International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
123
BADIIY MATNLARDA FRAZEOLOGIZMLARNING AHAMIYATI
Yulchiyeva Umida Dilshod qizi
JDPU o‘qituvchisi
Kirish
Badiiy adabiyot inson tafakkuri, his-tuyg‘ulari va dunyoqarashini aks ettiruvchi
muhim san’at turlaridan biridir. Adabiy til esa o‘zining boy ifoda vositalari bilan
badiiy matnning estetik va semantik qiymatini oshiradi. Shu nuqtayi nazardan,
frazeologizmlar badiiy matnlarda muhim o‘rin tutadi. Ular matnning emotsional
ta’sirchanligini oshirib, qahramonlarning nutqini jonlantirishga xizmat qiladi.
Frazeologizmlar va ularning xususiyatlari
Frazeologizmlar – tilning ajralmas qismi bo‘lib, odatda mustahkam bog‘langan,
ko‘chma ma’noga ega bo‘lgan tayyor iboralar majmuidir. Ular tildagi o‘ziga xoslikni
namoyon etadi va xalqning madaniy merosi, dunyoqarashi haqida ma’lumot beradi.
Frazeologizmlar quyidagi xususiyatlarga ega:
Barqarorlik – ularning tarkibiy qismlari o‘zgarmas shaklda keladi.
Ko‘chma ma’no – so‘zlarning to‘plam ma’nosi individual so‘zlar ma’nosidan
farq qiladi.
Ekspressivlik – nutqni ifodali va jonli qiladi.
Badiiy matnlarda frazeologizmlarning vazifasi
Frazeologizmlar badiiy matnning estetik va semantik jihatdan boy bo‘lishiga
xizmat qiladi. Ular asarning emotsional ta’sirini kuchaytiradi, qahramonlarning
nutqini jonlantiradi va matnning badiiy-estetik qimmatini oshiradi. Quyida
frazeologizmlarning badiiy matndagi asosiy vazifalari tahlil qilinadi:
Estetik va badiiy ta’sirni kuchaytirish
Frazeologizmlar badiiy nutqni yanada jonli va ta’sirchan qiladi. Ular orqali matn
o‘quvchiga samimiy va tabiiy tarzda yetib boradi. Masalan, xalq orasida keng
qo‘llanadigan iboralar asarga o‘ziga xos milliy ruh bag‘ishlaydi.
Qahramon nutqini jonlantirish
Frazeologizmlar
dialog
va
monologlarni
yanada
tabiiylashtiradi.
Qahramonlarning individual nutq xususiyatlarini aks ettirishda frazeologizmlarning
o‘rni beqiyosdir. Masalan, hayotiy, kulgili yoki ta’sirchan nutq yaratishda xalqona
iboralardan foydalanish orqali qahramonning xarakteri ochib beriladi.
Milliy koloritni aks ettirish
Har bir xalqning frazeologizmlari uning madaniyati va dunyoqarashini aks
ettiradi. O‘zbek adabiyotida xalqona iboralarning ishlatilishi milliy ruhni saqlashga
va milliy merosni targ‘ib qilishga yordam beradi. Masalan, “dasturxonga baraka”,
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
124
“boshi ko‘kka yetmoq” kabi iboralar faqat o‘zbek xalqiga xos madaniy qadriyatlarni
ifodalaydi.
Matnning semantik to‘liqligini ta’minlash
Frazeologizmlar matnning semantik yaxlitligini oshirib, o‘quvchi uchun
tushunarli va unutilmas bo‘lishini ta’minlaydi. Ular matnda nozik ma’no va
hissiyotlarni ifodalashga xizmat qiladi.
Metaforik va obrazli ifodalilikni oshirish
Frazeologizmlar o‘zining ko‘chma ma’nosi orqali matnga obrazlilik
bag‘ishlaydi. Bu esa o‘quvchining tasavvur doirasini kengaytirib, matnni yanada
jozibali qiladi. Masalan, “tog‘dek yelka”, “ko‘z quvonchi” kabi iboralar tasvirni
yanada jonli qiladi.
Satira va yumor yaratish
Frazeologizmlar asarga satirik yoki hajviy tus berishda ham keng qo‘llanadi.
Ular muayyan hodisa yoki shaxsga nisbatan istehzo bilan yondashishga yordam
beradi. Masalan, qahramonning oddiy holatini hajviy qilib tasvirlashda xalq orasida
keng tarqalgan iboralar qo‘llanadi.
Barcha ushbu vazifalar frazeologizmlarning badiiy matnlarda muhim rol
o‘ynashini ko‘rsatadi. Ularning to‘g‘ri va o‘rinli qo‘llanilishi matnning badiiy
qimmatini oshirib, o‘quvchiga yanada chuqur ta’sir etadi.
Frazeologizmlarning tarjima jarayonidagi o‘rni
Frazeologizmlarni tarjima qilishda muayyan qiyinchiliklar yuzaga kelishi
mumkin. Chunki har bir tilning o‘ziga xos iboralari bo‘lib, ular to‘g‘ridan-to‘g‘ri
tarjima qilinsa, o‘zining semantik mazmunini yo‘qotishi mumkin. Shuning uchun
tarjimonlar quyidagi usullardan foydalanadi:
Ekvivalent almashtirish – boshqa tildagi aynan ma’nodosh frazeologizmdan
foydalanish.
Tushuntirish orqali tarjima – frazeologizmlarning mazmunini izoh bilan ochib
berish.
To‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima – agar frazeologizm boshqa tilda ham mavjud bo‘lsa.
Xulosa
Frazeologizmlar badiiy matnlarga jonlilik va tabiiylik baxsh etib, asarning
o‘quvchiga ta’sirchan yetib borishiga xizmat qiladi. Ular milliy madaniyat, tarix va
xalq donishmandligini o‘zida aks ettirgani sababli, har bir asarning mazmunini
chuqurlashtirishga yordam beradi. Shu bois badiiy matnlarda frazeologizmlarning
to‘g‘ri ishlatilishi va tarjima qilinishi katta ahamiyat kasb etadi. Badiiy asarda
qo‘llanilgan iboralarni o‘rganishda bir asar doirasidagi frazemalar miqdorini (fondini)
aniqlash va xarakterli xususiyatlariga qarab tasniflash, ularni struktural-semantik
jihatdan tavsiflash hamda matndagi vazifasini tekshirish lingvopoetik tahlil
talablaridan hisoblanadi. Ana shunday tahlilda yozuvchining imkoniyat sifatida
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
125
mavjud bo‘lgan til birliklaridan foydalanish mahorati ham namoyon bo‘ladi.
Yuqorida ta’kidlanganidek, badiiy matnda, umuman, yozma va og‘zaki matnlarda
frazemalar qo‘llanilganda, bu birliklar bir qator vazifalarni bajaradi. Bu vazifalarning
bir guruhi uzual, ya’ni lisoniy xarakterga ega bo‘lsa, qolganlari okkazional, ya’ni
nutqiy (uslubiy) vazifalardir. Frazeologizmlarning ichki ma’nosi, ichki tabiati har
qanday badiiy matnda ro‘yobga chiqadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Akhmanova, O. S. (1974). Frazeologiya va uning lingvistik tahlili.
Moskva: Nauka.
2.
Kunin, A. V. (1996). English-Russian Phraseological Dictionary.
Moskva: Russkiy Yazyk.
3.
Mel’cuk, I. A. (1995). Phraseology in Systematic Linguistics.
Amsterdam: John Benjamins.
4.
Vinogradov, V. V. (1947). Russkaya frazeologiya. Moskva: Nauka.
5.
G‘ulomov, S. (2005). O‘zbek tilida frazeologik birliklar tahlili.
Toshkent: Fan.
6.
Jo‘raev, A. (2010). Badiiy matnda frazeologizmlarning roli. Toshkent:
Yozuvchi.
7.
Norqobilov, H. (2012). Tilshunoslik va frazeologiya. Toshkent:
Universitet nashriyoti.
8.
Newmark, P. (1988). A Textbook of Translation. Prentice Hall.
9.
Baker, M. (2011). In Other Words: A Coursebook on Translation.
Routledge.
10.
Qodirov, N. (2015). O‘zbek frazeologik birliklarining semantik va
stilistik tahlili. Toshkent: Akademnashr.
