Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 5(63)
~ 124 ~
OʻZBEK TILI MAQOLLARIDA GENDER KATEGORIYASINING
NAMOYON BO‘LISHI
Matsabirova Durdona Maksudjon qizi
Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti, Filologiya va tillarni
o‘qitish (nemis tili) ta’lim yo‘nalishi 2-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada oʻzbek tili maqollarida gender (jins)
kategoriyasining ifodalanish xususiyatlari tahlil qilinadi. Til va madaniyat
munosabati kontekstida maqollar orqali jamiyatdagi erkak va ayol obrazlari, ularning
ijtimoiy rollari hamda stereotiplari yoritiladi. Maqolalarda genderga oid semantik va
pragmatik yondashuvlar ochib beriladi. Tadqiqotda gender lingvistikasi nazariyasi,
tanqidiy diskurs tahlili metodlari asosida maqollar chuqur tahlil qilinadi, ularning
axborot, baholovchi va tarbiyaviy vazifalari yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
maqol, gender lingvistika, o‘zbek tili, stereotip, semantika,
pragmatika, tanqidiy diskurs tahlili.
Abstract:
In this article, the features of gender representation in Uzbek proverbs
are analyzed. Within the context of the relationship between language and culture, the
images of men and women, their social roles, and related stereotypes are revealed
through proverbs. The article explores semantic and pragmatic approaches to gender
in proverbs. The study conducts an in-depth analysis of proverbs based on gender
linguistics theory and critical discourse analysis methods, highlighting their
informational, evaluative, and educational functions.
Keywords:
proverb, gender linguistics, Uzbek language, stereotype, semantics,
pragmatics, critical discourse analysis
Аннотация.
В данной статье анализируются особенности выражения
гендерной категории в узбекских пословицах. В контексте взаимосвязи языка и
культуры через пословицы раскрываются образы мужчин и женщин, их
социальные роли и стереотипы. В статье освещаются семантические и
прагматические подходы к гендерной проблематике в пословицах.
Исследование основано на теории гендерной лингвистики и методах
критического дискурсивного анализа, с акцентом на информационную,
оценочную и воспитательную функции пословиц.
Ключевые слова:
пословица, гендерная лингвистика, узбекский язык,
стереотип, семантика, прагматика, критический дискурс-анализ.
KIRISH.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 5(63)
~ 125 ~
Oʻzbek xalq ogʻzaki ijodi asarlari, jumladan maqollar, xalqning dunyoqarashi,
qadriyatlari va ijtimoiy hayot tarzini aks ettiradi. Maqollar orqali jamiyatdagi ijtimoiy
rollar, etnik qadriyatlar, axloqiy mezonlar va, albatta, genderga oid tasavvurlar
ifodalanadi. Gender kategoriyasi - bu jamiyatda erkaklar va ayollarga nisbatan
mavjud boʻlgan ijtimoiy, madaniy va psixologik stereotiplarning ifodasidir. Oʻzbek
maqollarida erkak va ayol obrazlari turli yoʻsinlarda namoyon boʻladi, bu esa gender
rollarining tarixiy va madaniy ildizlariga doir chuqur tahlilni taqozo etadi
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA.
Gender masalasi tilshunoslikda XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab jadal
o‘rganila boshlandi. Tilda gender rollari haqida ko‘plab asarlar yaratildi. Jumladan,
Robin Lakoff (1975) ayollar tilini “ kamroq assertive”, yaʻni ishonch bildiruvchi nutq
kamligida ayblab, ayollar tilining jamiyatda erkaklar tilidan “past turuvchi” deb
baholanishini ko‘rsatgan[1]. Deborah Tannen (1990) esa erkak va ayollar nutqi
orasidagi farqlarni kommunikatsion yondashuv asosida o‘rgangan va har ikki jins o‘z
kommunikativ uslubiga ega ekanligini ta’kidlagan[2].
O‘zbek tilshunosligida bu masalaga birinchi bo‘lib eʻtibor berganlar qatoriga
G‘.Rahimov, M.Shojalilova, N.To‘xliyeva kabi olimlar kiradi. M.Shojalilovaning
“O‘zbek tilida gender muammosi” nomli monografiyasi bu borada muhim manba
hisoblanadi, unda o‘zbek tilidagi genderga oid lingvistik birliklar, jumladan maqollar
chuqur tahlil qilingan. N.To‘xliyeva esa til va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro munosabatni
gender nuqtai nazaridan o‘rganib, til vositasida gender identifikatsiyasi qanday
shakllanishini ko‘rsatgan. Ushbu tadqiqotda o‘zbek maqollaridagi erkak va ayol
obrazlari, ularga nisbatan baho, stereotiplar va semantik yuklamalar tahlil qilinadi.
Asosiy metod sifatida quyidagi yondashuvlar qo‘llaniladi:
Semantik-pragmatik tahlil
– maqollar mazmuni va undagi semantik yuklama
orqali gender tasvirini aniqlash;
Kontrastiv tahlil
– erkak va ayol obrazlarining bir-biriga qarama-qarshi
qo‘yilgan holatlarini o‘rganish;
Diskursiv yondashuv
– maqollarni ijtimoiy-madaniy kontekstda tahlil qilish;
Statistik tahlil
– ayollar va erkaklar ishtirok etgan maqollar soni, ularning
baholanishi bo‘yicha guruhlash va foizli ko‘rsatkichlar asosida tavsiflash. Tadqiqot
uchun 200 dan ortiq maqollar tanlab olingan bo‘lib, ular tematik jihatdan gender
tasviri asosida guruhlashtirildi. Natijalar esa stereotiplilik, ijtimoiy rol ifodasi,
baholovchi leksik birliklar va madaniy konnotatsiyalar asosida tahlil qilindi.
TAHLIL VA NATIJALAR.
Maqollardagi gender obrazlari asosan quyidagi yo‘nalishlarda namoyon bo‘ladi:
1. Ayol obrazining tasviri: Ayolning asosiy roli — uy-ro‘zg‘or, farzand
tarbiyasi: “Ayol bo‘lsa uy bo‘ladi, ayol bo‘lmasa g‘avg‘o bo‘ladi.”, “Ayol o‘rnini
hech kim bosa olmaydi.”
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 5(63)
~ 126 ~
Ayolning xulq-atvori va odobi haqida: “Ayol er yuzining ziynati.”, “Yomon
ayol — uyning dushmani.”
Ko‘rkamlik va iffatga urg‘u: “Go‘zallik o‘tkinchi, xulq qoladi.”
Ushbu maqollar ayolni ko‘proq ichki muhit — oila, uy, tarbiya bilan bog‘liq
tarzda tasvirlaydi. Ba'zida ayollarga nisbatan stereotipik baholovlar ham mavjud:
“Ayol gapiga qarab ish tutma.”
“Ayol boshi bilan...” (mazax ifodasi bilan ishlatilishi mumkin).
2. Erkak obrazining tasviri:
Ijtimoiy faol, tashqi dunyo bilan bog‘liq obraz: “Erkak bosh bo‘lsa, ayol
bo‘yin.”, “Erkak kishining so‘zi — gap.”
Botirlik, jasurlik timsoli: “Erkak kishiga yarashgan — sabr va chidam.”, “Yigit
kishiga qirq hunar oz.”
Bu kabi maqollar orqali erkaklarga ijtimoiy faoliyatda ustuvorlik, qaror qabul
qilishda yetakchilik rollari yuklatilgan.
3. Gender stereotiplari va antagonistik qarashlar: “Ayol yengil bo‘lsa, erkakning
boshi egiladi.”, “Ayol — uyda, erkak — yo‘lda.”
Bu kabi maqollar orqali gender rollarining qat'iy bo‘linishi, ayolning ko‘proq
passiv, erkakning esa faol ekanligi haqida ijtimoiy stereotiplar mustahkamlangan.
XULOSA.
O‘zbek xalq maqollarida gender rollari aniq ifodalanadi. Erkak obrazlari
ko‘proq tashqi faoliyat, kuch, sabr va jasorat bilan bog‘liq bo‘lsa, ayol obrazlari esa
ichki muhit, go‘zallik, itoatkorlik va tarbiya bilan ifodalanadi. Bu esa jamiyatda
mavjud bo‘lgan patriarxal ijtimoiy tuzilmaning tilga aks etgan holatini ko‘rsatadi.
Shuningdek, ayollarga nisbatan salbiy stereotiplar ham baʻzan maqollar orqali
mustahkamlanadi. Biroq shu bilan birga, ayolning oiladagi beqiyos o‘rni va mehr-
oqibati ham yuqori baholanadi. Kelgusida maqollarni gender nuqtai nazaridan tahlil
qilish nafaqat lingvistik, balki ijtimoiy-psixologik tadqiqotlar uchun ham muhim asos
bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Lakoff, R. Language and Woman's Place. New York: Harper & Row. 1975.
45-49 b
2.Tannen, D. You Just Don’t Understand: Women and Men in Conversation.
New York: William Morrow. 1990. 73-85 b
3. Shojalilova, M. O‘zbek tilida gender muammosi. Toshkent: Fan. 2009. 62-95
b
4.To‘xliyeva, N. (2011). Til va jamiyat: Gender aspektlari. Toshkent:
O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. 2011. 37-60 b
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 5(63)
~ 127 ~
5. Rahimov, G‘. (2002). O‘zbek xalq maqollari tahlili. Samarqand: Samarqand
Universiteti nashriyoti. 2002. 22-53 b
6. Xalq og‘zaki ijodi namunalaridan: O‘zbek xalq maqollari. (2000). Toshkent:
G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot
.
2000. 17-108 b
