Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 5(63)
~ 89 ~
O’ZBEKISTONDA ISLOM DINIGA GARSHI TASHVIQOTDA PLAKAT VA
ROZNAMALAR ROLI
Tilyakhodzhaeva Fazilya Muhammadzhonovna
Associate Professor Kokand Pedagogical Institute, Uzbekistan
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Sovet hokimyatining O‘zbekiston SSR da
amalga oshirgan diniy siyosatining bir qismi yo’ritilgan. Maqolada targ‘ibot plakati
jamoatchilik ongini o‘zgartirishda oynagan roli to’g’risida batafsil ma’lumot berilgan.
Kalit so‘zlar:
qarshilik, moslashish, afishalar, odatlariga qarshi, shariatsiz
Islom.
Hozirgi kunda koʻplab adabiyotlarda asosan Oʻzbekistonda islom dinining
zamonaviy taraqqiyoti masalalari yoritilgan. Biroq, Muhammad payg'ambarning
kelishi bilan bog'liq holda Islomning paydo bo'lishi haqidagi adabiyotlarni o'rganish,
unda u missionerlik siyosati orqali maktublar bilan elchilar yuborish orqali Islomni
qanday qabul qilishni taklif qilgani haqida gapirilmagan.
Adabiyotlar tahlili shuni ko'rsatadiki, 70 yil davomida O'zbekiston aholisiga
islom dinini majburan qabul qilish g'oyasi singdirilgan.
Ketrin Pujolning (1)yozishicha, “Oʻrta Osiyo xalqlarining musulmon diniga
oʻtishi 8-asrning birinchi choragida arab xalifaligining bosib olinishi munosabati
bilan boshlangan.” Albatta islom dinini qabul qilishning qiyinligi shundan iborat
ediki, bu hududda 8chi asrda zardushtiylik hukmronlik qilgan.
O'tgan asrlardan buyon islom dini katta qarshilik va moslashish tajribasini
to'pladi - avvaliga chor tuzumi davrida, so'ngra sovet va postsovet davrida.
Ma’lumki, sovet musulmonlari 1926-yildan beri shariatsiz Islomga amal qilib
keladilar. Markaziy Osiyodagi Islom qatagʻon va vositalar bilan uygʻunlashganda
dunyoviy ateistik hokimiyat cheklovlariga qarshi oʻzini tuta oldi. Hattoki, 1942-yilda
Stalin tomonidan islomning rasman tan olinishga majbur bo’ldi. Natijada
musulmonlarga mahalliy diniy va milliy elita tomonidan “himoyalangan” ijtimoiy
makonda o‘zlarining homo islamo-sovieticus ikkilik identifikatorini qabul qilish
imkonini berdi.
Islomning hayotiyligi uning ildizlarida, asosiy
negizlarida yotadi. Noqulay holatlarga sabr-toqat,
muvaffaqiyatsizlikka uchragan taqdirda niyatning
qiymati va to'liq bo'lmagan marosimlar uchun
to'lovning butun tizimi “Islomning zarurat holati”[1]
musulmonlarga chidash va moslashishga yordam
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 5(63)
~ 90 ~
berdi. Ma’lumki, trans-Amudaryo hududini islomlashtirishning dastlabki bosqichi
709 va 712 yillarga to'g'ri keladi. O‘shanda bosqinchilik yurishlarida Buxoro va
Samarqand bo‘ysundirilgan edi. Keyingi asrlarda islom shimolga tarqalishda davom
etdi, mo'g'ullar istilosi va keyingi siyosiy o'zgarishlar davrida turkiy qabilalarni
islomga aylantirdi. 2009 yil 5 fevralda tarix fanlari nomzodi, Sharqshunoslik instituti
MDH davlatlari bo‘limi sektori mudiri Vladimir Bobrovnikovning “Ateistlar islomni
tasvirlaydi: sharqshunos sharhida sovet (dinga qarshi) tashviqot” deb nomlangan
ma’ruza qildi. V. Bobrovnikovning fikricha, 19-asrdagi istilo bilan Oʻrta Osiyo
musulmonlari uchun muqaddas boʻlgan arab yozuvi hokimiyat tili, imperiya tili
sifatida foydalanishda davom etdi. Ibtidoiy siyosatshunoslar singari, afishalar
haqiqatni juda soddalashtiradi. Biroq, ularni tushunish ham oson emas. Siz avvalo
ularning tilini, ranglarini, belgilarini o'rganishingiz kerak. O'qimishli musulmonlar
afishani arab alifbosida o'qiy olardi, rasm esa savodsizlarga uning ma'nosini
tushunishga yordam berar edi.
Moskvada 1921 yil noma'lum rassom tomondan chizilgan bu plakatda arab tilida
"Men ham endi ozodman!"deb yozilgan.
Shu vaqtda chiqqan plakatlarda mulla va shayxlar oddiy ishchi va dehqonlarni
talon-taroj qiluvchi parazit sifatida tasvirlangan. Targ'ibot ruhoniylardan voz kechish
va talonchilik bilan shug'ullanadigan oddiy odamlarning noto'g'ri qarashlaridan voz
kechish orqali aholi turmush darajasini oshirish g'oyasini ommaga targ'ib qila
boshlagan. Birlashgan va boʻlinmas Rossiyani qaytarish uchun millatchilik shiorlari
ostida maydonga chiqqan oq gvardiyachilar ham nega oʻz plakatlarini rus tilida
yozmadilar? Sababi oddiy. Mamlakatning musulmon chekkalarida rus tili hali keng
tarqalmagan edi. Ma’lumki,
fuqarolar
urushi
tugaganidan
ko'p
o'tmay,
musulmonlarning odatlariga qarshi plakatlar paydo bo'ldi. Plakatning asosiy
funktsiyalarini reklama, tashviqot va axborot vazifasini bajargan.Sovet hukumati
tashviqot ishlarini diqqat bilan nazorat qilar edi. Targ'ibot plakatlari Sovet davlati
uchun muhim targ'ibot funktsiyalarini bajarar edi: axborot. Ular orqali aholiga
“kerakli” ma'lumotlar yetkazilar edi. Budda va Olloh doimo masxara qilinib,
karikaturalar mavzusiga aylangan.
1921 yilda Moskvada “Endi men ham ozodman!” plakati chiqarildi. tiraji 10
ming nusxada sovet Turkistoni qizlarini komsomolga taklif qilgan [1]. Plakatda
paranjisini yechib tashlagan va qizil bayroq bilan turgan qiz tasvirlangan [1]. Chap
tomonda onasi uni masjidga ishora qilib chaqirmoqda. O'ng tomonda yoshlar
komsomolga taklif qilinadi. Qizning oyog'i ostida oyoq osti qilingan paranji
tasvirlangan.1920-yillarda madrasa va mekteb bitiruvchilari islomga qarshi maqolalar
yozish va islomga qarshi tashviqot ishlarini olib borishga jalb qilingan[5].
Kollektivlashtirish davrida islomga qarshi tashviqot kuchaydi. Endi esa afishalarda
mulla va shayxlar dehqonlarni talon-taroj qiluvchi dushman sifatida tasvirlangan[1].
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 5(63)
~ 91 ~
O‘zbekistonda traktorda “5 yillik” yozuvi tushirilgan plakat yaratildi, unda mullani
Qur’on bilan, zararkunandani ketmon bilan ezib tashlaganligi tasvirlangan[1]. Bu
afishada Murning 1930-yilda chop etilgan “Kullaklarni sinf sifatida yo‘q qilaylik” [1]
plakati asosida yaratilgan. 1928 yildan “Jangchi ateistlar ittifoqi” islomga qarshi
“Xudosizlar” jurnalini nashr ettirdi[3]. Bezbojnik - ateistik yo'nalishdagi markaziy
Sovet haftalik gazetasi, 1922 yil 21 dekabrdan 1941 yil 20 iyulgacha (1935 yil
yanvardan 1938 yil martgacha tanaffus bilan) nashr etilgan[1][2]. Gazeta jangari
ateistlar ittifoqi markaziy kengashining bosma organi edi.
«Безбожник у станка» (1929 yil 22-son). Birinchi besh
yillik rejada uchta dinning (yudaizm, nasroniylik va islom)
xudolari bosib tashlanyapdi. Shu paytgacha Qo‘qon aholisining
og‘zidan islomga qarshi targ‘ibotlar natijasida shaharda 60 ta
masjid vayron qilinganini eshitish mumkin. Masjidlarni vayron
qilish, shuningdek, musulmon diniy ta'limini deyarli butunlay
yo'q qilish bilan birga islomga qarshi tashviqot juda samarali
bo'ldi - Sovet davrining oxirida sovet musulmonlarining
aksariyati arabcha diniy matnlarni o'qiy olmas edi. musulmon
urf-odatlarini bilar va ularga rioya qilmaganlar. Musulmon urf-odatlari SSRda
saqlanib qolgan (ayniqsa, dafn marosimida), lekin ular “milliy urf-odatlar” deb
hisoblangan. Shunday qilib, sovet plakati siyosiylashtirilgan va juda yuqori badiiy
saviya ijro etildi. Natijada hozirda Oʻzbekistonda
islom eng keng tarqalgan din
hisoblanadi.
Mamlakat
1991-yilda
mustaqillikka
erishgach,
Oʻzbekistonda
musulmonlar salmogʻi sezilarli darajada oshdi. Bugungi kunda u aholining 96,5
foizini tashkil qiladi, lekin ayni paytda “shariatsiz Islom” tushunchasi keng
tarqalgan.Xulosa qilish mumkin, SSSRning dinga qarshi plakati shunchaki grafik
san'at va siyosiy tashviqot emas. Bu nozik kinoya va butun vaziyatga, nafaqat o‘z
dunyoqarashi, balki birinchi navbatda partiya g‘oyasi bilan qo‘l-oyog‘ini bog‘lagan
iste’dodli ijodkorlar tomonidan juda to‘g‘ri va nozik ta’kidlangan muvaffaqiyatsizlik
va xatolarga keskin nazar.Masjidlarni vayron qilish va musulmon diniy taʼlimini
deyarli butunlay yoʻq qilish bilan birga islomga qarshi tashviqot juda samarali boʻldi
– sovet davrining oxirida sovet musulmonlarining koʻpchiligi arabcha diniy matnlarni
oʻqiy olmasdi, musulmon urf-odatlarini bilmagan va ularga rioya qilmas edi.
Musulmon marosimlari SSSRda (ayniqsa dafn marosimida) saqlanib qolgan, ammo
“milliy urf-odatlar” deb hisoblangan.
Adabiyotlar:
1.
https://www.caa-network.org
11
дек.
2017 г.КАТРИН
ПУЖОЛЬ.Ислам в Центральной Азии: от долгой изоляции к...
2.
https://ru.wikipedia.org ›
3.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 5(63)
~ 92 ~
4.
Тиляходжаева Ф. М., Хамидова Н. Ш. Узбекский язык в Афганистане
//Розвиток освіти, науки та бізнесу: результати 2020: тези доп. міжнародної науково-
практичної інтернет-конференції, 3-4 грудня 2020 р.–Україна, Дніпро, 2020.–Т. 2.–
596 с. – 2020. – С. 432.
5.
Тиляходжаева
Ф.
М.
ПРОБЛЕМЫ
ПРОФЕССИОНАЛЬНОГО
ОБУЧЕНИЯ ИНОСТРАННЫМ ЯЗЫКАМ В УЗБЕКИСТАНЕ //International
Multidisciplinary Journal for Research & Development. – 2024. – Т. 11. – №. 04.
6.
Tilyakhodzhaeva F. M. СОВРЕМЕННЫЙ ЕГИПЕТСКИЙ ДИАЛЕКТ
АРАБСКОГО ЯЗЫКА //International journal of scientific researchers (IJSR)
INDEXING. – 2024. – Т. 5. – №. 1. – С. 870-872.
7.
Shohidabonu A., Nafisaxon I. Axborot va o'quv muhitida sirtqi bo'lim
talabalarining
mustaqil
ishi
//ILM-FAN
TARAQQIYOTIDA
ZAMONAVIY
QARASHLAR: MUAMMO VA YECHIMLAR. – 2023. – Т. 10. – С. 56-58.
8.
Muhammadjonov S., Rahimov N. O’ZBEK TILIDAGI BIR SOSTAVLI
GAPLAR
NEMIS
TILIDA
IFODALANISHI
//Евразийский
журнал
академических исследований. – 2023. – Т. 4. – №. 1. – С. 49-52.
9.
O`rta Osiyoning arablar tomonidan bosib olinishi ( 7 asr )
https://arxiv.uz ›
10.
Tilyakhodzhaeva F. M. Some Problems of the Use of Authentic Texts in a
Foreign Language Lessons in the Uzbek Audience //Miasto Przyszłości. – 2022. – Т. 30. –
С. 319-320.
11.
11. “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to'g'risida”...
12.
Zuhriddin o‘g‘li N. B. SOVET HOKIMIYATINING XX ASRNING 20-
30-YILLARIDA O ‘ZBEKISTON SSRDA AMALGA OSHIRGAN DINIY
SIYOSATI //O'ZBEKISTONDA FANLARARO INNOVATSIYALAR VA ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI. – 2023. – Т. 2. – №. 18. – С. 582-587.
13.
Boburmirzo N. SOVET HOKIMIYATINING DINGA QARSHI
SIYOSAT BORASIDAGI VI LENINING QARASHLARI QANDAY EDI?
//Innovations in Technology and Science Education. – 2023. – Т. 2. – №. 14. – С.
542-547.
14.
Lily H. SOVIET GOVERNMENT'S POLICY OF ASSASSINATION
AGAINST MUSLIMS IN THE UZBEK SSR //JOURNAL OF EDUCATION,
ETHICS AND VALUE. – 2024. – Т. 3. – №. 3. – С. 88-91.
15.
Feruza
M.
O
‘ZBEKISTON
XALQLARINING
MODDIY
MADANIYATI HAMDA TARIXIY MASALALARI HAQIDA UMUMIY
TUSHUNCHA //International journal of scientific researchers (IJSR)
INDEXING. – 2024. – Т. 6. – №. 1. – С. 206-208.
16.Антирелигиозный плакат СССР - Плакаты.Ру
