International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 24 (46) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
39
TIJORAT BANKLARINING RAQOBATBARDOSHLIGINI OSHIRISHNING
XORIJ TAJRIBASI
Nurmatova Farida Shakarboyevna
Magistr, Osiyo Xalqaro Universiteti
Annotasiya:
Ushbu maqolada bank, tijorat banklari, xorij tajribasi, Xitoy,
Amerika Qo‘shma Shtatlari, Singapur davlatlarining bank tizimining rivojlanishi,
banklarining raqobatbardoshlik darajasi, eng daromadli bank tizimiga ega davlatlar
reytingi haqida ma’lumotlar berilgan.
Kalit so‘zlar:
Bank, tijorat banklari, xorij tajribasi, bank raqobatbardoshligi,
bank sektori.
Аннотация:
В данной статье представлена информация о банковской
деятельности, коммерческих банкахб зарубежном опыте, развитии банковской
системы Китая, США и Сингапура, уровне конкурентоспособности их банков,
а также рейтинг стран с наиболее прибыльная банковская система.
Ключевые слова:
Банк
,
коммерческие банки, зарубежный опыт,
конкурентоспособность банков, банковский сектор.
Annotation:
In this article, banking, commercial banks, foreign experience, the
development of the banking system of China, the United States of America, and
Singapore, the level of competitiveness of banks, the ranking of the countries with
the most profitable banking system are given.
Keywords:
Bank,
commercial
banks,
foreign
experience,
bank
competitiveness, banking sector.
Zamonaviy iqtisodiy sharoitda davlatning barqaror rivojlanishi, iqtisodiyot
sohasining kengayishi va aholining yuqori turmush darajasiga erishishning samarali
usullarisiz amalga oshirib bo‘lmaydi. Iqtisodiyotning barcha tarmoqlari hayotini
ta'minlovchi eng muhim tarmoq bo'lgan moliya sektorining faoliyati. Ilm-fan va
texnologiyalar rivojlanish asrida moliya sektori rivojlanishining harakatlantiruvchi
kuchi sifatida tijorat banklarining roli sezilarli darajada oshdi va tez sur'atlar bilan
o'sishda davom etmoqda.
Zamonaviy dunyoda bank sohasida raqobat tobora kuchayib bormoqda va tijorat
banklari doimiy ravishda takomillashib, o'zgaruvchan bozor sharoitlariga
moslashishlari kerak. Xorijiy tajriba tijorat banklarining raqobatbardoshligi va
muvaffaqiyatini oshirishga yordam beradigan qimmatli bilim va innovatsiyalar
manbai bo‘lishi mumkin.
Tijorat banklarining raqobatbardoshligini oshirishning asosiy yo‘nalishlari
qatoriga zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy etish, yangi mahsulot va
xizmatlarni ishlab chiqish, mijozlarga xizmat ko‘rsatish sifatini oshirish, risklar va
moliyaviy resurslarni samarali boshqarish, shuningdek, samarali marketing tizimini
rivojlantirish va bozorni ilgari surish strategiyalari kiradi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 24 (46) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
40
Mahalliy bank tizimida xorijiy tajribadan bozorda amalga oshirilayotgan
operatsiyalar xavfining ortishi sanoatni rivojlantirish va modernizatsiya qilishga
ko‘maklashish, investitsiyalarni jalb etish va tadbirkorlikni rivojlantirish uchun qulay
shartsharoitlar yaratishda foydalanish mumkin. Bu aholi va ishbilarmon doiralarda
bank tizimiga ishonchni mustahkamlashga ham xizmat qiladi.
Xalqaro ma'lumotlarga ko'ra, eng yirik banklari bo'lgan mamlakatlar ro'yxatini
Xitoy, AQSh va Buyuk Britaniya boshqaradi (1-jadval).
1-jadval
2022 yil oxirida dunyodagi eng yirik banklar
1-darajali kapital 1-darajali asosiy kapitalni ifodalaydi, ustav kapitali miqdori,
nomoddiy aktivlar va tekshirilgan zahiralar. Bu bank yo'qotishlarini kamaytiradigan
asosiy xavfsizlik tarmog'idir.
Eng daromadli bank tizimiga ega davlatlar reytingida ham Xitoy, AQSh,
Yevropa davlatlari orasidan - Buyuk Britaniya, Fransiya va boshqalar yetakchilik
qilmoqda. (1-rasm).
Reytingdagi
o’rin
Bank
Mamlakat
Bankning asosiy
kapitali
mlrd. AQSH
dollari
1
ICBC
KHDR
508,848
2
China construction Bank
KHDR
404,322
3
Agricultural Bank of China
KHDR
377,137
4
Bank of China
KHDR
341,245
5
JP Morgan Chase
AQSH
246,162
6
Bank of America
AQSH
196,465
7
Citigroup
AQSH
169,568
8
Wells Fargo
AQSH
159,671
9
HSBS Holdings
BUYUK
BRITANIYA
156,292
10
Bank of communication
KHDR
150,742
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 24 (46) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
41
1-rasm .Davlatlarning eng daromadli bank tizimlari, milliard dollar
Xitoy bank tizimining rivojlanishining xarakterli xususiyatlari uning so'nggi
yillarda biroz pasaygan holda yuqori konsentratsiyasi bo'lib, bu bank xizmatlari
bozorida raqobat kuchayganligidan, aksiyadorlik tijorat banklari ulushining ortib
borishi shuningdek, banklar aktivlarida xorijiy kapital ulushining kamayishi yirik
tijorat banklari kamayib borayotganidan dalolat beradi.
Mijozlar o‘rtasida o‘tkazilgan so‘rovlar asosida Xitoy bank bozorining tahlili
shuni ko‘rsatdiki, ular birinchi navbatda bankning ishonchliligi va moliyaviy
barqarorligini, bankning axborot ochiqligini, kredit olish imkoniyatlarini, bank
operatsiyalarini amalga oshirishdagi munosabat, risklarni va qog'ozbozlik
tashvishlarini minimallashtirishni hisobga olishadi.
Bundan tashqari, mijozlar tranzaktsiyalar tezligini, bankning obro'sini va xizmat
ko'rsatish sifatini yuqori baholaydilar (2-rasm).
2-rasm .Xitoyda tijorat banklarining raqobatdardosh afzalliklari
Xitoyda tijorat banklarining raqobatbardosh afzalliklari Xitoylik ekspertlarning
fikricha, yuqori darajadagi raqobatbardoshlikka erishish uchun brend nufuzi va
ishonchliligini oshirish, moliyaviy texnologiyaning yuqori darajasi va hokazolar
zarur. Boshqa ekspertlar, bir tomondan, raqobatbardoshlik nuqtai nazaridan, Xitoy
1
http://global-finances.ru/krupneyshie-banki-mira-2022/?ysclid=lcvpr5ew38979112113
2
https://cyberleninka.ru/article/n/konkurentsiya-kommercheskih-bankov-na-bankovskom-rynke-knr
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 24 (46) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
42
banklari Evropa mamlakatlari banklaridan pastroq, deb hisoblasa, boshqa tomondan,
bank sektorining raqobatbardoshligini baholash maqsadida miqyos, xavfsizlik,
likvidlik va rentabellik ko'rsatkichlarini o’z ichiga olgan indekslar tizimi ishlab
chiqilgan va bu Xitoy banklarini raqobatbardoshlik darajasi bo'yicha tartiblash
imkonini berdi
Amerika Qo'shma Shtatlarining tajribasi uning tijorat banklari haqli ravishda
juda yuqori darajadagi kredit qobiliyatiga egaligi (AA+ darajasi) bilan e'tiborga
loyiqdir, bu birinchi navbatda iqtisodiy rivojlanishning yuqori darajasi, milliy
valyutaning barqarorligi, davlat qarzi tarkibida qisqa muddatli majburiyatlarning past
darajasi, aholining yuqori turmush darajasi, xususan, aholi jon boshiga to'g'ri
keladigan yalpi ichki mahsulot ulushi yuqoriligi bilan ifodalanadi. AQSh tijorat
banklarining raqobatbardoshligi oshishiga quyidagi omillar ta'sir ko'rsatdi:
3-rasm. AQSh tijorat banklarining raqobatbardoshligini oshiruvchi omillar
AQSH
tijorat
banklarining
raqobatbardoshligini
oshiruvchi
omillar
jamg'armalarning
jozibadorligini
va
mamlakat
banklarining
yuqori
raqobatbardoshligini ta'minlaydigan depozitlar bo'yicha ijobiy real foiz stavkalarini
saqlab qolish uchun 2022 yil oxirida Federal AQSh zahira tizimi asosiy stavkani
4,5% ga oshirdi, bu birinchi navbatda mamlakatda inflyatsiyaning sezilarli darajada
oshishi va hukumatning uni ushlab turish istagi bilan bog'liq (4-rasm).
3
Zhou Maochun, Shan Zhixu The research on the competitiveness of commercial banks by factor analysis//
Conference: Information Management, Innovation Management and Industrial Engineering (ICIII), 2013 6th
International
Conference
on
Volume:
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 24 (46) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
43
4-rasm. AQSh Federal rezerv stavkasi*, 2015-2022 (maqsadli diapazonning
yuqori chegarasi)
* AQSH Federal rezerv stavkasi - bu AQSh tijorat banklari uchun ichki qarz
olish xarajatlarini belgilovchi foiz stavkasi. Yuqori stavka butun iqtisodiyot uchun
qimmatroq kreditlarni anglatadi va aksincha.
Dunyoning eng yirik moliyaviy markazlaridan biri bu Singapur bo'lib, u
iqtisodiy rivojlanishdagi global hodisadir, chunki u bir necha o'n yilliklar ichida
uchinchi dunyo davlatidan yuqori iqtisodiy barqarorlikka ega yuqori texnologiyali
davlat darajasiga ko'tarildi.
Hozirgi vaqtda o'zining qulay geografik joylashuvi tufayli Singapurni "Janubi-
Sharqiy Osiyoning moliyaviy poytaxti" deb atashadi, bu birinchi navbatda tijorat
banklarining investitsiyalarini jalb qilishda hukumatning davlat siyosatini baholash
bo'yicha chora-tadbirlari bilan bog'liq.
Rasmiy ma'lumotlarga ko'ra, hozirda Singapurda 117 ta xorijiy tijorat banklari
va 6 ta mahalliy mintaqaviy banklar faoliyat yuritmoqda. Mahalliy mintaqaviy
banklar universal bo'lib, jismoniy shaxslarga ham, davlat muassasalariga ham bank
xizmatlarini ko'rsatishga qaratilgan. Tijorat banklari to'rtta asosiy guruhga bo'linadi
(5-rasm).
4
https://www.morganstanley.com/what-we-do/research
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 24 (46) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
44
5-rasm. Singapurda xorijiy tijorat banklari tizimining tuzilishi
Singapur bank tizimini isloh qilishning boshlanishi o‘tgan asrning oxiriga to‘g‘ri
keladi, o‘shanda mamlakatning Markaziy banki Monetary Authority of Singapore
(MAS) bank tizimini liberallashtirish, jumladan, xorijiy banklarga bank xizmatlarini
ko‘rsatish uchun litsenziyalar berishni soddalashtirish bo‘yicha chora-tadbirlarni
amalga oshirishni boshlagan, shuningdek, mahalliy banklardagi xorijiy ulushlarga
egalik chegarasini 40 foizdan 32 foizga qisqartirgan.
Islohotlarning keying bosqichi ko’plab banklarni ulgurji banklarga aylantirish
yo'nalishida edi. Bu esa Singapur banklarining raqobatbardoshlik darajasining
sezilarli darajada oshishiga olib keldi.
Bundan tashqari, bank sektorini konsolidatsiya qilish maqsadida ayrim kichik
mahalliy banklar birlashtirildi, bu esa tavakkalchilik darajasini sezilarli darajada
pasaytirdi va mamlakat bank tizimining moliyaviy barqarorligini oshirdi.
Singapurlik
tadqiqotchilarning
fikricha,
mamlakat
banklarining
raqobatbardoshligi oshishiga bir qancha omillar bevosita ta’sir ko‘rsatgan (6-rasm).
6-rasm .Singapurda tijorat banklarining raqobatbardoshligini oshirish omillari
Mamlakatning iqtisodiy sektorida qulay soliq iqlimining mavjudligi banklarning
barqarorligi va raqobatbardoshligini ta’minlashning asosiy omillaridan biri
hisoblanadi.
Bizning
fikrimizcha,
quyidagi omillar
Singapur
tijorat banklarining
raqobatbardoshligini sezilarli darajada oshirishga yordam berdi:
➢
xorijiy investitsiyalarni keng jalb etishga, omonatchilar uchun soliq
stavkalarini pasaytirishga, shuningdek, bank operatsiyalari xavfsizligini kafolatlashga
qaratilgan puxta o'ylangan davlat siyosati;
➢
iste'molchilar
manfaatlarini
o'rganish
va
bank
xizmatlarining
innovatsiyalarini oshirishga qaratilgan marketing tadqiqotlarini o'z vaqtida o'tkazish;
5
https://www.guidemesingapore.com/business-guides/managing-business/banking-funding-and-finances/banking-
industry-and-major-banks-in-singapore
6
http://www.guidemesingapore.com/
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 24 (46) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
45
➢
bank sektorining davlatlar iqtisodiy rivojlanishining asosiy omili bo‘lgan
kichik va o‘rta biznes vakillariga xizmat ko‘rsatishga yo'naltirilganligi.
Shveytsariya tijorat banklarining moliyaviy barqarorligi va raqobatbardoshligi
hech qachon shubha ostida bo'lmagan. Ushbu faktga ta'sir ko'rsatgan omillar tahlili
shuni ko'rsatadiki, Shveytsariya banklarining raqobatbardoshligining o'sishi, birinchi
navbatda, bank sektorini liberallashtirish, shuningdek, mijozlarning o'zgaruvchan
ehtiyojlarini qondirish uchun faoliyatni diversifikatsiya qilish va foydaning o'sishi
bilan belgilanadi. Xususan, Shveytsariyada mijozga individual yondoshuv amalga
oshiriladi, jumladan, mijozning vaqtinchalik to‘lovga layoqatsizligi – kredit
shartnomasi muddatini uzaytirish va/yoki foizlarni to‘lash muddatini kechiktirish
sharti bilan maslahatlar beriladi, virtual xizmatlar ko‘rsatiladi
Yetakchi jahon davlatlarining bank sektorining ishlash ko'rsatkichlari tahlili
shuni ko'rsatdiki, 2023 yil boshida eng yuqori asosiy foiz stavkasi Rossiya Markaziy
banki tomonidan, eng pasti - Yaponiya (-0,1) (7-rasm).
7-rasm. 2023 yil boshidagi dunyoning 10 ta yetakchi davlatlari markaziy
banklarining hisob stavkalari
Dunyodagi eng ishonchli banklar Germaniya, Shveytsariya, Gollandiya
joylashgan. (2-jadval).
2-jadval
7
Шапошников А. М. Межбанковская конкуренция и оценка конкурентоспособности коммерческих банков:
монография/ А. М. Шапошников. – Чебоксары: ИД «Среда», 2020. – 128 с.
8
http://global-finances.ru/kluchevaya-stavka-etcb/
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 24 (46) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
46
10 ta eng ishonchli bank muassasalari
Xulosa qilib aytish mumkinki, tijorat banklarining raqobatbardoshligini oshirish
bo‘yicha xorijiy tajriba O‘zbekistonda muvaffaqiyatli qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan
bilim va innovatsiyalarning muhim manbai hisoblanadi. Bu boradagi asosiy
yo‘nalishlarni o‘rganish tijorat banklarini rivojlantirishning samarali strategiyalarini
ishlab chiqishga yordam beradi va mamlakat iqtisodiyotining barqaror o‘sishiga
xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati:
1.
Jumayeva, Z. (2024). THE NEED FOR AN INNOVATIVE APPROACH IN
MANAGING ORGANIZATIONS. Modern Science and Research, 3(1), 557-562.
2.
Жумаева, З. К. (2023). Потенциал инвестиционной стратегии развития региона.
Gospodarka i Innowacje., 41, 333-337.
3.
Жумаева, З. К. (2016). Эффективность стратегического управления предприятием.
Наука и образование сегодня, (2 (3)), 60-62.
4.
Жумаева, З. К. (2024). Необходимость инновационного подхода в управлении
организациями.
5.
Jumaeva, Z. K., & Gafurov, E. O. (2022). Fiscal policy in ensuring the economic security
of the state. In Экономическая безопасность социально-экономических систем: вызовы и
возможности (pp. 358-361).
6.
Qayumovna, J. Z., Ne’matovna, R. N., & Azizovna, P. A. FAVORABLE INVESTMENT
CLIMATE FORMATION ISSUES FOR ATTRACTING ACTIVE INVESTMETNS. GWALIOR
MANAGEMENT ACADEMY, 29.
7.
Jumayeva, Z. K., & Mamadjonov, G. N. (2024). Ways to Strengthen Financial Control in
the Utilization of State Budget Funds. EUROPEAN JOURNAL OF BUSINESS STARTUPS AND
OPEN SOCIETY, 4(1), 61-64.
8.
Ruzmetov, B., Jumaeva, Z. K., & Xudayarova, M. (2021). International experience in
attracting foreign direct investment. International Journal on Economics, Finance and Sustainable
Development, 3(4), 38-43.
9.
ЖУМАЕВА, З. CТРАТЕГИЧЕСКИЕ НАПРАВЛЕНИЯ ФОРМИРОВАНИЯ ТОЧЕК
ПРОИЗВОДСТВЕННОГО РОСТА В БУХАРСКОЙ ОБЛАСТИ. ЭКОНОМИКА, 4, 455-458.
9
https://topreytings.ru/reyting-stran-po-bankovskoy-sisteme/?ysclid=lcvpr3njtv346009656
T/r
Bank
Mamlakat
Aktivlar hajmi,
milliard. AQSH
dollari
1
KfW
Germaniya
665
2
Zurcher Kantonalbank
Shveytsariya
211
3
BNG bank
Niderlandiya
195
4
Landwirtschaftliche Rentenbank
Germaniya
116
5
Nederlandse Waterschapsbank
Niderlandiya
131
6
L-Bank
Germaniya
105
7
Kommunalbanken
Norvegiya
58
8
NRW.Bank
Germaniya
187
9
Swedish Export Credit Corporation
Shvetsiya
40
10
Caisse des deports et consignations
Fransiya
202
