Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 1(59)
~ 67 ~
INGLIZ VA OʻZBEK TILLARIDAGI REKLAMA MATNLARINING
TARKIBIY TUZILISHI VA ULARDAGI TONALLIK DARAJASI
Botirova Dilnoza Sultanbekovna
Urganch Ranch Texnologiya Universiteti 24.01 - guruh magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ingliz va oʻzbek tillaridagi reklama matnlarining
tarkibiy tuzilishi va tonallik darajasi tahlil qilinadi. Reklama tilining asosiy
xususiyatlari, uning kommunikatsion funksiyalari va tilshunoslikka asoslangan
tadqiqot metodlari yordamida reklama matnlari oʻrganiladi. Maqolada har ikki tilning
reklama matnlaridagi xususiyatlar, ularning madaniy va tilga oid farqlari koʻrib
chiqiladi. Tadqiqot orqali reklama matnlarining taʻsiri va ularning auditoriyaga taʻsiri
hamda reklamada ishlatiladigan stilistik vositalar tahlil qilinadi.
Kalit soʻzlar:
Reklama matnlari, tarkibiy tuzilish, tonallik darajasi, ingliz tili,
oʻzbek tili, stilistika, kommunikatsiya, tilshunoslik, madaniyat.
STRUCTURAL CONSTRUCTION AND TONALITY LEVEL OF
ADVERTISING TEXTS IN ENGLISH AND UZBEK
Abstract:
This article analysis the structural construction and tonality of
advertising texts in English and Uzbek. The main features of advertising language, its
communicative functions and advertising texts are studied using linguistic research
methods. The article examines the characteristics of advertising texts in both
languages, their cultural and linguistic differences. The research analysis the impact
of advertising texts and their impact on the audience, as well as the stylistic means
used in advertising.
Keywords:
Advertising texts, structural construction, tonality, English, Uzbek,
stylistics, communication, linguistics, culture.
Kirish
Reklama matni - bu kommunikatsion tilning bir turi boʻlib, uning asosiy
maqsadi ma’lum bir mahsulot yoki xizmatni reklama qilishdan iborat. Reklama
matnlarining samarali boʻlishi uchun ularning tarkibiy tuzilishi va tonallik
darajasining toʻgʻri tanlangan boʻlishi zarur. Ingliz va oʻzbek tillaridagi reklama
matnlarida til va madaniyatga xos farqlar mavjud boʻlib, bu farqlar reklama
matnlarining tuzilishi va tonallik darajasiga ta’sir koʻrsatadi. Ushbu maqolada ingliz
va oʻzbek tillaridagi reklama matnlarining tarkibiy tuzilishi va tonallik darajalari
oʻrganiladi.
Adabiyot sharhi
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 1(59)
~ 68 ~
Reklama matnlarining tahlili va kommunikativ funksiyalariga oid bir qancha
ilmiy tadqiqotlar mavjud. Baʻzi tadqiqotchilar reklama matnlarini til strukturalari va
stilistik vositalar nuqtai nazaridan oʻrganishni maqsad qilgan (Goddard, 2002). Ingliz
tilidagi reklama matnlarining tarkibiy tuzilishi boʻyicha bir nechta tadqiqotlar mavjud
boʻlib, ular reklama matnlarining qismlariga boʻlinishini va har bir qismning qanday
rol oʻynashini koʻrsatadi (Cook, 2001). Oʻzbek tilidagi reklama matnlarini oʻrganish
esa soʻnggi yillarda ommalashgan boʻlib, bu tilning oʻziga xos xususiyatlari va
taʻsirchanlik darajasi haqida bir nechta ilmiy maqolalar mavjud (Sultonov, 2015).
Tadqiqot metodologiyasi
Ushbu maqolada tadqiqot sifatida tilshunoslik metodlari, jumladan, kontent-
tahlil va stilistik tahlil metodlari qoʻllaniladi. Kontent-tahlil metodi reklama
matnlarining tarkibiy qismlarini tahlil qilishda, stilistik tahlil esa reklama matnlarida
ishlatilgan til vositalarining tonallik darajasini oʻrganishda yordam beradi.
Tadqiqotda ingliz va oʻzbek tillaridagi reklama matnlaridan misollar keltiriladi, ularni
tahlil qilish orqali har ikki tilning reklama matnlaridagi xususiyatlar oʻrganiladi.
Tahlil va natija
1. Tarkibiy tuzilish
Ingliz va oʻzbek tillaridagi reklama matnlarining tarkibiy tuzilishi oʻxshash
boʻlsa-da, ular orasida ayrim nozik farqlar mavjud. Reklama matnlarining tarkibi,
uning auditoriyaga taʻsirini va samaradorligini belgilovchi asosiy omillardan biridir.
Har ikki tilning reklama matnlarida ishlatiladigan tarkibiy qismlar bir-biriga oʻxshash
boʻlsa-da, madaniy, tillik va kommunikativ omillar tufayli ba’zi farqlar ham koʻzga
tashlanadi.
Ingliz tilidagi reklama matnlarining tarkibi
Ingliz tilidagi reklama matnlarining tarkibi aniq va toʻgʻri tashkil etilgan boʻlib,
har bir qism oʻzining aniq kommunikativ maqsadiga xizmat qiladi. Quyidagi tarkibiy
qismlar ingliz tilidagi reklama matnlarida keng tarqalgan:
Sarlavha (Headline)
: Reklama matnining eng muhim qismi boʻlib, u
auditoriyaning eʻtiborini jalb qilish uchun ishlatiladi. Sarlavhaning asosiy vazifasi –
mahsulot yoki xizmat haqida qisqacha, lekin taʻsirchan maʻlumot berishdir. Sarlavha,
odatda, qisqa va ravon boʻladi, chunki uning asosiy maqsadi eʻtibor qaratishdir.
Ingliz tilidagi reklama matnlarida sarlavha koʻpincha oʻziga xos va toʻgʻridan-toʻgʻri
boʻladi, masalan: "Buy One, Get One Free" yoki "The Best Choice for Your Health."
Tanishtiruv (Introduction)
: Tanishtiruv qismini reklama matnining
boshlanishida joylashtirish orqali auditoriyani aniq va mazmunli tarzda mahsulot yoki
xizmat bilan tanishtirishga harakat qilinadi. Ingliz tilida tanishtiruv qismlari
koʻpincha qisqa va aniq boʻladi, bu esa auditoriyani tezda asosiy gʻoya bilan
tanishtiradi. Masalan, "Our product is designed to make your life easier" kabi iboralar
auditoriyani mahsulotning ahamiyatiga qaratadi.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 1(59)
~ 69 ~
Xususiyatlar (Features)
: Mahsulot yoki xizmatning afzalliklari va uning
oʻziga xos xususiyatlari haqida batafsil ma’lumot berish reklama matnining boshqa
muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Ingliz tilidagi reklama matnlarida bu qism koʻproq
batafsil va tushunarli boʻladi, chunki auditoriyaga mahsulotning qanday ishlashini va
uning foydalari haqida aniq maʻlumot berish kerak. Masalan, mobil telefonning
batareyasi, kameralari, tezkor ishlash xususiyatlari haqida maʻlumotlar keltiriladi.
Chaqarish (Call to Action)
: Reklama matnining oxirgi qismi boʻlib,
auditoriyani maʻlum bir harakatni amalga oshirishga undashdir. Ingliz tilidagi
reklama matnlarida chaqirish odatda aniq va toʻgʻridan-toʻgʻri boʻladi, masalan, "Call
now for a free consultation" yoki "Order today and save 20%!" kabi iboralar orqali
auditoriya ma’lum bir harakatga undaladi.
Ingliz tilidagi reklama matnlarida barcha tarkibiy qismlar bir-birini toʻldirib,
aniq va samarali kommunikatsiya yaratishga yordam beradi. Har bir qismning oʻz
oʻrni va roli boʻlib, ular oʻzaro bogʻlangan holda reklamaning samaradorligini
oshiradi.
Oʻzbek tilidagi reklama matnlarining tarkibi
Oʻzbek tilidagi reklama matnlarining tarkibi ham ingliz tilidagi reklama matnlari
bilan oʻxshash boʻlsa-da, ayrim nozik farqlarni koʻrish mumkin. Oʻzbek tilidagi
reklama matnlarida odatda quyidagi tarkibiy qismlar ishlatiladi:
Sarlavha (Headline)
: Oʻzbek tilidagi reklama matnlarida sarlavha ham muhim
oʻrin egallaydi, lekin u koʻpincha ingliz tilidagi reklama matnlariga qaraganda ancha
sodda va toʻgʻridan-toʻgʻri boʻladi. Oʻzbek sarlavhalari odatda mahsulotning asosiy
afzalliklari yoki uning ahamiyatini taʻkidlaydi. Masalan, "Tez va ishonchli xizmat!"
yoki "Sizga eng yaxshi narxlar!" kabi sarlavhalar auditoriyaning eʻtiborini jalb qiladi.
Tanishtiruv (Introduction)
: Oʻzbek tilidagi reklama matnlarida tanishtiruv
qismlari koʻpincha qisqa va sodda boʻladi. Bunda mahsulotning asosiy foydalari yoki
uning ahamiyati haqida qisqacha maʻlumot beriladi. Oʻzbek reklama matnlarida
koʻproq xalq tiliga yaqin va doʻstona uslub ishlatiladi. Masalan, "Bizning xizmatimiz
sizni hech qachon xafa qilmaydi" kabi iboralar auditoriyani mahsulotga qiziqtirishni
maqsad qiladi.
Xususiyatlar (Features)
: Mahsulot yoki xizmatning xususiyatlari haqida
maʻlumot berish Oʻzbek tilidagi reklama matnlarida ham muhim oʻrin tutadi. Biroq,
baʻzan bu qismlar ingliz tilidagi reklama matnlariga qaraganda qisqaroq va aniq
boʻladi. Oʻzbek reklama matnlarida koʻproq oshirilgan hissiy taʻsir va xalqona uslub
ishlatiladi. Masalan, "Yangi mahsulotimiz sizni jismonan va ruhiy jihatdan
quvontiradi" kabi iboralar auditoriyaning emotsional tomoniga murojaat qiladi.
Chaqarish (Call to Action)
: Oʻzbek tilidagi reklama matnlarida chaqirish
qismlari koʻproq samimiy va odatdagi xalq tiliga mos keladigan tarzda ifodalanadi.
Masalan, "Hozir xarid qiling!" yoki "Bizni bugun tashrif buyuring!" kabi iboralar
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 1(59)
~ 70 ~
auditoriyani harakatga chaqiradi. Biroq, Oʻzbek tilidagi reklama matnlarida
koʻpincha an’anaviy qiymatlar, milliy urf-odatlar va tilga xos xususiyatlar koʻproq
ifodalanadi.
2. Tonallik darajasi
Ingliz va oʻzbek tillaridagi reklama matnlarining tonallik darajasi ham aniq
farqlarga ega. Tonallik – bu reklama matnining auditoriyaga qanday ta’sir qilishini
belgilovchi muhim omil boʻlib, u mahsulot yoki xizmatni qanday taqdim etish,
auditoriyaning ruhiy holatini qanday shakllantirishni belgilaydi.
Ingliz tilidagi reklama matnlarining tonalligi
Ingliz tilidagi reklama matnlarida tonallik koʻpincha rasmiy va jiddiy, lekin
ba’zi hollarda informal va doʻstona boʻlishi mumkin. Ingliz tilidagi reklama matnlari
odatda biznesga yoʻnaltirilgan va koʻpincha maqsadli auditoriya haqida chuqur fikr
yuritiladi. Reklama matnlarida ishlatiladigan tonallik koʻpincha mahsulotning turi,
maqsadli auditoriya va bozor talablariga qarab oʻzgaradi. Masalan, yuqori sifatli
mahsulotlar yoki xizmatlar reklamasida tonallik koʻproq jiddiy va ishonchli boʻladi,
ammo yoshlar auditoriyasiga moʻljallangan reklamalarda tonallik koʻproq doʻstona
va quvnoq boʻlishi mumkin.
Oʻzbek tilidagi reklama matnlarining tonalligi
Oʻzbek tilidagi reklama matnlarida tonallik koʻproq samimiy va xalqona boʻladi.
Oʻzbek reklama matnlari koʻpincha xalqning tiliga yaqin, oddiy va tushunarli boʻlib,
auditoriyaga yaqinroq boʻlishni maqsad qiladi. Oʻzbek tilidagi reklama matnlarida
koʻpincha hissiy tonda yozilgan iboralar ishlatiladi, bu esa auditoriyaning ichki his-
tuygʻulariga taʻsir qilishi mumkin. Masalan, "Sizni hech qachon aldamaymiz!" yoki
"Bizning xizmatimizga ishonch hosil qiling!" kabi iboralar auditoriyani mahsulot
yoki xizmatga yaqinlashtirishga qaratilgan.
Madaniy ta’sir
Ingliz va oʻzbek tillaridagi reklama matnlarining tarkibi va tonallik darajasi
madaniy taʻsirga bogʻliq boʻlib, bu reklama matnlarining umumiy tuzilishini va
auditoriyaga ta’sirini belgilaydi. Ingliz tilidagi reklama matnlarida global
tendensiyalar, yangiliklar va texnologiyalar koʻproq aks etadi. Oʻzbek tilidagi
reklama matnlarida esa milliy qadriyatlar, an’anaviy elementlar va til xususiyatlari
koʻproq oʻz aksini topadi. Bu farqlar reklama matnlarining auditoriyaga qanday ta’sir
qilishini belgilaydi.
Takliflar
1.
Reklama matnlarini yaratishda tilshunoslik va madaniy xususiyatlarni
inobatga olish zarur.
2.
Reklama matnlarining tonallik darajasini auditoriyaning ehtiyojlariga mos
ravishda moslashtirish tavsiya etiladi.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 1(59)
~ 71 ~
3.
Ingliz va oʻzbek tillaridagi reklama matnlarining oʻziga xos farqlarini
yaxshiroq tushunish uchun chuqur tahlil va tadqiqotlar oʻtkazilishi lozim.
Xulosa
Ingliz va oʻzbek tillaridagi reklama matnlarining tarkibiy tuzilishi va tonallik
darajasi oʻrtasida bir qancha farqlar mavjud. Har ikki tilning reklama matnlarida
oʻziga xos xususiyatlar, madaniy va tilga oid omillar mavjud boʻlib, ular reklama
matnlarining samaradorligiga ta’sir qiladi. Tadqiqot natijalari reklama matnlarini
yaratishda til va madaniyatni inobatga olish zarurligini koʻrsatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1.
Cook, G. (2001). The Discourse of Advertising. Routledge.
2.
Goddard, A. (2002). The Language of Advertising. Routledge.
3.
Sultonov, S. (2015). Oʻzbek tilida reklama matnlari. Toshkent: Oʻzbekistan
Nashriyoti.
