17.
Ayonovna A. S. IN THE CONTEXT OF ENVIRONMENTAL
GLOBALIZATION, THE NEED FOR ENVIRONMENTAL EDUCATION
BECOMES A PRIORITY //American Journal Of Social Sciences And Humanity
Research. – 2024. – Т. 4. – №. 07. – С. 30-35..
18.
Shakhrisabz A. S. A. THE USE OF THE SCIENTIFIC HERITAGE OF
ORIENTAL SCIENTISTS IN THE FORMATION OF ECOLOGICAL CULTURE
AMONG SCHOOLCHILDREN IN THE CONTEXT OF ECOLOGICAL
GLOBALIZATION //International Scientific and Current Research Conferences. –
2024. – С. 94-97.
19.
Azamova
S.
EKOLOGIK
TA’LIM
VA
TARBIYANING
RIVOJLANISH BOSQICHLARI //Talqin va tadqiqotlar. – 2024. – Т. 1. – №. 1.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
57
20.
OMONOV, Bahodir. "“DASTUR UL-MULUK” VA “SADDI
ISKANDARIY” ASARLARIDA GEOSIYOSIY QARASHLAR." News of the
NUUz 1.1.2 (2024): 180-183.
21
Nurillaevich, O. B. "THE IMPORTANCE OF RELIGIOUS VALUES
IN THE FORMATION OF A PERSONAL ECOLOGY CULTURE." Archive of
Conferences. Vol. 15. No. 1. 2021.
22.
Omonov, Bahodir. "IS ARAL SEA OR LAKE?(SOME THOUGHTS
ABOUT THE REASONS THAT TURNED THE ARAL SEA INTO THE LAKE,
MORE PRECISELY INTO THE DESERT" ARALKUM")." Theoretical & Applied
Science 3 (2016): 63-67.
23.
Nurillaevich, A. B. "Shortage and Problem of Drinking Water in Central
Asia." American Journal of Language, Literacy and Learning in STEM Education
(2993-2769) 1.9 (2023): 504-509.
24.
. Очилова, Гўзал Араловна. "Чучук Сув Танқислиги Муаммосининг
Марказий Осиёга Хавфи. Омонов Баходир Нуриллаевич."
25.
Omonov, B. N. "O ‘zbekiston ekologik siyosatining strategik asoslari."
Философия и право 28.2 (2024): 41-43.
26.
.
Omonov,
Bahodir.
"EKOLOGIK
MADANIYATNI
SHAKLLANTIRISHDA EKOLOGIK TARBIYANING O ‘RNI." Modern Science
and Research 4.3 (2025): 125-128.
27.
. OMONOV, Baxodir. "ETNIK NIZOLARNING MARKAZIY OSIYO
DAVLATLARI GEOSIYOSIY MUNOSABATLARIGA TA’SIRI." News of the
NUUz 1.1.1 (2025): 164-166.
28.
Omonov, Bakhodir. "The Expression of Geopolitical Knowledge in the
Works “the City of Virtuous People” and “India”." JournalNX 9.6 (2023): 16-20.
