“
Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
~ 211 ~
YOZUV VA UNING RIVOJLANISH BOSQICHLARI
Qobilova Marjona Erkinjon qizi
O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti Sharq filologiyasi fakulteti, 1-kurs
talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada yozuv va uning jamiyatdagi ahamiyati,
rivojlanish bosqichlari, maxsus turlari va tamoyillarini ko‘rib chiqamiz. Shuningdek,
qadimgi davrlarda yozuv o‘rniga nimalardan foydalanilganligi, ular bir-birlari bilan
qanday imo-ishoralar orqali gaplashganligi va ma’lumotlarni qanday yetkazib
berilgani haqida ushbu maqolada keltirilgan.Hammamiz bilamizki bolalikdan
yozuvdan foydalanib kelamiz, uning qanday kelib chiqqani, kim tomonidan
yaratilgani qiziq bo‘lib kelgan. Shunday ekan, yozuvning qanday paydo bo‘lishidan
boshlab hozirgi kundagi holatigacha ko‘rib chiqamiz.
Kalit so‘zlar:
yozuv, piktografik yozuv, ideografik yozuv, ieroglifik yozuv,
fonografik yozuv, transkripsiya, transliteratsiya.
Annotation:
This article examines writing and its importance in society, its
stages of development, specific types, and guiding principles. It also discusses what
was used instead of writing in ancient times, how people communicated through
gestures, and how information was transmitted. As we all know, we have been using
writing since childhood, and its origins and creators have always been a subject of
interest. Therefore, this article explores the emergence of writing and its evolution up
to the present day.
Keywords:
writing, pictographic writing, ideographic writing, hieroglyphic
writing, phonographic writing, transcription, transliteration.
Аннотация:
В данной статье рассматривается письмо и его значение в
обществе, этапы его развития, конкретные виды и основные принципы. Также
обсуждается, что использовалось вместо письма в древности, каким образом
люди общались с помощью жестов и как передавалась информация. Как
известно, письмо сопровождает нас с детства, и его происхождение и создатели
всегда вызывали интерес. Поэтому в статье исследуется возникновение
письменности и её эволюция до наших дней.
Ключевые слова:
письмо, пиктографическое письмо, идеографическое
письмо, иероглифическое письмо, фонографическое письмо, транскрипция,
транслитерация
ASOSIY QISM
“
Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
~ 212 ~
Yozuv-muayyan bir tilda qabul etilgan va kishilar o‘rtasidagi muloqatga xizmat
qiladigan yozma belgilar yoki tasvirlar tizimi. Yozuvning opaydo bo‘lganiga 4-5
ming yillar bo‘lgan. Eng daqimgi davrlarda dunyo xalqlarining deyarli barchasida
keng tarqalgan “eslatuvchi” belgilardan bir-birlariga har qanday ma’lumotni
yetkazish uchun foydalanishgan. Masalan, biron xabarni uzoq masofaga yuborish
uchun gulxan, tutun, baraban ovozlaridan foydalanishgan.
Yozuvning rivojlanish bosqichlari:
Piktografik yozuv
– bu qadimgi yozuv tizimlaridan biri bo‘lib, unda so‘zlar yoki
tushunchalar tasvirlar(piktogrammalar) orqali ifodalanadi. Misr iyerogliflari yoki
Mesopatamiya rasmlarida uchraydi. Har bir belgi yoki rasm ma’lum bir narsani,
hodisani, fikrni anglatadi. Masalan, quyosh rasmi – quyoshni yoki kunni bildiradi.
Ideografik yozuv – buni piktografik yozuvdan farqi shundaki, piktografik
yozuvda belgilar aniq bir narsaning rasmini ifodalasa, ideografik yozuvda ular
mavhumroq tushunchalarni bildiradi. Ideografik yozuvlar odatda tilga bog‘liq
bo‘lmaydi, ya’ni turli xalqlar bir xil belgini bir xil ma’noda tushunishlari mumkin.
Zamonaviy hayotda ham ko‘plab ideogrammalar mavjud, masalan, yo‘l belgilarida,
grafik interfeyslarda (kompyuter belgilarida) va h.k.
Iyeroglifik yozuv
— bu qadimgi yozuv tizimi bo‘lib, unda so‘zlar yoki tovushlar
murakkab belgilar orqali ifodalanadi. Har bir iyeroglif — bu rasmga o‘xshash, lekin
ko‘pincha so‘z, tovush yoki g‘oyani bildiradigan belgi.
Eng mashhur iyeroglifik yozuv — Qadimgi Misr iyerogliflari. Unda:
Ba’zi belgilar so‘zlarni bildiradi (logogramma),
Ba’zilari tovushlarni (fonogramma),
Yana boshqalari grammatik funksiyalarni bajaradi.
Misol: Qush rasmi — “qush” so‘zini bildiradi yoki ba’zan “A” tovushini
anglatadi.
Ko‘tarilgan qo‘l rasmi — “ibodat”, “duo” degan ma’noga ega bo‘lishi mumkin.
Iyerogliflar piktografik va ideografik yozuvlarning rivojlangan shakli hisoblanadi.
Bugungi kunda ham iyerogliflar ishlatiladi — xitoycha va yaponcha yozuv
tizimlarida.
Fonografik yozuv
— bu yozuv tizimi bo‘lib, unda harflar yoki belgilar til
tovushlarini (fonemalarni) ifodalaydi. Ya’ni, nima eshitilsa, shunga yaqin yoziladi.
Bu tizimda yozuv talaffuzga asoslanadi — har bir tovush alohida harf yoki
harflar guruhi bilan ifodalanadi.
Qisqacha taqqoslash:
Piktografik — rasmga asoslangan
Ideografik — g‘oyaga asoslangan
Fonografik — tovushga asoslangan
“
Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
~ 213 ~
Transliteratsiya
— bu bir yozuv tizimidagi so‘zlarni boshqa yozuv tizimi
harflari bilan aniq talaffuziga emas, yozilishiga yaqin holda yozish jarayonidir.
Misol: Rus tilidagi “Москва” so‘zi transliteratsiya qilinsa, "Moskva" bo‘ladi.
(bu talaffuzi “Maskva”, lekin transliteratsiyada yozilishi saqlanadi)
Arabcha “ملاس” — "salam" (transliteratsiya), lekin bu “salom” deb talaffuz
qilinadi.
Transliteratsiya: ilmiy ishlar,pasportdagi ism-familiyalar,lug‘atlar,
kompyuter tizimlarida matnlar bilan ishlashda keng qo‘llaniladi.
Talaffuzga asoslangan usul esa — transkripsiya deb ataladi.
Transkripsiya
— bu so‘zning talaffuzini aniq ko‘rsatish uchun yozilishidir.
Ya'ni, qanday eshitilsa, shunday yoziladi. Transkripsiya harflar orqali emas, tovushlar
orqali amalga oshiriladi, ko‘pincha maxsus belgilar (fonetik alifbo) bilan yoziladi.
Misol: Inglizcha “book” so‘zi transkripsiyada [bʊk] tarzida yoziladi. Bu
talaffuzni ko‘rsatadi.
Transkripsiya tilda to‘g‘ri talaffuz qilishda juda foydali, ayniqsa chet tillarini
o‘rganishda.
XULOSA
Yozuvning rivojlanishi insoniyat tarixida muhim bosqichlarni tashkil etadi va
uning madaniy, ilmiy va ijtimoiy taraqqiyotiga katta ta’sir ko‘rsatgan.Yozuvning
rivojlanishi nafaqat kommunikatsiya vositalarining takomillashuvi, balki bilimlar va
madaniyatning saqlanishi, o‘rganilishi va tarqalishida katta rol o‘ynadi. Har bir
bosqichda yozuv tizimlari nafaqat tilni, balki insoniyatning aqliy va madaniy
rivojlanishini ham aks ettiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
Ilmiy adabiyotlar:
1. Robinson, A. (2009). The Story of Writing. Thames & Hudson.
2. Fischer, S. R. (2004). A History of Writing. Reaktion Books.
3. Diringer, D. (1968). The Development of Writing Systems. Dover
Publications.
4. Sproat, R. (2000). The Evolution of Writing. Cambridge University Press
Internet manbalari:
1. Ancient History Encyclopedia. Writing Systems.
https://www.ancient.eu/Writing/
2. Encyclopedia Britannica. Writing.
https://www.britannica.com/topic/writing
3. Google Scholar. Writing Systems and their Evolution.
https://scholar.google.com
