“
Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
~ 41 ~
TO‘Y MAROSIMLARI LINGVISTIK HODISA SIFATIDA
Azimjonova Gulchexra
O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti, Toshkent, O‘zbekiston
azimjonovagulchexraxon@gmail.com
Annotatsiya:
Mazkur ilmiy ishda to‘y marosimlari lingvistik hodisa sifatida
o‘rganiladi. O‘zbek xalqining boy madaniy merosida to‘y marosimlari alohida o‘rin
egallaydi va ular orqali milliy qadriyatlar, urf-odatlar hamda til boyliklari namoyon
bo‘ladi. Tadqiqotda to‘yga oid marosimlarda ishlatiladigan iboralar, duolar, maqollar,
qo‘shiqlar va boshqa nutqiy vositalar tahlil qilinib, ularning semantik, stilistik va
pragmatik xususiyatlari yoritilgan. Shuningdek, to‘y marosimlaridagi til birligi va
muloqot madaniyati, turli mintaqaviy dialektlar va ularning aks etishi ham ko‘rib
chiqilgan. Ushbu ish o‘zbek tili va madaniyatining uzviy bog‘liqligini ochib berishda
muhim ahamiyat kasb etadi.
Kalit so‘zlar:
to‘y marosimlari, lingvistik hodisa, o‘zbek tili, urf-odatlar, nutqiy
vositalar, muloqot madaniyati, semantika, stilistika, pragmatika, milliy qadriyatlar,
dialekt.
KIRISH
Har bir xalqning madaniyati, urf-odatlari va qadriyatlari tilida o‘z ifodasini
topadi. Shu jihatdan to‘y marosimlari nafaqat ijtimoiy hodisa, balki tilshunoslik
nuqtai nazaridan ham alohida e’tiborga loyiq bo‘lgan murakkab va rang-barang
jarayon sanaladi. To‘y marosimlari davomida qo‘llaniladigan so‘z, ibora, duolar,
tabriklar, maqollar, qo‘shiqlar va boshqa nutq shakllari tilning estetik, emotsional va
kommunikativ funksiyalarini yaqqol namoyon etadi.
Ushbu maqolada to‘y marosimlari lingvistik hodisa sifatida tahlil qilinadi, ya’ni
bu marosimlarda tilning qanday ishlatilishi, qanday leksik birliklar ustuvorligi,
ularning madaniy-ma’naviy yuklamasi va kommunikativ funksiyasi ko‘rib chiqiladi.
Maqola til va madaniyat o‘zaro aloqadorligini yoritishda to‘y marosimlari misolida
tilning ijtimoiy vazifasini chuqurroq anglashga xizmat qiladi.
ASOSIY QISM
To‘y marosimlarining ijtimoiy-lingvistik ahamiyati
To‘y marosimlari har bir jamiyatning ijtimoiy tuzilmasida alohida o‘rin tutadi.
Ular orqali nafaqat oilaviy hayot boshlanadi, balki madaniy, axloqiy va estetik
qadriyatlar avloddan-avlodga uzatiladi. Bularning barchasi til vositasida amalga
oshadi, shuning uchun ham to‘y marosimlari lingvistik hodisa sifatida tahlil etilishi
o‘ta muhimdir.
“
Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
~ 42 ~
Tilshunos olima G.M. Mahkamovaning fikricha,
“marosimlarda til – bu ijtimoiy
xotiraning jonli ko‘zgusi bo‘lib xizmat qiladi”
[Mamatov. A. E, 2019]. Darhaqiqat,
to‘y davomida aytiladigan duo, tabrik, hazil, maqol va matallar xalq tilining rang-
barangligini va madaniyatini ifodalaydi.
O‘zbek xalqining to‘y marosimida eng qadimiy va muhim bosqichlardan biri bu
sovchilik
dir. Sovchilar o‘z niyatini bayon etayotganda nozik va madaniy ifodalarni
tanlaydi. Jumladan, o‘zbek to‘ylarida kuyov tomoni kelin tomoniga sovchi
yuborgach, fotiha qilinadi. Bu jarayonda odatda quyidagi kabi iboralar ishlatiladi:
“Qiz bola uyda emas, elda o‘sgan”, “Bir bor kelinchak, ikki bor kelin bo‘lmasin”,
“Sizda bir gul bor ekan, bizda bir bulbul”, “Ostonangizni supurgani keldik”,
“Qulchilikka keldik” “Ko‘z tegmasin degandek bir qizingiz bor ekan, el bo‘lib bor
niyat bilan keluvdik.” “Qizingizni qiz emas, farzand deb so‘raymiz, el ichida
yurganiga havasimiz bor”
[Mardonova. G, 2024].
Bu iboralarda faqatgina iltifot yoki
andisha emas, balki ijtimoiy mas’uliyat, hurmat va o‘zaro ishonch ifodalangan.
Ushbu nutqiy shakllar orqali sovchilar ijtimoiy andishani, muloyimlikni va hurmatni
ifoda etadi. Bu kabi iboralar ijtimoiy nutq etiketi (nutq madaniyati) doirasida tahlil
qilinadi. A. Yo‘ldoshev ta’kidlaganidek:
“To‘y marosimi nutqi odob-axloq
normalarining til shakliga aylangan namunalaridan biridir”
[
Yo‘ldoshev. A, 2007
].
Shuningdek, to‘y marosimlarida ishlatiladigan
maqollar va matallar
ham
lingvistik jihatdan o‘ta ahamiyatlidir. Masalan:
•
“Kelin ostonadan qadam qo‘ysa, baraka kiradi.”
•
“Kuyov yigit emas, butun elniki.”
Bu kabi iboralar marosim doirasida tilning
nafaqat informativ, balki emotsional va pragmatik funksiyasini ham namoyon qiladi.
Bundan tashqari, to‘y paytida aytiladigan
duolar
alohida o‘ringa ega:
“Alloh bu ikki yoshni bir yostiqqa qariytsin, baxtli qilsin, ro‘zg‘origa fayz-
beraka bersin!”
Bu kabi duo shakllari xalqning diniy va axloqiy qarashlarini ifodalaydi, hamda
til orqali madaniy qadriyatlarni mustahkamlaydi. To‘y marosimlaridagi bunday til
vositalari, avvalo, jamiyat a’zolari orasida birdamlikni ta’minlaydi, ikkinchidan esa,
til vositasida qadriyatlar uzviy ravishda uzatilishini kafolatlaydi. Bu esa tilning
ijtimoiy funksiyalaridan biri –
ijtimoiy integratsiya
vazifasini bajaradi.
Til – jamiyat hayotining asosiy aks ettiruvchisi bo‘lib, u orqali insonlar nafaqat
fikr almashadi, balki ijtimoiy qadriyatlar, urf-odatlar va marosimlar ham avloddan-
avlodga uzatiladi. Shu nuqtai nazardan to‘y marosimlari tilshunoslik uchun nihoyatda
muhim tadqiqot obyektidir.
Tilshunos olima G. Karimova shunday deydi:
“Marosim nutqi – bu jamiyatning
kollektiv xotirasini saqlovchi, madaniy kodlarni aks ettiruvchi og‘zaki ijod
mahsulidir”
[Karimova. G, 2017]. Bu fikr to‘y marosimlari til vositasida jamiyatning
qadimiy qadriyatlarini ifodalayotganini tasdiqlaydi.
“
Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
~ 43 ~
To‘y marosimida tez-tez ishlatiladigan maqollar va matallar esa xalq
donishmandligining tili orqali ifodalangan shaklidir. Masalan:
A.
“Bir uyga kelin kelsa, fayzu baraka kiradi.”
B.
“O‘g‘il uylansa – ota uy quradi, qiz turmushga chiqsa – el uyiga mehr
taraladi.”
Bu maqollar orqali oila, baraka, mehr kabi ijtimoiy qadriyatlar qadrlanadi.
V. G‘aniyeva o‘z tadqiqotida yozadi:
“To‘y marosimlarida til orqali ifodalangan
iboralar xalq ongining jamlanmasi bo‘lib, ularning orqasida tarixiy xotira
yashirinadi”
[G‘aniyeva. V, (2019].
Kelin salom
marosimida kuylanadigan qo‘shiqlar esa poetik tilning, emotsional
ifodaning yorqin namunalaridandir:
“Ona duo qilgan edi, Meni sizga yuborgan edi.” “Yurt ko‘rib kelgan qizman
men, Tilak bilan kelganman men.”
[Mardonova. G, 2024].
Bu kabi misralarda til vositasida onalik duosi, mehr-oqibat, milliy qadriyatlar
tasvir topadi. Tilshunos A. Zokirov aytganidek:
“Qo‘shiq – bu marosim tilining
yuragi. Unda xalqning tuyg‘usi, orzusi va or-nomusi mujassam”
[Zokirov. A, 2016].
Yana bir muhim jihat – to‘y nutqidagi
genderlik farqlar
. Masalan, kuyovga
nisbatan ishlatiladigan iboralar ko‘proq kuch, bardamlik, himoyachilik ma’nolarini
bersa, kelinga nisbatan esa muloyimlik, iffat, kamtarlik tushunchalari ustuvor:
“Kuyov bola – elning suyakli yigitlaridan,” “Kelin – gulday nozik, uyga baraka
olib kiradigan farishta.”
Bu farqlar tilning gender stereotiplarni aks ettirish funksiyasini namoyon qiladi.
Tilshunos S. Nurmatov ta’kidlaydi:
“Marosim tili orqali jamiyatdagi gender rollari
mustahkamlanadi va til bu jarayonda vositachi emas, balki faol ishtirokchi sifatida
maydonga chiqadi”
[Nurmatov. S, 2020]
Zamonaviy to‘y marosimlarida esa yangi til unsurlari paydo bo‘lmoqda. Ijtimoiy
tarmoqlarning ta’siri bilan inglizcha tabriklar yoki mashhur memlar asosida qilingan
hazillar to‘y nutqiga kirib kelmoqda:
“Congratulations! Endi sizlar officially husband and wife!”
Bunday holatlar
tilshunoslar uchun yangi fenomen –
lingvistik gibridlik
yoki
kod-almashish
(code-
switching)
hodisasi sifatida qiziqdir. Shunday qilib, zamonaviy to‘y marosimlarida
kuzatilayotgan lingvistik gibridlik holatlari tilning dinamik tabiati va ijtimoiy
ta’sirlarga ochiqligini ko‘rsatadi. Ijtimoiy tarmoqlar orqali kirib kelayotgan xorijiy
unsurlar, xususan, inglizcha iboralar va mem shaklidagi hazillar, an’anaviy to‘y
nutqining zamonaviy ko‘rinishga ega bo‘lishiga sabab bo‘lmoqda. Bu esa tilshunoslar
uchun yangi tadqiqot yo‘nalishlarini ochadi.
XULOSA
To‘y marosimlari – xalqning asrlar davomida shakllangan an’analari,
qadriyatlari va ijtimoiy hayot tarzini o‘zida mujassam etgan muhim madaniy
hodisadir. Ushbu marosimlarning til vositalari orqali ifodalanishi esa ularni nafaqat
“
Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
~ 44 ~
madaniy, balki lingvistik nuqtayi nazardan ham o‘rganishga zamin yaratadi. Tadqiqot
davomida to‘yga oid nutqiy vositalarning semantik boyligi, stilistik rang-barangligi
va pragmatik maqsadga yo‘naltirilganligi yaqqol namoyon bo‘ldi. Shuningdek,
marosimlarda ishtirok etuvchi kishilarning muloqot jarayonida namoyon bo‘ladigan
nutq madaniyati, xalq og‘zaki ijodi namunalarining faol ishlatilishi va dialektal
xususiyatlar tilning hayotiyligidan dalolat beradi.
Natijada, to‘y marosimlari o‘zbek xalqining til boyligini, milliy tafakkurini va
ijtimoiy ongini ifoda etuvchi kuchli vosita ekanligi isbotlandi. Shu bois, bunday
marosimlarni lingvistik jihatdan o‘rganish nafaqat tilshunoslik uchun, balki
madaniyatshunoslik, folklorshunoslik va sotsiolingvistika sohalari uchun ham muhim
ilmiy ahamiyat kasb etadi.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Abduazizov. A. (2007).
Til va jamiyat
. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
ensiklopediyasi. 45–60 b.
2.
Jo‘raev. N. (2010).
O‘zbek xalq marosimlari: tarix va hozirgi zamon
.
Toshkent: Fan. 112–125 b.
3.
Karimov. O. (2015).
Marosim tilining lingvopragmatik xususiyatlari
.
Toshkent: Yangi asr avlodi. 88–95 b.
4.
Karimova. G. (2017).
O‘zbek og‘zaki nutqining ijtimoiy-madaniy asoslari
.
Toshkent: Fan. 87-b.
5.
Mamadaliyeva. M. (2018).
O‘zbek tilida nutq etiketi va madaniyati
.
Toshkent: O‘qituvchi. 34–47 b.
6.
Mamatov. E.A. (2019).
Zamonaviy lingvistika.
Toshkent: Noshir. 38 – 140
b.
7.
Mardonova G. (2024).
O‘zbek nikoh to‘yi marosimifolklorining genezisi,
janrlar tizimiva poetikasi. Filologiya fanlari doktori (dsc) dissertatsiyasi avtoreferati.
8.
Nurmatova. D. (2019). O‘zbek xalq to‘y marosimlarida qo‘llaniladigan
iboralar va ularning semantikasi.
Filologiya masalalari
, (2), 73–80 b.
9.
Nurmatov. S. (2020).
Marosim tili va ijtimoiy-gender tafakkur
. Toshkent:
Fan. 91-b.
10.
Saidova. S. (2020).
Folklor va til: o‘zaro aloqalar
. Buxoro: Ilm ziyo. pp.
59–70.
11.
Yuldasheva. G. (2021). Regional dialektlarning to‘y marosimlaridagi nutqiy
ko‘rinishlari.
O‘zbek tili va adabiyoti
, (4), 44–50.
12.
Yo‘ldoshev. A. (2007).
Nutq madaniyati asoslari
. Toshkent: O‘zbekiston
Milliy ensiklopediyasi. 103-b.
13.
Zokirov, A. (2016).
Marosim tilida poetik ifoda vositalari
. Samarqand:
Samarqand davlat universiteti nashriyoti. 58-b.
14.
G‘aniyeva. V. (2019).
O‘zbek marosimlarida til va madaniyat uyg‘unligi
.
Toshkent: O‘zbekiston fanlar akademiyasi nashriyoti. 64-b.
