ONA TILINI TIZIMLI O‘QITISH TEXNOLOGIYALARI

International scientific journal

“Interpretation and researches”

Volume 1 issue 2 (48) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2

4

ONA TILINI TIZIMLI O‘QITISH TEXNOLOGIYALARI

Mo‘minova Nurxon Abdulboqi qizi

Andijon davlav pedagogika instituti

Mustaqil tadqiqotchi

Annotatsiya:

ushbu maqolada ona tili fanini tizimli o‘qitishning asoslari,

maktab darsliklarida fan bo‘limlarining qay darajada tiziga solingani, maktab
o‘quvchilarida tizimli texnologiyalarni rivojlantirish haqidgi fikrlar yoritilgan.

Kalit so‘zlar:

tizimli texologiya, ona tili, fonetika, leksikologiya, punktuatsiya,

sintaksis, tenik yondashuv.

TECHNOLOGIES OF SYSTEMATIC TEACHING OF MOTHER

LANGUAGE

Abstract:

in this article, the basics of systematic teaching of mother tongue

science, the degree to which science sections are listed in school textbooks, and ideas
about the development of systematic technologies among schoolchildren are
highlighted.

Key words:

systematic technology, mother tongue, phonetics, lexicology,

punctuation, syntax, technical approach.

Bugungi kunda jamiyat taraqqiyotining rivojlanishi, yangi ijtimoiy sharoitlarga

moslashuvchan turli faoliyat shakliga qiziqqan, erkin va sogʼlom fikrlovchi ijodkor,
raqobatbardosh kadrlarni yetishtirishni talab etmoqda. Bu esa, albatta, taʼlim tizimida
har bir yosh avlodga eʼtibor bilan har sohaning mukammal oʼrgatishini taqozo etadi.

“Oʼsib kelayotgan yosh avlodni maʼnaviy-axloqiy va intellektual rivojlantirishni

sifat jihatidan yangi darajaga koʼtarish, oʼquv-tarbiya jarayoniga taʼlimning
innovatsion shakllari va usullarini joriy etish”

1

bugungi kun asosiy vazifalaridan biri

boʼlib kelmoqda.

Shunday ekan, bugungi kun pedagogining oldiga ham shunday barkamol

shaxslarni yetishtirishdek masʼuliyatli vazifa qoʼyilgan. Bugungi kunda ona tili fanini
oʼqitishda anʼanaviy tilshunoslikdan amaliy tilshunoslikka oʼtilmoqda. Milliy oʼquv
dasturi ham mana shu asosida tuzilgan.

Tizimli taʼlim jarayonida ona tili fanini oʼqitish va bu jarayonda oʼquvchilarga

ona tili orqali butun olamni va dunyoni bilishga boʼlgan munosabatlarini
shakllantirishdan iborat. Аlbatta, olamni bilishda dunyoqarashning oʼrni beqiyos.

1

O'z.Res.Prezidentining 2019-yil 29-apreldagi “O’zbekiston Respublikasi ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish

konsepsiyasi tasdiqlash to’g’risida”gi PF 512-son farmoni. Xalq so’zi 2019.30.04.N:88. 1-bet.

International scientific journal

“Interpretation and researches”

Volume 1 issue 2 (48) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2

5

Tizimli ta’lim texnologiyalari — bu ta’lim jarayonini samarali tashkil etish va

boshqarish uchun qo‘llaniladigan usullar, vositalar va texnik yondoshuvlar tizimidir.
Ular ta’lim maqsadlariga erishish uchun bir-biri bilan bog’langan turli elementlar
(metodlar, vositalar, dasturlar)dan foydalanadi. Tizimli ta’lim texnologiyalari
o‘quvchilarning bilimini chuqur o‘zlashtirish, ko‘nikmalarini rivojlantirish va
amaliyotda qo‘llashga yordam beradi.

Tizimli ta’lim texnologiyalarining asosiy tamoyillari:
1. Maqsadga yo‘naltirilganlik:
O‘quv jarayoni aniq maqsadlar asosida quriladi. Har bir o‘quv faoliyati aniq

maqsadlarga yo‘naltiriladi va o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasi muntazam
ravishda baholanadi.

2. Bosqichma-bosqich o‘qitish:
O‘quv materiallari tartibli va bosqichma-bosqich taqdim etiladi. Har bir yangi

mavzu avvalgi materialni mustahkamlash asosida o‘rgatiladi.

3. Faol o‘quvchi ishtiroki:
O‘quvchi faqat o‘rganadigan emas, balki o‘rgangan materialini tahlil qilish,

baholash va amaliyotda qo‘llash jarayonida faol ishtirok etadi.

4. Integratsiya:
O‘quv jarayonida turli fanlar va mavzular bir-biriga bog’lanadi. Bu

o‘quvchilarga umumiy tasavvurni shakllantirishga yordam beradi.

5. Texnologiyalardan foydalanish:
O‘quv jarayonida zamonaviy ta’lim texnologiyalari, masalan, interaktiv ta’lim

platformalari, onlayn kurslar, elektron darsliklar va simulyatorlardan foydalanish
mumkin.

Tizimli ta’lim texnologiyalariga misollar:
1. Kompyuter va multimedia texnologiyalari:
O‘quvchilarga darslarni multimediali materiallar (video, audio, animatsiyalar)

orqali taqdim etish. Bu o‘qitishning vizual va eshitish komponentlarini boyitadi,
o‘quvchilarning motivatsiyasini oshiradi.

2. Masofaviy ta’lim platformalari:
Moodle,

Google Classroom,

Microsoft Teams

kabi

onlayn

ta’lim

platformalaridan foydalanish. Bu platformalar o‘qituvchilarga darslarni tashkil etish,
o‘quvchilarni baholash, ularga topshiriqlar berish va natijalarni kuzatish imkonini
beradi.

3. Simulyatsiya va o‘yinlar:
O‘quvchilarga turli simulyatsiyalar yoki ta’lim o‘yinlari orqali amaliy

ko‘nikmalarni shakllantirish. Bu, ayniqsa, texnik va tabiat fanlarida samarali
qo‘llaniladi.

4. Interaktiv ta’lim texnologiyalari:

International scientific journal

“Interpretation and researches”

Volume 1 issue 2 (48) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2

6

Interaktiv doskalar, smartfonlar va planshetlar yordamida o‘quvchilarning faol

ishtirokini ta’minlash. Bu texnologiyalar darslarni yanada qiziqarli va samarali qiladi.

5. Kompyuterli baholash tizimlari:
O‘quvchilarning bilimini avtomatik ravishda baholash uchun dasturlar va

tizimlar. Bu tizimlar o‘quvchilarni shaxsiylashtirilgan tarzda baholash va ularning
natijalarini tahlil qilish imkonini beradi.

Tizimli ta’lim texnologiyalarining afzalliklari:
• Interaktivlik: O‘quvchilarni faol ishtirok etishga undaydi, darslarga qiziqish va

motivatsiyani oshiradi.

• Shaxsiylashtirish: O‘quvchilarning individual ehtiyojlari va darajalariga mos

ta’lim imkonini yaratadi.

• O‘quv jarayonini samarali boshqarish: O‘qituvchilar ta’lim jarayonini

rejalashtirish va baholashni yanada samarali amalga oshirishlari mumkin.

• Keng imkoniyatlar: O‘quv materiallarini turli formatlarda taqdim etish, darsni

masofadan o‘qish va o‘quvchilar bilan onlayn muloqot qilish imkoniyatlari mavjud.

Tizimli ta’lim texnologiyalari ta’lim jarayonining samaradorligini oshiradi,

o‘quvchilarni zamonaviy bilim va ko‘nikmalar bilan ta’minlaydi hamda ta’lim sifatini
yaxshilashga yordam beradi.

Ona tilini o‘qitish metodikasi psixologiya va pedagogika ma’lumotlariga ham

tayanadi. Metodikaning masalalarini hal etishda pedagogik ilmlar ham yordam
beradi.

2

Shu sababdan ham ona tili o‘qituvchisi umumiy pedagogikadan ham,

psixologiyadan ham yetarlicha bilimga ega bo‘lishi lozim. Bu bilimlar unga ona tilini
o`qitishda yordam beradi. Umumta’lim maktablarida hozirda ona tili o‘qitishning
mavjud holati haqida so‘z boradi.

Umumta’lim maktablarida ona tilini tizimli o‘qitish, o‘quvchilarga tilni to‘g’ri

va mukammal o‘rgatishning asosiy yo‘nalishidir. O‘zbekistondagi umumta’lim
maktablarida ona tili ta’limi, asosan, o‘quvchilarga tilning grammatik qoidalarini,
leksikasini, imlosini va stilistik xususiyatlarini o‘rgatishga qaratilgan. O‘quvchilarga
nafaqat grammatikani o‘rgatish, balki ularning fikrlash va ifodalash qobiliyatlarini
rivojlantirishga ham e’tibor beriladi.

Ona tilini tizimli o‘qitishning hozirgi holati quyidagi jihatlardan iborat:
1. O‘quv dasturlari: O‘zbekistonda ona tili o‘qitish uchun ishlab chiqilgan o‘quv

dasturlari ilmiy-pedagogik asosda tayyorlanadi. Bu dasturlar o‘quvchilarning yoshiga
mos ravishda talaffuz, grammatika, nutq va yozma tilni o‘rgatishga qaratilgan.

2. O‘qitish metodikasi: Ona tili o‘qitishda zamonaviy metodikalar qo‘llaniladi.

O‘qituvchilar o‘quvchilarning nutq va yozish malakalarini rivojlantirish uchun

2

Karima Qosimova, Safa Matchonov va boshqalar. Ona tili o’qitish metidikasi. Tosh. “Nosir” nashriyoti 2009. 26 -bet

International scientific journal

“Interpretation and researches”

Volume 1 issue 2 (48) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2

7

interfaol usullarni, masalan, guruhli ishlash, muhokama, yozma va og’zaki
topshiriqlarni amalga oshirishadi.

3. Tahlil va mashqlar: Ona tilini tizimli o‘qitishda tahliliy yondashuv muhim

o‘rin tutadi. O‘quvchilarga matnlarni tahlil qilish, turli xil savollarni yechish, va
matnni yodlash, tarjima qilish kabi topshiriqlar beriladi. Bu o‘quvchilarning tilga
bo‘lgan qiziqishini oshiradi.

4. Yozma va og’zaki nutqni rivojlantirish: Ona tili o‘qitish jarayonida

o‘quvchilarning og’zaki nutqini va yozma tilini rivojlantirishga katta e’tibor beriladi.
O‘qituvchilar ularga o‘z fikrlarini ravon va aniq ifodalashni o‘rgatadilar.

5. Axborot texnologiyalarining qo‘llanilishi: Hozirgi kunda axborot

texnologiyalari, masalan, interaktiv ta’lim vositalari va onlayn platformalar, ona tili
o‘qitish jarayonida keng qo‘llanilmoqda. Bu o‘quvchilarning o‘qish va yozish
qobiliyatlarini samarali rivojlantirishga yordam beradi.

6. Muammolar va takliflar: Ona tili o‘qitishda ayrim muammolar mavjud. Ular

orasida

o‘qituvchilarning metodik mahoratining turlicha bo‘lishi, o‘quv

materiallarining yangilanishi va turli hududlarda ta’limning sifati farqlanishi
ko‘rsatiladi. Ushbu muammolarni hal qilish uchun pedagogik tayyorgarlikni
mustahkamlash va o‘quv materiallarini takomillashtirish zarur.

Ona tilini tizimli o‘qitish, o‘quvchilarga nafaqat tilning amaliy tomonlarini

o‘rgatadi, balki ularning umumiy bilimlarini, fikrlash va tahlil qilish qobiliyatlarini
ham rivojlantiradi. Bu jarayonni yanada samarali qilish uchun o‘qituvchilarning
metodik tayyorgarligini oshirish, zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash va o‘quv
dasturlarini takomillashtirish zarur.

Andijon viloyati Shahrixon tumanidagi maktablarda ona tili fanidan monitoring

testi o‘tkazildi. Unga ko‘ra:

1 Fonetika

72%

4

2 Morfologiya

72.8%

4

3 Sintaksis

74.2%

4

4 Punktuatsiya

69%

4

5 Leksikologiya

82%

4

6 Uslubiyat

87%

5

Yuqoridagi natijalar quyidagi foizlarda ko‘rindi:
Bundan ko‘rinib turibdiki, ona tilini holati eng yaxshi bo‘lim uslubiyat, emg past

ko‘rsatkich punktuatsiya bo‘lib ko‘rindi.

International scientific journal

“Interpretation and researches”

Volume 1 issue 2 (48) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2

8

16%

16%

16%

15%

18%

19%

Foizda

Fonetika

Morfologiya

Sintaksis

Punktuatsiya

Leksikologiya

Uslubiyat

Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, fanlarni oʻqitish metodikasi, nazariy va

amaliy bilimlar muvofiqligi, dasturlar uzviyligi, darsliklar mazmuni va sifatida talay
kamchilik va muammolarimiz bor. Darslik va oʻquv-metodik qoʻllanmalarni nashrga
tayyorlashda ularni mazmun va sifat jihatidan xalqaro talablarga qay darajada javob
bera olishiga yanada jiddiy eʼtibor qaratishimiz, amaliyotchi oʻqituvchilar, fan
metodistlari hamda salohiyatli olimlar tomonidan chuqur ekspertizadan oʻtkazishimiz
lozim. Darsliklar ekspertiza xulosalari asosida uning mualliflari, nashriyot xodimlari
hamda fan metodistlari hamkorligida qayta ishlansa, mazmuni va illyustratsiyalariga
tegishli oʻzgartirishlar kiritilsa yanada mazmunli va sifatli boʻladi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati:

1. Nurmonov A. Tanlangan asarlar. III jild. – T.: Akademnashr, 2012.
2. Nurmonov A., Iskandarova Sh. Tilshunoslik nazariyasi. –T.: Fan, 2008.
3. Лутфуллаева Д., Худойберганова Д. “Антропоцентрик тилшунослик

йўналишлари” модули бўйича ўқув - услубий мажмуа. Тошкент-2016.

4. Арискина О. Л., Дрянгина Е. А. Языковая и коммуникативная личность:

различные подходы к исследованию // Вестник Челябинского государственного
университета. Вып. 58. Челябинск. 2011. - С. 15– 18.

5. С. С. Языковая личность – основа телевизионной коммуникации. URL:

http://vestnik.ipk.ru/index.php?id=1544.