International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 13 (59) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
52
TALABALARDA IJTIMOIY FAOLLIKNI RIVOJLANTIRISHDA
KITOBXONLIKNING METODIK TIZIMI
Qodirova Odinaxon Xayitboy qizi
Farg‘ona davlat universiteti talabasi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada
A.P.Nechayev va L.A.Mosunova qarashlari
asosida talabalarda kitobxonlikni rivojlantirish masalalari haqidagi tadqiqotlar
xususida qisqacha fikrlar bayon etiladi. Mutolaa darajalari, badiiy idrok, ijodiy
tafakkur va ijtimoiylashtirish jarayonining ahamiyati ochib beriladi. Kitobxonlik
orqali talabalarning ijtimoiy faolligini oshirish, axborot-resurs markazlari,
volontyorlar va ota-onalar bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘yish, milliy qadriyatlarga
asoslangan texnologiyalarni joriy etish bo‘yicha metodik tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
kitobxonlik, mutolaa, badiiy idrok, ijodiy tafakkur,
ijtimoiylashtirish, talaba, ijtimoiy faollik, axborot-resurs markazi, volontyorlik,
hamkorlik, metodik tavsiyalar.
Abstract.
This article presents brief thoughts on the research on the
development of reading in students based on the views of A.P. Nechayev and L.A.
Mosunova. The importance of reading levels, artistic perception, creative thinking
and the process of socialization is revealed. Methodological recommendations have
been developed on increasing the social activity of students through reading,
establishing cooperation with information resource centers, volunteers and parents,
and introducing technologies based on national values.
Keywords:
reading, reading, artistic perception, creative thinking, socialization,
student, social activity, information resource center, volunteering, cooperation,
methodological recommendations.
Абстрактный.
В статье кратко представлены исследования по
формированию навыков чтения у учащихся на основе взглядов А.П. Нечаева и
Л.А. Мосуновой. Раскрывается важность уровней чтения, художественного
восприятия, творческого мышления и процесса социализации. Разработаны
методические рекомендации по повышению социальной активности учащихся
через чтение, налаживанию взаимодействия с информационно-ресурсными
центрами, волонтерами, родителями, внедрению технологий, основанных на
национальных ценностях.
Ключевые слова
: чтение, художественное восприятие, творческое
мышление, социализация, студент, общественная активность, информационно-
ресурсный центр, волонтерство, сотрудничество, методические рекомендации.
Kirish
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 13 (59) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
53
Bugungi globallashuv va axborot asrida yosh avlodning tafakkuri, ma'naviyati
va intellektual salohiyatini shakllantirishda kitobxonlikning o‘rni beqiyosdir.
Ayniqsa, oliy ta'lim muassasalarida tahsil olayotgan talabalar uchun badiiy adabiyot
nafaqat estetik zavq manbai, balki shaxsiy kamolot, ijtimoiy faollik va kasbiy
yetuklikka olib boruvchi muhim vosita hisoblanadi.
Zamonaviy pedagogik tadqiqotlar, jumladan A.P.Nechayev va L.A.Mosunova
ishlarida kitobxonlikning inson tafakkuri, ijodiy qobiliyatlari va ijtimoiy ongini
shakllantirishdagi ahamiyati chuqur tahlil etilgan. Kitob o‘qish jarayoni orqali talaba
nafaqat matnni idrok qiladi, balki o‘z fikr-mulohazasini shakllantiradi, atrofdagi
voqealarga nisbatan ongli munosabat bildiradi.
Shu bois, ushbu tadqiqotda talabalarda kitobxonlik madaniyatini rivojlantirish, u
orqali ularning ijtimoiy faolligini oshirish hamda ma’naviy kommunikatsiya
imkoniyatlarini kengaytirishga oid metodik yondashuvlar yoritiladi.
Bugungi kunda talabalarda kitobxonlikni rivojlantirish, ularning ijtimoiy
faolligini oshirishda muhim vositaga aylanishi lozim. A.P. Nechayevning
tadqiqotlariga tayanadigan bo‘lsak, talabalar o‘quv-bilish darajasiga qarab turlicha
mutolaa malakasiga ega bo‘ladilar. Kimdir matnni chuqur badiiy idrok qila olsa,
boshqalar matnga nisbatan shaxsiy munosabat bildirishi yoki uni tushunishda
qiynalishi mumkin. Bu holat bizga shuni anglatadiki, kitobxonlikni rivojlantirishda
har bir talabaning individual qobiliyatini inobatga olish lozim.
Shuningdek, L.A. Mosunova fikricha, badiiy adabiyot orqali nafaqat ijodiy
tafakkurni, balki insoniy munosabatlarni shakllantirish, motivatsiyani kuchaytirish va
ta’lim jarayonini insoniylashtirish mumkin. Bu qarashlarni qo‘llab-quvvatlagan
holda, talabalarning o‘zaro muloqoti, kitob orqali ma’naviy boyishlari, shuningdek,
kitobxonlik orqali ijtimoiy kommunikatsiya shakllanishini muhim deb hisoblash
mumkin.
Shu asosda, kitobxonlik faolligini oshirish uchun bir qator amaliy choralarni
muhim: axborot-resurs markazlari faoliyatini kuchaytirish, kitob targ‘ibotiga oid
tadbirlar o‘tkazish, volontyorlik xizmatini yo‘lga qo‘yish, hamkorlik muhitini
shakllantirish
va
ta’limning milliy xususiyatlariga mos texnologiyalarni
takomillashtirish. Bu ishlar orqali nafaqat o‘qish madaniyatini, balki talabaning
jamiyatdagi ijtimoiy faolligini ham yuksaltirish mumkin.
Adabiyotlar tahlili va metodologiya
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 13 (59) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
54
Kitobxonlikni rivojlantirish va uni talaba shaxsining ijtimoiylashuviga ta’siri
zamonaviy pedagogika fanida keng o‘rganilayotgan muhim yo‘nalishlardan biridir.
Bu borada olib borilgan nazariy tadqiqotlar, ayniqsa A.P. Nechayev va L.A.
Mosunova tomonidan ilgari surilgan g‘oyalar dolzarbligi bilan ajralib turadi.
A.P. Nechayev o‘z tadqiqotlarida talabalarning o‘quv-bilish darajasini aniqlash
orqali ularni bir nechta guruhlarga ajratadi: badiiy matnni to‘laqonli idrok eta
oladigan, o‘qiganlarini sust tushunadigan, matnga shaxsiy munosabat bildira
olmaydigan va tasavvuri sust rivojlangan talabalar. Bu yondashuv kitobxonlikni
rivojlantirishda differensial va individual yondashuv zarurligini asoslaydi. Aynan shu
9
MUMINOVA D.A. “KITOBXONLIK VOSITASIDA TALABALARNI SHAXSIY IJTIMOYLASHTIRISHNING
METODIK TIZIMI”. Chirchiq-2024. 15-16-b.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 13 (59) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
55
sababli, har bir talabaning o‘quv ehtiyoji, qiziqishi va bilish qobiliyati asosida
mutolaa faoliyatini tashkil etish talab etiladi.
L.A. Mosunovaning tadqiqotlarida esa badiiy adabiyotning o‘quvchi (talaba)
shaxsini shakllantirishdagi tarbiyaviy va estetik imkoniyatlari chuqur yoritiladi.
Olimaning fikricha, badiiy matnni idrok etish jarayonida qayta tiklovchi va ijodiy
tafakkur faollashadi, bu esa talabalarda motivatsion resurslarning oshishiga olib
keladi. Shu bilan birga, adabiyot orqali ta’lim jarayonining insoniylashtirilishi,
shaxsiy yondashuvga asoslangan ijodiy faoliyat bosqichma-bosqich shakllanishi
ta’minlanadi. Bu yondashuv badiiy adabiyotning nafaqat bilim, balki tarbiya beruvchi
vosita sifatida ahamiyatini ko‘rsatadi.
Pedagogik adabiyotlarda ijtimoiylashtirish tushunchasi keng yoritilgan bo‘lib, u
shaxsning jamiyatga faol moslashuvi, ijtimoiy rollarni egallashi va ma’naviy-
kommunikativ kompetensiyalarini rivojlantirish sifatida talqin qilinadi. Bu jarayonda
kitobxonlik faoliyati muhim vositaga aylanadi. Kitob o‘qish orqali talabalar
jamiyatdagi turli ijtimoiy holatlar, axloqiy me’yorlar, qadriyatlar bilan tanishadi,
ularni ongli ravishda o‘zlashtiradi va kundalik hayotda qo‘llay boshlaydi. Demak,
kitobxonlik – bu faqat bilim olish emas, balki ijtimoiy va ma’naviy shakllanish
vositasi hamdir.
Shuningdek, tahlil natijalariga tayangan holda adabiyotlarda kitobxonlikni
samarali tashkil etish uchun bir qator amaliy tavsiyalar beriladi. Jumladan, axborot-
resurs markazlari faoliyatini kuchaytirish, talabalarda kitob o‘qishga bo‘lgan
qiziqishni oshirish, volontyorlik xizmatini joriy etish, ota-onalar, kutubxonachilar va
talabalar o‘rtasida hamkorlikni mustahkamlash zarurati ta’kidlanadi. Bu tavsiyalar
bugungi kundagi ta’lim tizimi ehtiyojlariga mos bo‘lib, kitobxonlik madaniyatini
shakllantirishda samarali yo‘l hisoblanadi.
Shu asosda aytish mumkinki, ilmiy adabiyotlar talabalarda kitobxonlikni
rivojlantirishni nafaqat o‘qish madaniyati, balki ularning shaxsiy, kasbiy va ijtimoiy
jihatdan shakllanishida asosiy omillardan biri sifatida ko‘radi.
Muhokama
O‘quv-bilish darajasini inobatga olgan holda kitobxonlikni rivojlantirish
jarayoni talabalarning intelektual va ijtimoiy salohiyatini shakllantirishda muhim rol
o‘ynaydi. A.P. Nechayevning tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, o‘quvchilarni mutolaa
jarayonida guruhlarga ajratish, ularning bilim olish va badiiy adabiyotni idrok etish
darajasini hisobga olish zarur. Bu yondashuv har bir talabaga individual yondashuvni
ta’minlash, o‘ziga xos pedagogik usullarni qo‘llash imkonini beradi. Misol uchun,
matnni to‘liq idrok eta oladigan talabalarga ijodiy topshiriqlar va tahlil qilish
vazifalari berilishi mumkin, holbuki, matnni sust tushunadigan talabalarga o‘qish va
tushunishni mustahkamlovchi qo‘shimcha materiallar taqdim etilishi kerak. Bu esa
kitobxonlikning har bir talaba uchun samarali tarzda rivojlanishiga olib keladi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 13 (59) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
56
L.A. Mosunova tomonidan badiiy adabiyotning ta’limdagi ahamiyati haqidagi
g‘oyalar ta’lim jarayonini faqat bilim berish vositasi sifatida emas, balki talabalarning
shaxsiy rivojlanishi va ijtimoiylashuvi uchun zarur bo‘lgan vosita sifatida ko‘rishga
imkon yaratadi. U badiiy adabiyotning motivatsiya va ijodiy tafakkurga ta’sirini
ta’kidlaydi, bu esa talabalarning ijtimoiy faoliyatini kuchaytirishga yordam beradi.
Mosunova fikricha, talaba nafaqat matnni anglaydi, balki o‘zining shaxsiy fikr va
qarashlarini shakllantiradi, ularni ifodalashga o‘rganadi. Badiiy asarlarni o‘qish orqali
talaba faqat adabiy bilimlar bilan boyibgina qolmay, balki o‘z ichki dunyosini
anglash, turli voqealarni tahlil qilish va o‘z fikrlarini ifodalash qobiliyatini
rivojlantiradi.
Ijtimoiy faollik va ijtimoiylashuvni rivojlantirishda kitobxonlikning o‘rni
alohida ahamiyatga ega. Talaba o‘qigan kitoblarini o‘zaro muhokama qilish, tanqidiy
fikrlash orqali ijtimoiy masalalarga nisbatan ongli munosabat hosil qiladi.
Adabiyotlarni o‘qish orqali talabalar o‘zlariga tegishli ijtimoiy va axloqiy normalarni,
jamiyatdagi turli holatlarni anglashadi va ular bilan muomala qilishni o‘rganadilar.
Shu tarzda, kitobxonlik nafaqat ma’naviy-axloqiy, balki ijtimoiy taraqqiyot uchun
ham muhim vositaga aylanadi.
Shuningdek, talabalarda kitobxonlik madaniyatini shakllantirish uchun axborot-
resurs markazlari, kutubxonalar va boshqa pedagogik muassasalar o‘rtasida samarali
hamkorlikni yo‘lga qo‘yish zarur. Bu hamkorlik talabalarni o‘qishga jalb qilish,
ularning kitobga bo‘lgan qiziqishini oshirishga, kitoblarni tanlashda qo‘llaniladigan
metodik yondashuvlar va usullarni rivojlantirishga yordam beradi. Volontyorlar va
ota-onalar bilan hamkorlik ham talabalarning kitobxonlik madaniyatini oshirishda
muhim ahamiyatga ega, chunki ular kitob o‘qishga bo‘lgan qiziqishni
rag‘batlantiruvchi va qo‘llab-quvvatlovchi muhitni yaratishlari mumkin.
O‘quv tizimida kitobxonlikni rivojlantirishda milliy an’analarga, qadriyatlarga
hurmat va e’tibor qaratish muhimdir. Ta’lim jarayonida milliy adabiyotlarni
o‘rganish, talabalarga ularni o‘rganish imkoniyatini yaratish, ularning milliy
madaniyat va tarixga bo‘lgan qiziqishini oshiradi. Bu jarayon, o‘z navbatida, ijtimoiy
faollikni yanada oshiradi, talabalarning jamiyatdagi o‘rni va roli bilan bog‘liq bo‘lgan
ongini shakllantiradi.
Shu bilan birga, kitobxonlikni rivojlantirishda raqamli texnologiyalarni joriy
etish ham muhim ahamiyatga ega. Raqamli resurslar, elektron kitoblar va onlayn
platformalar orqali talabalar kitoblarni o‘qish va ularga tahlil berish imkoniyatiga ega
bo‘ladilar. Bu, o‘z navbatida, ularning o‘qish madaniyatini yuqori darajada
rivojlantirishga olib keladi.
Natijalar
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 13 (59) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
57
Ushbu tadqiqotda talabalarda kitobxonlik madaniyatini rivojlantirish va uning
ijtimoiy faollikka ta’siri o‘rganildi. Tadqiqotning asosiy natijalari quyidagilardan
iborat:
Kitobxonlik va o‘quv-bilish darajasi o‘rtasidagi bog‘liqlik: A.P. Nechayevning
yondashuviga asosan, talabalarning o‘quv-bilish darajasi va mutolaa qobiliyatlari
o‘zaro chambarchas bog‘liq. Ba’zi talabalar badiiy adabiyotni to‘liq idrok etib, ijodiy
fikr yurita olishsa, boshqalar matnni faqat yuzaki tushunadi yoki uning mazmuniga
qarshi shaxsiy munosabat bildira olmaydi. Shu bois, kitobxonlikni rivojlantirishda har
bir talabaning individual imkoniyatlari va qiziqishlarini hisobga olish muhimdir.
Badiiy adabiyotning talaba shaxsini shakllantirishdagi roli: L.A. Mosunovaning
tadqiqotlari asosida badiiy adabiyot talabalarning ijodiy tafakkurini, motivatsiyasini
va ma’naviy faolligini oshirishda katta ahamiyat kasb etadi. Badiiy matnlarni o‘qish
talabalarda nafaqat intellektual, balki ma’naviy va axloqiy rivojlanishga ham olib
keladi. Kitoblar orqali talaba o‘z ichki dunyosini kengaytiradi, turli voqealar va
holatlarga qarshi o‘z munosabatini shakllantiradi.
Ijtimoiy faollikni rivojlantirishdagi kitobxonlikning ahamiyati: Kitobxonlik
faolligini oshirish, ayniqsa ijtimoiy munosabatlar va kommunikatsiyani rivojlantirish
uchun samarali vosita bo‘lishi mumkin. O‘qilgan matnlarni tahlil qilish, ularni
muhokama qilish orqali talaba jamiyatdagi turli masalalarga nisbatan ongli va
mas’uliyatli munosabatni o‘zlashtiradi. Bu jarayon talabalarni faollashtiradi va
jamiyatda o‘z o‘rnini topishga yordam beradi.
Axborot-resurs
markazlari
va
kutubxonalar
faoliyatining
ahamiyati:
Kitobxonlikni rivojlantirishda axborot-resurs markazlari va kutubxonalar muhim rol
o‘ynaydi. Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, axborot-resurs markazlari talabalar bilan
bevosita muloqotda bo‘lib, ularning kitob o‘qishga bo‘lgan qiziqishini oshirishi va
o‘qish madaniyatini shakllantirishda qo‘shimcha imkoniyatlar yaratadi.
Milliy adabiyotlar va raqamli texnologiyalarning roli: Milliy adabiyotlar va
tarixiy asarlar talabalar uchun muhim ma’naviy manba bo‘lib, ularning milliy va
madaniy ongini rivojlantirishga yordam beradi. Raqamli texnologiyalarni joriy etish,
elektron kitoblar va onlayn resurslar orqali kitob o‘qish imkoniyatlarini kengaytirish
talabalar uchun yanada qulay va samarali sharoit yaratadi.
Volontyorlik xizmatining roli: Volontyorlar orqali talabalarga kitobxonlik
madaniyatini targ‘ib qilish, ularni o‘qishga jalb etish va o‘qish bo‘yicha bilimlarini
oshirish imkoniyatlari yaratildi. Tadqiqotda ko‘rsatilganidek, volontyorlar faoliyati
nafaqat kitob o‘qish, balki ijtimoiy faollikni rivojlantirishda ham katta o‘rin tutadi.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, kitobxonlik madaniyatini shakllantirish uchun bir
qator pedagogik, metodik va amaliy chora-tadbirlarni joriy etish zarur. Bular
talabalarning nafaqat intellektual, balki ma’naviy va ijtimoiy rivojlanishiga xizmat
qiladi, hamda ta’lim tizimining samaradorligini oshirishga yordam beradi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 13 (59) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
58
Xulosa
Ushbu tadqiqotda talabalarda kitobxonlik madaniyatini rivojlantirishning
ijtimoiy faollikka ta’siri o‘rganildi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki,
kitobxonlikni rivojlantirishda individual yondashuv zarur. Talabalarning o‘quv-bilish
darajasi va badiiy adabiyotga bo‘lgan munosabati har xil bo‘lishi tufayli, ularni
shaxsiy ehtiyojlariga mos ravishda yo‘naltirish muhimdir.
Badiiy adabiyot talabalarda ijodiy tafakkur va tasavvur qobiliyatini
rivojlantiradi, ularni ma’naviy va ijtimoiy jihatdan boyitadi. O‘qish jarayoni
talabalarda ijtimoiy faollikni oshiradi va ularni jamiyatdagi masalalarga qarshi ongli
munosabatni shakllantiradi.
Kutubxonalar
va
axborot-resurs
markazlarining
faoliyati,
raqamli
texnologiyalarni joriy etish va volontyorlik xizmatlari kitobxonlik madaniyatini
rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Bular talabalarni o‘qishga jalb qilish va
ularni ijtimoiy faollikka undashda samarali vositalardir.
Umuman olganda, talabalarda kitobxonlik madaniyatini rivojlantirish nafaqat
bilimlarni oshiradi, balki ularning jamiyatda faol o‘rin egallashiga yordam beradi. Bu
jarayon ijtimoiy taraqqiyotga katta hissa qo‘shadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Nechayev, A.P. (1990). Pedagogika va adabiyot ta’limi. Tashkent:
O‘qituvchi nashriyoti.
2.
Mosunova, L.A. (2005). Badiiy adabiyot va uning o‘quvchi shaxsini
shakllantirishdagi roli. Moskva: Akademiya nashriyoti.
3.
G‘afurova, N. (2013). Kitobxonlik va ta’lim. Tashkent: Ma’naviyat
nashriyoti.
4.
Shamsutdinov, K. (2008). Ijtimoiy faollik va uning ta’lim jarayonidagi
o‘rni. Tashkent: Ta’lim nashriyoti.
5.
Xolmatova, G. (2016). Raqamli texnologiyalar va ta’limdagi
innovatsiyalar. Tashkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti.
6.
Muminova,
D.
A.
(2024).
KITOBXONLIK
VOSITASIDA
TALABALARNI SHAXSIY IJTIMOYLASHTIRISHNING METODIK TIZIMI.
CHIRCHIQ DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETI HUZURIDAGI ILMIY
DARAJALAR BERUVCHI DSc.03/30.04.2021.Ped.82.01 RAQAMLI ILMIY
KENGASH.
