Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 543 ~
MUSTAQILLIKDAN KEYINGI DAVRDA OʻZBEK
ADABIYOTSHUNOSLIGIDA ROMAN POETIKASINING OʻRGANILISHI
Ubaydullayeva Rayxon Abdujalil qizi
Guliston davlat pedagogika instituti O‘zbek tili va tillarni
o‘qitish kafedrasi o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu
maqolada
mustaqillik
davridan
so‘ng o‘zbek
adabiyotshunosligida roman tahlilining rivojlanishi va qo‘llanilayotgan metodologik
yondashuvlar tahlil qilinadi. Xususan, narratologik, psixoanalitik va intertekstual
tahlil usullari ko‘rib chiqilib, ularning o‘zbek romanlarini tahlil qilishdagi ahamiyati
yoritiladi. Shuningdek, milliy o‘zlik, og‘zaki ijod ta’siri, din va ma’naviyat hamda
ijtimoiy masalalar kabi mavzularning o‘zbek romanlarida aks etishi va bu boradagi
badiiy usullar tahlil qilinadi. Maqolada Ahmad A’zamning “O‘zi uylanmagan
sovchi” va “Ro‘yo yohud G‘ulistonga safar” asarlari misolida ushbu masalalar
yoritiladi. Umuman olganda, maqola zamonaviy o‘zbek roman poetikasining dolzarb
masalalarini va adabiyotshunoslikdagi yangi metodologik yondashuvlarni tahlil
qiladi.
Kalit so‘zlar:
o‘zbek adabiyotshunosligi, roman tahlili, narratologik tahlil,
psixoanalitik tahlil, intertekstual tahlil, milliy o‘zlik, og‘zaki ijod, din va ma’naviyat
O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan so‘ng, milliy adabiyotimiz yangi
bosqichga qadam qo‘ydi. Bu davrda o‘zbek romanchiligi mafkuraviy cheklovlardan
xalos bo‘lib, badiiy-estetik jihatdan boyidi va mavzu hamda uslubiy jihatdan rang-
baranglik kasb etdi. Mustaqillik yillarida yozilgan romanlarda milliy tarix, madaniy
meros va milliy o‘zlik masalalari yetakchi mavzularga aylandi..
Oʻzbek adabiyotshunosligida roman tahlilida bir qancha metodologik
tendensiyalar rivojlana boshladi.
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 544 ~
1. Narratologik tahlil. Romanlardagi hikoya tuzilishi, voqealarning bayon
etilishi, nuqtayi nazar, vaqt va makon munosabatlarini oʻrganish. Bu yondashuv
romanning oʻquvchiga taʼsirini, uning badiiy olam yaratish mexanizmlarini
tushunishda muhim ahamiyatga ega.
2. Psixoanalitik tahlil. Roman qahramonlarining psixologik holati, ularning ongi,
ongsizlik holati, motivlari va kechinmalarini oʻrganish.
Bu yondashuv
qahramonlarning xarakterini, ularning ijtimoiy hayotdagi oʻrnini, va muallifning
gʻoyaviy niyatini tushunishga yordam beradi.
3. Intertekstual tahlil. Romanlarning boshqa adabiy asarlar bilan, folklor,
mumtoz va madaniy matnlar bilan oʻzaro aloqalarini oʻrganish. Bu yondashuv,
romanlarning maʼno koʻlamini kengaytirishga, ularning adabiy va madaniy
kontekstini tushunishga yordam beradi. Intertekstuallik oʻzbek adabiyotidagi
romanlarni tahlil qilishda, ularning milliy adabiy meros bilan oʻzaro aloqasini
koʻrsatishda muhim rol oʻynaydi.
Umuman olganda, mustaqillikdan keyingi davrda oʻzbek adabiyotshunosligida
roman poetikasini oʻrganishda turli metodologik yondashuvlar keng qoʻllanila
boshlandi. [2.101] Bu yondashuvlar, romanlarni faqatgina sho‘ro davri ideologiyasi
asosida emas, balki jahon adabiyotshunosligidagi yangi nazariyalar yordamida ham
tahlil qilishga imkon berdi. Natijada, oʻzbek romanlari, nafaqat milliy, balki jahon
adabiyoti kontekstida ham oʻrganila boshlandi va romanning oʻzbek adabiyotidagi
oʻrni yanada chuqurroq anglandi. O‘zbek adabiyotshunosligi bu davrda, jahon
adabiyotshunosligidagi ilg‘or tajribalarni o‘zlashtirib, roman janrini yanada keng va
chuqur o‘rganish yo‘lidan bormoqda. Adabiyotshunos T.Boboyev to‘g‘ri
ta’kidlaganiday: “Badiiy asar o‘z tuzilishiga ko‘ra go‘yo jonli bir organizmdirki,
uning hech bir a’zosi – zvenosiga tegib bo‘lmaydi. Adabiy asarda hamma narsa o‘z
o‘rnida va o‘z me’yorida bo‘lishi shart”. [1.99]
Zamonaviy oʻzbek adabiyotshunosligida roman poetikasiga oid bir qancha
muhim masalalar va munozaralar mavjud boʻlib, ular roman janrining oʻzbek
adabiyotida tutgan oʻrnini, uning oʻziga xos xususiyatlarini, va kelajak istiqbollarini
belgilashda muhim ahamiyat kasb etadi. Xususan,
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 545 ~
milliy oʻzlik masalasi: oʻzbek romanlarida milliy oʻzlik va madaniy meros
masalasi bugungi kunda adabiyotshunoslar diqqat markazida turibdi. Oʻzbek adiblari
oʻz asarlarida oʻzbek xalqining tarixiy oʻtmishini, an’analarini, urf-odatlarini, milliy
qadriyatlarini va oʻziga xos xususiyatlarini aks ettirishga harakat qilmoqdalar. Bu
masalalar romanlarda qahramonlarning oʻzini oʻzi anglash jarayonida, ularning milliy
qadriyatlarga munosabatida va oʻzbek xalqining umumiy ruhiyatida oʻz aksini topadi.
Masalan, Ahmad A’zamning “O‘zi uylanmagan sovchi” kinoromanida milliy urf-
odatlar, o‘zbek marosimlari va xalqimizning an’analari tasviri yoshlarning sevgi
tarixi fonida aks ettirilgan. [3.201].
Ogʻzaki ijod taʼsiri: oʻzbek folklori, dostonlar, ertaklar va ogʻzaki hikoya qilish
an’analari oʻzbek romanlarining shakllanishida muhim rol oʻynagan. Oʻzbek
romanlarida folklor motivlari, obrazlari, uslublari, va kompozitsion elementlari keng
qoʻllaniladi. Bu ta’sir romanlarning tili, syujeti, va xarakterlarida oʻz ifodasini topadi.
Xususan, Ahmad A’zamning “Ro‘yo yohud G‘ulistonga safar” asarida ham xalq
og‘zaki ijodi va folklor elementlarining ta’siri sezilarli, asarda xalq ertaklariga xos
motivlar, mifologik xarakterga ega bo‘lgan biografik hikoyalar ko‘zga tashlanadi.
[4.235] Qahramonning g‘ayrioddiy sayohati, sehrli dunyoga tushib qolishi va turli
sinovlardan o‘tishi xalq og‘zaki ijodidagi qahramonlik ertaklari bilan uyg‘unlashadi.
Romanda o‘zbek xalq dostonlarining ta’siri ham kuzatishimiz mumkin.
Qahramonning safar davomida uchraydigan turli sinovlar, ma’naviy yetuklik sari
intilishlari, adolat va ezgulik yo‘lidagi kurashi xalq dostonlari an’anasiga asoslangan.
Xususan, “Alpomish”, “Go‘ro‘g‘li” singari eposlarda uchraydigan epik qahramon
obrazlari asarda ham namoyon bo‘ladi. Shuningdek, ushbu romanda qahramonlarning
nutqida xalq maqollari va iboralari keng qo‘llanilgan. Muallif xalq donishmandligini
ifodalovchi hikmatli so‘zlar orqali asarga chuqur ma’no yuklaydi. Bu esa asarning
milliy ruhini kuchaytirib, uni o‘quvchilarga yaqinlashtiradi.
Din va maʼnaviyat: oʻzbek adabiyotida, din va maʼnaviyat masalasi muhim oʻrin
tutadi. Oʻzbek romanlarida islom dini va uning qadriyatlari, insonning maʼnaviy
dunyosi, axloqiy meʼyorlar va umumbashariy qadriyatlar kabi mavzular keng
yoritiladi. Adiblar oʻz asarlarida dinning inson hayotidagi oʻrni, uning jamiyatga
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 546 ~
taʼsiri va ma’naviyatning axloqiy me’yorlaridagi rolini yoritishga harakat qiladilar.
Masalan, Ahmad A’zamning “Ro‘yo yohud G‘ulistonga safar” asarida din va
ma’naviyat tushunchalari alohida o‘rin tutadi. Qahramon G‘ulistonga safar qilganida
u yerdagi g‘uliylarning dinsiz ekanligidan hayratga tushadi. G‘uliylar o‘z hayotlarini
aql-idrok, ilm va texnologiyaga asoslangan holda qurganlar, lekin diniy e’tiqodlari
zanjir detali asosida ekanligini, ya’ni zanjirga sig‘inayotgan imonsiz g‘uliylarning
ko‘rgan hikoyachi qahramonning ularga rahmi keladi. Muallif asar davomida din va
ma’naviyatning inson ruhiyati, kamoloti va jamiyatdagi o‘rnini ko‘rsatishga harakat
qiladi. G‘uliylarning dinsizligi qahramonni chuqur fikrlashga undaydi va u
odamzodning ma’naviy qadriyatlari, hayot mazmuni haqida mulohaza yuritadi.
Ijtimoiy masalalar: oʻzbek romanlarida kambagʻallik, tengsizlik, gender rollari,
ijtimoiy-siyosiy oʻzgarishlar kabi ijtimoiy masalalar keng yoritiladi. Adiblar oʻz
asarlarida oʻzbek jamiyatidagi mavjud muammolarni ochib berish, ularga yechimlar
topishga va ijtimoiy adolatga erishishga harakat qiladilar. Zamonaviy oʻzbek
romanlarida ijtimoiy masalalar, koʻpincha, qahramonlarning taqdiri, ularning ijtimoiy
hayotdagi oʻrni va ijtimoiy muhitning ularga ta’siri orqali aks etadi. Masalan, Ahmad
A’zamning “O‘zi uylanmagan sovchi” romanida an’anaviy urf-odatlar va zamonaviy
qarashlarning to‘qnashuvi roman qahramonlari turmush qurish jarayonida akslanishi,
jamiyatdagi qadimiy sovchilik institutining bugungi kunda qanday o‘zgarishlarga
uchragani, yoshlarning bu boradagi munosabati, oilaviy qadriyatlarning yoshlarning
shaxsiy tanlovlariga ta’siri tasvirlansa, adibning
“Ro‘yo yohud G‘ulistonga safar”
asarida esa G‘uliston mamlakati aholisi — g‘uliylar haqida qiziqarli tasvirlar
keltirilishi fonida g‘uliylarning o‘zini cheklashi, shaxsiy erkinlik, jamiyatda tartib va
intizomni saqlashda zanjirbandlik falsafasi asnosida ijtimoiy masalalar ko‘tariladi.
Ahmad A’zam zanjir ramzidan foydalanib jamiyatdagi muhim ijtimoiy masalalarni
o‘quvchiga yetkazadi va ularni chuqur o‘ylashga undaydi.
Oʻzbek adiblari romanlarda yuqorida koʻrsatilgan masalalarni yoritish uchun
turli xil badiiy usullardan foydalanadilar. Ular realistik tasvir, psixologik tahlil,
allegoriya, simvolizm va intertekstual aloqalar kabi usullarni qoʻllab, romanlarning
badiiy
taʼsirchanligini
oshiradilar.
Masalan,
ko‘p
o‘zbek
romanlarida
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 547 ~
qahramonlarning ichki dunyosini, ularning ruhiy kechinmalarini ko‘rsatish uchun
ichki monolog, ong oqimi va ongsizlik holati tasvirlari keng qo‘llaniladi.
Maqolada mustaqillikdan keyingi o‘zbek adabiyotshunosligida roman tahlilining
yangi metodologik yondashuvlari va zamonaviy o‘zbek romanlarida ko‘tarilayotgan
muhim mavzular tahlil qilinadi. Narratologik, psixoanalitik va intertekstual tahlil
usullari orqali romanlarning badiiy xususiyatlari chuqurroq anglanadi. Milliy o‘zlik,
og‘zaki ijod ta'siri, din va ma'naviyat hamda ijtimoiy masalalar kabi mavzular o‘zbek
romanlarida keng yoritilib, bu borada turli badiiy usullar qo‘llaniladi. Ahmad
A’zamning asarlari misolida ushbu masalalar va usullar tahlil qilinadi. Umuman
olganda, maqola zamonaviy o‘zbek roman poetikasining dolzarb masalalarini va
adabiyotshunoslikdagi yangi metodologik yondashuvlarni yoritadi.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Бобоев Т. Адабиётшунослик асослари. – Т.: Ўзбекистон, 2002. – 560
бет.
2.
Якубов И. Мустақиллик даври ўзбек романи поэтикаси. Ф.ф.д.дисс-
яси. – 256 бет.
3.
Аҳмад Аъзам. Ўзи уйланмаган совчи. – Тошкент: Янги аср авлоди,
2010. – 201 bet
4.
A.A’zam. Ro‘yo yoxud G ‘ulistonga safar. – Тошкент: Yangi asr avlodi,
2011. – 235 bet
