International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 4 (50) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
127
STRESSOGEN VAZIYATLARDA MAKTABGACHA TA'LIM TASHKILOTI
TARBIYACHILARINING XULQ-ATVORINI BELGILOVCHI OMILLAR
Tuychiyeva Sh.Sh.
Nizomiy nomidagi TDPU
Annotatsiya:
Ushbu maqolada maktabgacha ta’lim tashkilotlarida stressogеn
vaziyatlarning tarbiyachilarning xulq-atvoriga qanday ta’sir ko‘rsatishini o‘rganishga
bag‘ishlangan.Maqolada stress omillari, uning turli xil shakllari va maktabgacha
ta’lim muassasalarida tarbiyachilarning pedagogik faoliyatiga ta’sirini tahlil qilish
asosiy maqsad hisoblanadi. Maktabgacha ta’lim tarbiyachilari o‘z ish faoliyatida turli
stressogеn holatlar bilan yuzma-yuz kelishadi, bu esa ularning ish samaradorligini,
psixologik holatini, pedagogik yondoshuvlarini va umumiy xulq-atvorini sezilarli
darajada o‘zgartiradi. Stressni keltirib chiqaruvchi asosiy omillar, jumladan, ish
yuklamasi, tarbiyachilarning murakkab xulq-atvori, ish sharoitlari, jamoaviy aloqalar
va kommunikativ xatoliklari kabi faktlar tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Stressogеn vaziyatlar, maktabgacha ta’lim, tarbiyachilar xulq-
atvor, pedagogik faoliyat, stress omillari, psixologik holat, ish sharoitlari, jamoaviy
aloqalar,
stressni
boshqarish,
psixologik
salomatlik,
pedagogik
jarayon,
kommunikatsiya muammolari.
ФАКТОРЫ, ОПРЕДЕЛЯЮЩИЕ ПОВЕДЕНИЕ ВОСПИТАТЕЛЕЙ
ДОШКОЛЬНЫХ ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ УЧРЕЖДЕНИЙ В
СТРЕССОГЕННЫХ СИТУАЦИЯХ
Tуйчиева Ш.Ш.
Ташкентский государственный педагогический университет имени Низами
Аннотация:
В данной статье рассматривается влияние стрессогенных
ситуаций на поведение воспитателей в дошкольных образовательных
учреждениях. Основной целью статьи является анализ факторов стресса, его
различных форм и воздействия на педагогическую деятельность воспитателей в
дошкольных учреждениях. Воспитатели дошкольных образовательных
учреждений сталкиваются с различными стрессогенными ситуациями в своей
профессиональной деятельности, что существенно изменяет их эффективность
работы, психологическое состояние, педагогические подходы и общее
поведение. Анализируются основные факторы, вызывающие стресс, такие как
рабочая нагрузка, сложное поведение воспитанников, условия труда,
командные взаимодействия и ошибки в коммуникации.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 4 (50) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
128
Ключевые слова:
Стрессовые ситуации, дошкольное образование,
поведение воспитателей, педагогическая деятельность, стрессовые факторы,
психологическое состояние, условия труда, взаимоотношения в коллективе,
управление стрессом, психологическое здоровье, педагогический процесс,
проблемы общения.
FACTORS INFLUENCING THE BEHAVIOR OF PRESCHOOL
EDUCATORS IN STRESSFUL SITUATIONS
Tuychiyeva Sh.Sh.
Nizami Tashkent State Pedagogical University
Annotation:
This article is dedicated to studying the impact of stress-inducing
situations on the behavior of educators in preschool educational institutions. The
main goal of the article is to analyze the stress factors, their various forms, and the
impact they have on the pedagogical activities of preschool educators. Preschool
educators face various stress-inducing situations in their professional activities, which
significantly affect their work performance, psychological state, pedagogical
approaches, and overall behavior. The article analyzes the main stress-inducing
factors, such as workload, the complex behavior of children, working conditions,
team interactions, and communication errors.
Keywords:
Stress-inducing situations, preschool education, educator behavior,
pedagogical activity, stress factors, psychological state, working conditions, team
interactions, stress management, psychological well-being, pedagogical process,
communication problems.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida tarbiyachilar o‘z ish faoliyatida ko‘plab
stressogen vaziyatlarga duch kelishadi. Stressogen vaziyatlar tarbiyachining
emotsional va ruhiy holatiga salbiy ta'sir ko‘rsatishi mumkin. Shu bilan birga,
tarbiyachilarning stressga nisbatan reaktsiyalari va ularga qanday munosabatda
bo‘lishlari, ularning professional qobiliyatiga, shaxsiy xususiyatlariga, mehnat
sharoitlariga va boshqa omillarga bog'liq.
Stressogen vaziyatlarda maktabgacha ta’lim tashkiloti tarbiyachilarining xulq-
atvorini belgilovchi omillarni aniqlash, ularning ish faoliyatida stressni boshqarish va
samarali ishlashlarini ta'minlash uchun juda muhimdir. Tarbiyachilar
o‘zlarining
pedagogik vazifalarini bajarayotganda ko‘pincha turli xil stressli vaziyatlarga duch
keladilar, bu esa ularning xulq-atvorida, emotsional holatida va ishga bo‘lgan
munosabatida o‘zgarishlarga olib kelishi mumkin.
Quyidagi jadvalda stressni keltirib chiqaruvchi omillar va ularning tarbiyachilar
xulq-atvoriga qanday ta'sir ko'rsatishi ko'rsatilgan.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 4 (50) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
129
OMIL
TAVSIF
TA'SIR
Stress darajasi
Tarbiyachining stress
darajasi bolalar bilan
ishlashda qanday reaksiya
berishini belgilaydi.
Yuqori stress darajasi
pedagogik yondoshuvda
agressivlik, charchoq va
sabrsizlikka olib kelishi
mumkin.
Tashkiliy sharoitlar
Ish joyidagi muhit, ish
tartibi va resurslarning
mavjudligi.
Tashkiliy noqulayliklar
tarbiyachining ruhiy
holatiga salbiy ta'sir
ko'rsatishi mumkin.
Kasbiy malaka va tajriba
Tarbiyachining kasbiy
malakasi va tajribasi.
Kasbiy tajriba va yuqori
malaka stressni samarali
boshqarishga yordam
beradi.
Shaxsiy psixologik holat
Tarbiyachining o'z
psixologik holati va
stressga qarshi
chidamliligi.
Psixologik barqarorlik va
yuqori stressga
chidamlilik bolalar bilan
ishlashda samarali
yondashuvni ta'minlaydi.
Jamiyat va oilaviy qo'llab-
quvvatlash
Tarbiyachining oilasi va
jamiyatdan olgan ruhiy
qo'llab-quvvatlash.
Mustahkam oilaviy
qo'llab-quvvatlash stressni
kamaytiradi va ish
samaradorligini oshiradi.
Bolalar bilan ishlash
tajribasi
Tarbiyachining bolalar
bilan ishlashdagi o'ziga
xos uslublari.
Yaxshi tajriba bolalar
bilan ishlashda stressni
kamaytiradi va
tarbiyachining xulq-
atvorini stabilizatsiya
qiladi.
Bu jadvalda stress omillari va ularning maktabgacha ta’lim tashkiloti
tarbiyachilarning xulq-atvoriga qanday ta’sir qilishini ko‘rsatuvchi asosiy jihatlar
keltirilgan. Bu omillar stressni boshqarish va xulq-atvorni yaxshilash uchun
muhimdir. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida tarbiyachilar tomonidan stressli
holatlarda qanday xulq-atvorni namoyon qilishini tahlil qilish, o'qitish jarayonining
samaradorligini oshirish uchun muhimdir. Ushbu maqolada stressogen vaziyatlarda
tarbiyachilarning xulq-atvorini belgilovchi asosiy omillarni ko'rib chiqamiz.
•
Tarbiyachining professional malakasi va pedagogik tajribasi; tarbiyachining
professional malakasi va pedagogik tajribasi stressogen vaziyatlarga qanday
munosabatda bo‘lishida katta rol o'ynaydi. Tajribali pedagoglar stressli vaziyatlarda
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 4 (50) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
130
sovuqqonlikni saqlashda va muammolarga samarali yechim topishda yaxshi
ko'nikmalarga ega. Ular bolalar bilan qanday munosabatda bo'lishni va ularga qanday
yondashishni biladilar, bu esa stressni kamaytirishga yordam beradi. Kam tajribali
tarbiyachilar esa ba’zida xulq-atvorini boshqarishda qiyinchiliklar sezishi mumkin,
bu esa ularning stressga bo‘lgan reaksiyalarini kuchaytirishi mumkin.
•
Shaxsiy xususiyatlar va psixologik holat; tarbiyachining shaxsiy xususiyatlari,
masalan, sabr-toqatlilik, hissiy intellekt, o‘zini boshqarish qobiliyati va empatiya
darajasi stressogen vaziyatlarda uning xulq-atvorini belgilaydi. Agar tarbiyachi
stressli vaziyatlarda o‘zini boshqarish qobiliyatiga ega bo‘lsa, bu uning bolalar bilan
o‘tkazgan vaqtida xulq-atvorini muvozanatli qiladi. Shuningdek, tarbiyachining ruhiy
holati, masalan, shaxsiy hayotidagi muammolar yoki ishga nisbatan qoniqish darajasi
ham uning stress darajasini oshirishi mumkin.
•
Mehnat sharoitlari va ish muhiti; Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida
tarbiyachining ish muhitiga qo‘yilgan talablar ham uning stressga nisbatan
munosabatini shakllantiradi. Yaxshi mehnat sharoitlari va qo‘llab-quvvatlovchi
jamoa tarbiyachilarning stressni engish qobiliyatini oshiradi. Agar ish joyida
tarbiyachilarga kerakli materiallar, metodik qo‘llanmalar va psixologik yordam
mavjud bo‘lsa, bu ularning ishdagi qiyinchiliklarga nisbatan munosabatini
o‘zgartiradi. Boshqa tomondan, noto‘g‘ri tashkil etilgan ish tartibi, haddan tashqari
yuklama va kam ta’minlanish stress darajasini oshirishi mumkin.
•
Rahbariyat va qo‘llab-quvvatlash; tarbiyachilarni stressogen vaziyatlarda
qo‘llab-quvvatlash, rahbariyatning ularni boshqarish usullari va pedagogik
yondashuvlari ham muhim ahamiyatga ega. Rahbariyatning tarbiyachilarga nisbatan
ochiq, samimiy va yordam berishga tayyor bo‘lishi, ularning ishda o‘zini his qilishini
yaxshilaydi. Agar rahbarlar o‘z xodimlariga maslahatlar berish, fikrlarini tinglash va
shaxsiy rivojlanish imkoniyatlarini taqdim etishga tayyor bo‘lsa, bu tarbiyachilarni
stressli vaziyatlarda ko‘proq ishonchli va sovuqqonlik bilan xulq-atvor qilishga
undaydi.
•
Bolalar bilan muloqot va xulq-atvorni boshqarish; tarbiyachilar uchun bolalar
bilan muvaffaqiyatli muloqot qilish va ularning xulq-atvorini boshqarish stressogen
vaziyatlarda juda muhimdir. Bolalar o‘z xulq-atvorlari bilan turli holatlarda
tarbiyachining sabr-toqatini sinab ko‘rishlari mumkin. Ularning xatti-harakatlariga
to‘g‘ri javob berish, bolalarning psixologik holatini tushunish va buni o‘z xulq-
atvorida aks ettirish, tarbiyachining stressga qanday reaksiya berishini belgilaydi.
Tarbiyachilarning bolalar bilan individual tarzda ishlash ko‘nikmalari stressni
kamaytirishga yordam beradi.
•
Shaxsiy hayotdagi muammolar; tarbiyachilarning shaxsiy hayoti va oilaviy
holati ham stress darajasiga ta’sir qiladi. Agar tarbiyachi o‘zining shaxsiy
muammolariga duch kelsa, bu uning ish faoliyatiga ham ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 4 (50) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
131
Oila a’zolari bilan bo‘ladigan nizolar, moliyaviy qiyinchiliklar yoki salomatlik bilan
bog‘liq muammolar stressni oshirishi mumkin. Biroq, o‘z shaxsiy hayotini ishdan
ajratish va stressni boshqarish bo‘yicha psixologik yordam olish tarbiyachilarga
professional xulq-atvorni saqlashga yordam beradi.
•
Stressogen vaziyatlar maktabgacha ta’lim tashkilotlarida tarbiyachilarni ko‘p
marta uchratadi. Tarbiyachining stressga bo‘lgan reaktsiyalari va xulq-atvori ko‘plab
omillarga bog‘liq. Professional malaka, shaxsiy xususiyatlar, ish muhiti,
rahbariyatning qo‘llab-quvvatlashi va bolalar bilan ishlashdagi yondashuvlar stressni
boshqarish va tarbiyachining xulq-atvorini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Shu
sababli, bu omillarni yaxshilash tarbiyachilarning kasbiy samaradorligini oshiradi va
bolalar uchun yanada samarali ta'lim-tarbiya jarayonini ta'minlaydi.
•
Stressogen vaziyatlar maktabgacha ta’lim tashkilotlarida tarbiyachilar uchun
doimiy ravishda yuzaga keladigan holatlardir. Bu vaziyatlar tarbiyachilarning ish
faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin, ammo ularning xulq-atvori va bu
vaziyatlarga qanday munosabatda bo‘lishlari ko‘plab omillarga bog‘liq.
Tarbiyachining stressga bo‘lgan reaktsiyalari va xulq-atvori asosan uning
professional malakasi, shaxsiy xususiyatlari, mehnat sharoitlari, rahbariyatning
qo‘llab-quvvatlashi va bolalar bilan ishlash uslubiga bog‘liqdir.[3.]
•
Tarbiyachining professional malakasi va pedagogik tajribasi stressli holatlarni
yengish qobiliyatini oshiradi. Tajribali pedagoglar bolalar bilan o‘zaro munosabatda
sabr-toqat va hissiy intellektni qo‘llashda ko‘proq muvaffaqiyat qozonadilar.
Shuningdek, stressni boshqarish malakasi, o‘zini boshqarish qobiliyati va emotsional
barqarorlik tarbiyachining stressli vaziyatlarda qanday xulq-atvorni namoyon
qilishini belgilaydi.[4.] Shaxsiy hayotdagi muammolar ham stressni kuchaytirishi
mumkin, ammo ularni boshqarish va ishda professional yondashuvni saqlash
imkoniyatlari mavjud.
Mehnat sharoitlari va ish muhitining ahamiyati ham katta. Yaxshi ish muhiti,
qo‘llab-quvvatlovchi jamoa va rahbariyatning samarali yordam berishi stressni
kamaytiradi va tarbiyachilarning ishga bo‘lgan yondashuvini ijobiy ta’sir qiladi.
Maktabgacha ta'lim tashkilotlarida rahbariyatning tarbiyachilarni qo‘llab-quvvatlashi,
kerakli resurslarni taqdim etishi, metodik yordam va psixologik maslahatlar berishi
muhimdir. Bolalar bilan ishlashda tarbiyachining to‘g‘ri yondashuvi va pedagogik
uslublari ham stress darajasiga ta’sir qiladi. Tarbiyachilar bolalarning xulq-atvorini
boshqarish va ularga yordam berish usullarini bilishlari kerak. Individual yondashuv
va bolalarning hissiy ehtiyojlarini tushunish stressni kamaytirishga yordam beradi.
Bu jarayonda tarbiyachining shaxsiy hissiy holati, professional tajribasi va bolalar
bilan samarali muloqot olib borish malakasi muhim rol o‘ynaydi.
Xulosa qilib shuni ta’kidlashimiz mumkinki, maktabgacha ta’lim tashkilotlarida
tarbiyachilarning stressogen vaziyatlarga nisbatan munosabati va ularning xulq-atvori
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 4 (50) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
132
ko‘plab ichki va tashqi omillarga bog‘liqdir. Stressni boshqarish, tarbiyachining
professional va shaxsiy rivojlanishiga, shuningdek, jamoaviy ish muhitiga
tayyorlikka bog‘liq bo‘lib, bu omillarni yaxshilash bolalarga yuqori sifatli ta'lim va
tarbiya berishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shuning uchun, stressli vaziyatlarda
tarbiyachilarni qo‘llab-quvvatlash va ularga kerakli resurslarni taqdim etish, ta’lim
jarayonini
samarali
tashkil
etishda
asosiy
omil
sifatida
qaralishi
kerak.Tarbiyachilarning o‘zgaruvchan stressli holatlarga muvaffaqiyatli moslashishi
va bolalarga eng yaxshi sharoitlarni yaratish uchun zaruriy shart-sharoitlar yaratish
talab etiladi.
Adabiyotlat ro‘yxati:
1.
Axrorjon, Yuldashev, Muxtorov Alijon, and Aliyeva Iqlima.
"Faol
texnologiyalarni o’smirlar psixologiyasiga ta’siri."
Ta’lim fidoyilari
, 13.6 (2022):
263-266.
2.
Kamilova, D.
(2015).
Maktabgacha ta'lim tizimidagi stress omillari va
pedagogik xulq-atvor
. Toshkent: Ta'lim.
3.
Mamedov, A. & Toshpulatov, B.
(2010).
Maktabgacha ta'lim tizimida
pedagogik stress va uning pedagogik xulq-atvor va ish samaradorligiga ta’siri
.
Toshkent: O‘qituvchi.
4.
Shodmonov, S.
(2017).
Ta'lim jarayonida stressning tarbiyachilar va
o‘quvchilarga ta’siri
. O‘zbekiston pedagogik fanlari.
5.
Nishanova, Z.
Psixodiagnostika va eksperimental psixologiya
.
