International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 3 (49) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
27
LAZER NURLARI ORQALI MATERIALLARNI QAYTA ISHLASH
USULLARI
Mamadaliyev Alisher Abdugaffor o‘g‘li
Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnika universiteti 4-kurs talabasi
alishermamadaliyev0506@gmail.com
Annotatsiya:
Lazer texnologiyalari sanoatning turli sohalarida keng qo‘llanilib,
materiallarni qayta ishlashda yuqori aniqlik va samaradorlikni ta’minlaydi. Ushbu
maqolada lazer nurlari orqali materiallarni qayta ishlashning asosiy usullari, ularning
fizikaviy tamoyillari va qo‘llanilish sohalari tahlil qilinadi. Lazer texnologiyalarining
zamonaviy sanoatda tutgan o‘rni va kelajakdagi rivojlanish istiqbollari yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
lazer texnologiyalari, materiallarni qayta ishlash, lazer kesish,
lazer payvandlash, termik ishlov berish, lazer gravirovkasi, yuqori aniqlik.
1. Kirish
Sanoatning rivojlanishi bilan birga materiallarni qayta ishlashning
yangi va samarali usullariga ehtiyoj ortib bormoqda. Lazer texnologiyalari ushbu
talablarni qondirishda muhim o‘rin egallaydi. Lazer yordamida ishlov berish yuqori
aniqlik, tezlik va takrorlanuvchanlikni ta’minlab, ishlab chiqarish jarayonlarini
avtomatlashtirish imkonini beradi. Bu texnologiya metall, plastmassa, keramika va
boshqa ko‘plab materiallarga ishlov berishda samarali qo‘llaniladi.
2. Mavzuning dolzarbligi
Hozirgi kunda sanoat va ishlab chiqarish
jarayonlarida an’anaviy usullar bilan bir qatorda lazer texnologiyalari ham keng
qo‘llanilmoqda. Ularning dolzarbligi quyidagi omillar bilan bog‘liq:
Aniqlik va sifat
– Lazer nurlari yuqori aniqlik bilan materialni qayta ishlaydi,
bu esa an’anaviy usullar bilan solishtirganda silliq va toza kesim hosil qiladi.
Tezlik va samaradorlik
– Lazer yordamida qayta ishlash ancha tez amalga
oshiriladi, bu esa ishlab chiqarish jarayonlarining unumdorligini oshiradi.
Ekologik tozaligi
– Lazer texnologiyalari chiqindilarni kamaytirish va xavfli
kimyoviy reagentlarni talab qilmasligi sababli ekologik jihatdan foydalidir.
Ko‘p funksiyalilik
– Lazer yordamida kesish, payvandlash, gravirovka qilish,
qattiqlashtirish kabi turli jarayonlar amalga oshirilishi mumkin.
3. Lazer nurlari orqali qayta ishlash usullari
3.1. Lazer bilan kesish
Lazer nurlari material yuzasiga yo‘naltirilganda, u
issiqlik hosil qilib, materialni bug‘latish yoki eritish orqali kesadi. Ushbu texnologiya
metall, plastmassa, yog‘och va shisha kabi turli materiallar bilan ishlashda
qo‘llaniladi. Lazer bilan kesish an’anaviy mexanik kesish usullaridan ustun bo‘lib,
aniqlik va silliqlikni ta’minlaydi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 3 (49) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
28
3.2. Lazer bilan payvandlash
Lazer payvandlash yuqori energiyali lazer
nurlarini material yuzasiga yo‘naltirib, uni eritish orqali qo‘shib yuborish jarayonidir.
Ushbu usul aviatsiya, avtomobilsozlik va elektronika sanoatida keng qo‘llaniladi.
Lazer payvandlash an’anaviy payvandlash usullariga qaraganda kamroq deformatsiya
hosil qiladi va yuqori mustahkamlikni ta’minlaydi.
3.3. Lazer yordamida gravirovka va marking
Lazer gravirovkasi va marking
texnologiyasi mahsulot yuzasida naqsh yoki yozuvlar yaratish uchun qo‘llaniladi. Bu
usul metall, plastmassa, shisha va keramika kabi turli materiallarga tatbiq qilinib,
mahsulot identifikatsiyasini oshirishda muhim ahamiyatga ega.
3.4. Lazer bilan qattiqlashtirish va termik ishlov berish
Lazer yordamida
materiallarning yuzasiga termik ishlov berish ularning mexanik xususiyatlarini
yaxshilaydi. Yuqori tezlikda qizdirish va tez sovutish natijasida materialning
qattiqligi ortadi. Ushbu usul asosan avtomobil va mashinasozlik sanoatida
qo‘llaniladi.
3.5. Lazer yordamida mikrostrukturali ishlov berish
Nano- va
mikrotexnologiyalar rivojlanishi bilan lazer yordamida mikrostrukturali ishlov berish
usullari ham kengayib bormoqda. Optoelektronika va biotibbiyot sohalarida lazer
nurlaridan foydalanish aniq va murakkab strukturalarni yaratishda muhim ahamiyat
kasb etadi.
4. Lazer qayta ishlashning afzalliklari
Lazer qayta ishlash – bu materiallarni
kesish, payvandlash, gravirovka qilish va boshqa ishlov berish jarayonlari uchun
yuqori aniqlikdagi texnologiya bo‘lib, ko‘plab sanoat va ishlab chiqarish sohalarida
keng qo‘llaniladi. Uning asosiy afzalliklari quyidagilardir:
1. Yuqori aniqlik va sifat
Lazer nuri juda nozik bo‘lib, aniq kesish va ishlov berish imkonini beradi.
Detallar va mahsulotlarning sirt sifati yuqori bo‘lib, qo‘shimcha ishlov berish
talab qilinmaydi.
Ingichka va murakkab dizayndagi kesimlarni ham osongina amalga oshirish
mumkin.
2. Tezkor va samarali jarayon
Lazer ishlov berish an'anaviy usullarga qaraganda tezroq bo‘ladi.
Tez ishlash jarayoni tufayli ishlab chiqarish hajmini oshirish mumkin.
Kontakt bo‘lmagan texnologiya bo‘lgani sababli, materialga minimal bosim
tushadi va deformatsiya ehtimoli kamayadi.
3. Har xil materiallarga mosligi
Lazer bilan metallar (alyuminiy, po‘lat, mis), plastmassa, yog‘och, shisha,
keramika va kompozit materiallarga ishlov berish mumkin.
Har bir materialga mos keladigan turli xil lazer turlari mavjud (CO₂, fiber, YAG
lazerlari).
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 3 (49) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
29
4. Iqtisodiy jihatdan foydali
Qayta ishlash tezligi yuqori bo‘lgani uchun ish samaradorligi ortadi.
Ishlab chiqarish jarayonida kamroq chiqindi hosil bo‘ladi.
Dasturiy
ta’minot
bilan
boshqarilishi
tufayli
takroriy
jarayonlar
avtomatlashtiriladi, bu esa ishchi kuchi xarajatlarini kamaytiradi.
5. Kontakt bo‘lmagan jarayon
Lazer nurlari material bilan bevosita tegishmaydi, bu esa kesish yoki ishlov
berish paytida asboblarning ishdan chiqish ehtimolini kamaytiradi.
Ishlab chiqarish jarayonida abraziv materiallardan foydalanish talab etilmaydi.
6. Ekologik toza texnologiya
Kamroq chiqindi va chang hosil qiladi.
Ko‘pgina lazer texnologiyalari qattiq kimyoviy moddalar yoki zararli gazlarni
talab qilmaydi.
Energiya samaradorligi an’anaviy kesish va ishlov berish usullariga qaraganda
yuqoriroq bo‘lishi mumkin.
7. Avtomatlashtirish imkoniyati
Kompyuter dasturlari orqali boshqarilishi sababli, yuqori darajadagi
avtomatlashtirish va aniqlik ta’minlanadi.
Qayta ishlash jarayonlarini CNC (Computer Numerical Control) tizimlari
yordamida boshqarish mumkin.
8. Minimal termik ta’sir
Issiqlik ta’siri faqat kichik maydonga yo‘naltiriladi, bu esa materialning
deformatsiyalanish ehtimolini kamaytiradi.
Metall yoki boshqa materiallarning strukturasiga zarar yetkazmaydi.
Lazer qayta ishlash texnologiyasi ishlab chiqarish jarayonlarini ancha
tezlashtiradi, mahsulot sifatini oshiradi va chiqindilarni kamaytiradi. Ushbu
texnologiya avtomobilsozlik, aerokosmik, elektronika, tibbiyot, moda va boshqa
sohalarda keng qo‘llaniladi. Shu sababli, lazer texnologiyalari bugungi kunda eng
samarali va zamonaviy qayta ishlash usullaridan biri hisoblanadi.
5. Xulosa
Lazer texnologiyalari bugungi kunda sanoatda materiallarga ishlov
berishning eng samarali va ilg‘or usullaridan biri hisoblanadi. Yuqori aniqlik, tezlik
va ekologik tozaligi sababli lazer yordamida kesish, payvandlash, gravirovka qilish
va boshqa jarayonlar sanoatning turli sohalarida keng qo‘llanilmoqda. Kelajakda
ushbu texnologiyaning yanada rivojlanishi yangi materiallar bilan ishlash va qayta
ishlash jarayonlarini yanada mukammallashtirish imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Kaplan, A.F. & Powell, J. (2018). Laser Cutting: Theory and
Applications. Springer.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 3 (49) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
30
2.
Ready, J.F. (2001). Industrial Applications of Lasers. Academic Press.
3.
Dubey, A.K., Yadava, V. (2008). Laser Beam Machining – A Review.
International Journal of Machine Tools & Manufacture.
4.
Steen, W.M., Mazumder, J. (2010). Laser Material Processing. Springer.
5.
Powell, J. (2017). CO2 Laser Cutting. Wiley.
