JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Tursunboyeva Sadoqat Ulug’bek qizi
Andijon davlat pedagogika instituti kechki talim 1 – bosqich talabasi.
Abdug’aforova Tursunoy Rahimjon qizi
Andijon davlat pedagogika instituti kechki talim 1 – bosqich talabasi.
Muxtorova Shodiya Karimjon qizi
Andijon davlat pedagogika instituti kechki talim 1 – bosqich talabasi.
Sh. Usmanova
Andijon davlat pedagogika instituti, milliy g'oya, ma'naviyat asoslari va huquq ta'limi kafedrasi
katta o'qituvchisi.
MAKON VA VAQT
Annotatsiya:
Ushbu maqolada makon va vaqtning falsafiy mohiyati, ularning tarixiy
tafakkurdagi o‘rni va zamonaviy metafizik yondashuvlardagi talqini tahlil qilinadi. Ayniqsa,
Kant, Heidegger, Bergson kabi faylasuflarning g‘oyalari orqali bu tushunchalarning nisbiyligi,
subyektiv va obyektiv tafsirlaridagi tafovutlar ochib beriladi. Muallif, zamonaviy texnologiyalar,
sun’iy intellekt va virtual olamlar fonida makon va vaqtning falsafiy qayta talqin qilinayotganiga
e’tibor qaratadi. Maqola inson borligining ichki makoni va kechayotgan zamoniy ong
o‘zgarishlari o‘rtasidagi murakkab, ammo chuqur munosabatni yoritishga harakat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Makon, Vaqt, Borliq, Zamon, Subyektivlik, Obyektivlik, Ontologiya, Metafizika,
Ekzistensializm, Fenomenologiya, Inson ongining shakllanishi.
KIRISH
Makon va vaqt – inson tafakkurida juda qadimiy va bir-biri bilan chambarchas bog‘liq
tushunchalar bo‘lib, ular nafaqat jismoniy olamni tushunish, balki insonning borliqni anglash
jarayonida markaziy o‘rin tutadi. Har bir davrning falsafiy ta’limotlari bu ikki tushunchaning
mohiyatini turlicha talqin etgan, ular borliq, mavjudlik va tajriba o‘rtasidagi aloqalarni anglashda
asosiy rol o‘ynagan. Ularning o‘zaro bog‘liqligi, har doim insonning ongini shakllantiruvchi
asosiy mexanizm sifatida qaralgan. Biroq, bu tushunchalar hozirgi kunda yanada murakkablashib,
yangi falsafiy tafsirlarga ega bo‘lib, zamonaviy texnologiyalar va ilmiy yondashuvlar bilan
bog‘liq o‘zgarishlarni aks ettiradi. Makon va vaqtning falsafiy tahlili, ayniqsa, ontologik va
gnoseologik kontekstda, borliqni tushunishning yangi usullarini yaratishga yordam beradi.
Immanuel Kant va Martin Heidegger kabi faylasuflar makon va vaqtni faqat fizika va tabiat
qonunlari bilan bog‘lamagan, balki ularni inson tajribasining subyektiv shakllari sifatida ham
talqin etgan. Kant, masalan, vaqtni inson ongining a priori shakli sifatida qarab, uni tashqi
dunyoning tasviri sifatida emas, balki borliqni anglash uchun zarur bo‘lgan shakllardan biri deb
hisoblagan. Heidegger esa vaqtni inson mavjudligining markaziy aspekti sifatida ko‘rgan, bu
tushuncha uning borliq va mavjudlik haqidagi g‘oyalari bilan chambarchas bog‘langan. Bugungi
kunda, zamonaviy texnologiyalar — ayniqsa, sun’iy intellekt, virtual reallik va raqamli makon
— makon va vaqtning an’anaviy tushunchalarini yangi shakllarda talqin etmoqda. Bu
texnologiyalar insonning makon va vaqtni anglash usulini o‘zgartiradi, masalan, raqamli
platformalar orqali inson o‘zining yashash joyidan qat’i nazar, vaqtni va makonni yangi,
interaktiv shakllarda tajriba qiladi. Bu, o‘z navbatida, insonning ongini va mavjudligini yangi
kontekstda tushunishga olib keladi. Shu bilan birga, zamonaviy falsafalar vaqt va makonning
nisbiyligini ta’kidlashga davom etmoqda, bu esa ular haqidagi an’anaviy qarashlarni butunlay
o‘zgartirishi mumkin. Makon va vaqtning falsafiy tafsiri, ularning nisbiyligi va subyektivligi,
shuningdek, texnologiyalar va ilmiy yangiliklar bilan bog‘liq yangi yondashuvlar tahlil qilinadi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Bu tushunchalarning inson tafakkuriga va borlig‘iga ta’siri, ularning falsafiy muammolari va
yangi izlanishlar mazmuni o‘rganiladi.
ASOSIY QISM
Makon va vaqt tushunchalari, har qanday falsafiy tizimda, borliq va mavjudlikni anglashning
markaziy unsurlaridan biridir. Ularning o‘zaro aloqasi va inson tafakkuridagi o‘rni qadim
zamonlardan beri falsafiy izlanishlarning asosiy predmetiga aylangan. Har bir falsafiy makon va
vaqtni biror shaklda talqin etishga urinib ko‘rgan, biroq bu tushunchalar faqat jismoniy dunyo
uchun emas, balki ong va mavjudlikning chuqurroq qatlamlari uchun ham muhimdir. Ontologiya,
ya’ni mavjudlik haqida ta’limot, makon va vaqtning falsafiy ahamiyatini aniq belgilaydi. Ular
faqat tashqi dunyoning qiyofasi sifatida qolmaydi, balki insonning mavjudlik bilan bog‘liq
izlanishlarida markaziy rol o‘ynaydi. Immanuel Kantning [1]g‘oyalariga ko‘ra, makon va vaqt
insonning a priori shakllaridan biri sifatida mavjud bo‘lib, ular bizning tashqi dunyo bilan
qanday aloqada bo‘lishimizni shakllantiradi. Kant, makon va vaqtni inson tafakkurining tashqi
dunyoni anglash uchun zaruriy shartlari sifatida ko‘rdi, demak, ular faqat jismoniy olamni aks
ettiradigan emas, balki bizning ongimizga ham tegishli. Kantning nazariyasiga qarshi chiqqan va
Martin Heidegger esa vaqtni boshqa bir nuqtai nazardan ko‘rib chiqdi. Heidegger uchun vaqt
borliqning asosiy aspekti sifatida mavjud. U makonni va vaqtni inson mavjudligining [2] doimiy
o‘zgaruvchan elementlari deb atadi. Heideggerning fikricha, inson mavjudligi doimiy ravishda
"bo‘lish" (being) jarayonida va vaqtning borligi orqali o‘zini anglaydi. Bu tasavvur, vaqt va
makonning insonga nisbatan subyektiv va o‘zgaruvchanligini ta’kidlaydi. Vaqt bu yerda faqat
biror vaqt davomida bo‘lish emas, balki insonning mavjudlikni his etish shaklidir. Zamonaviy
falsafa makon va vaqtning nisbiyligi prinsipini yanada kengroq tahlil qilishga imkon yaratdi.
Albert Eynshteynning nisbiylik nazariyasi vaqt va makonning bir-biriga bog‘lanishini, ular faqat
ma’lum sharoitlar va tezliklar ostida o‘zaro ta’sirda bo‘lishini ko‘rsatdi. Eynshteynning nisbiylik
nazariyasi makon va vaqtni mutlaq tushunchalar sifatida qarashni inkor etdi va ular nisbiy
sharoitlarga, masalan, tezlik va jismoniy kuchlarga qarab o‘zgarishini isbotladi. Bu ilmiy
qarashlar vaqt va makonning yuksalgan tasavvurini yaratdi, ular endi mutlaq va o‘zgarmas
tushunchalar emas, [3] balki doimiy ravishda o‘zgaruvchi va inson tajribasiga moslashuvchi
tushunchalardir. Zamonaviy texnologiyalar, ayniqsa, sun’iy intellekt, raqamli makon va virtual
reallik, makon va vaqtni yangi shakllarda talqin qilishga imkon berdi. Bugungi kunda odamlar
real va virtual dunyo o‘rtasida tez-tez almashishadi, bu esa makon va vaqtni yanada noaniq va
murakkab qiladi. Masalan, internetda bo‘lishning o‘zi vaqt va makonni yangi usulda anglashni
talab qiladi. Virtual makonlarda vaqtning chiziqli oqimi o‘zgarmas bo‘lsa ham, real dunyoda
vaqt va makon bilan bog‘liq bo‘lgan hamma narsalar yangi axborot texnologiyalari yordamida
o‘zgarmoqda. Sun’iy intellektlar va raqamli tizimlar insonning mavjudlikni qanday his qilishini,
vaqtni qanday o‘lchashini va makonni qanday tasavvur qilishini o‘zgartiradi. Makon va vaqtning
subyektiv talqini, ayniqsa, insonning psixologik va hissiy holatiga bog‘liq ravishda shakllanadi.
Bir vaqtlar qisqa bo‘lib tuyulgan, boshqa bir paytda esa uzun ko‘ringan vaqt davomiyligi
insonning ongida farq qiladi. Henri Bergsonning vaqt haqidagi falsafasi bu nuqtada o‘zining
diqqatga sazovor [4] bo‘lgan yondashuvini taklif etadi. Bergson uchun vaqt — bu faqat biror
tashqi voqea davomiyligi emas, balki insonning ichki tajribasining to‘liq, o‘zgaruvchan va
subyektiv holati. U vaqtni "la durée" (ichki vaqt) deb atadi, bu vaqtni inson ruhiy holatiga qarab
o‘zgaruvchi, to‘liq va tasavvurlar bilan bog‘liq deb ta’rifladi. Makon va vaqtni ko‘rib chiqishda,
biz nafaqat ularning an’anaviy tahlilini, balki zamonaviy texnologiyalar va ilmiy yangiliklar
orqali ularga nisbatan yangi talqinlarni ham o‘rganishimiz zarur. Virtual dunyo va sun’iy
intellektning rivojlanishi, ayniqsa, vaqt va makonning tabiiy va aqliy talqinlariga yangi nuqtai
nazar olib kelmoqda. Bu rivojlanishlar, vaqt va makon haqidagi o‘zgarishlarni insonning yangi
tafakkurini, borlig‘ini va mavjudligini anglashga qaratilgan yangi yondashuvlarni taqdim etadi.
METODOLOGIYA
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Maqolada makon va vaqtning falsafiy tahlili, ularning nisbiyligi va subyektivligi, zamonaviy
ilmiy yondashuvlar asosida tahlil qilingan. Ushbu tadqiqotda asosiy metodologiya sifatida
ontologik tahlil va gnoseologik yondashuv qo‘llanildi. Shuningdek, analitik va taqqoslash
usullari ham ishlatildi, chunki makon va vaqt tushunchalarining o‘zaro aloqalarini yaxshiroq
tushunish uchun ularni tarixiy va zamonaviy falsafiy qarashlar nuqtai nazaridan taqqoslash zarur
edi Birinchi bosqichda ontologik yondashuvga asoslanib, makon va vaqtning falsafiy ahamiyati,
ularning mavjudlik va borliqni anglashdagi roli o‘rganildi. Bu jarayonda, Immanuel Kant va
Martin Heideggerning makon va vaqt haqidagi g‘oyalari chuqur tahlil qilindi. Kantning a priori
shakllar haqidagi tushunchalari, makon va vaqtni inson ongining asosiy shakllari sifatida
ko‘rishga imkon berdi. Heideggerning borliq haqidagi yondashuvlari esa vaqtning inson
mavjudligidagi ta’sirini ochib berdi. Keyingi bosqichda, zamonaviy ilmiy yondashuvlar va
nisbiylik nazariyasi asosida, makon va vaqtning yangi talqinlari ko‘rib chiqildi. Albert
Eynshteynning nisbiylik nazariyasiga asoslangan metodologik tahlil, makon va vaqtni fizikaviy
nuqtai nazardan ko‘rsatishga yordam berdi. Shuningdek, sun’iy intellekt va virtual reallik kabi
texnologik yondashuvlarning makon va vaqtni qanday o‘zgartirishi o‘rganildi.
NATIJALAR
Tadqiqot natijalari, makon va vaqtning falsafiy va ilmiy qarashlari o‘rtasidagi tafovutlarni
ko‘rsatdi. Kant va Heideggerning nazariyalarida makon va vaqtning inson ongiga ta’siri haqida
yagona fikrga kelish mumkin emas, chunki ularning talqinlari har xil. Kant uchun makon va vaqt
a priori shakllar sifatida mavjud bo‘lsa, Heidegger uchun ular insonning borligini anglash uchun
zarur bo‘lgan subyektiv o‘lchovlar sifatida keltiriladi. [5] Zamonaviy ilmiy yondashuvlar,
ayniqsa, Eynshteynning nisbiylik nazariyasi, makon va vaqtni faqat jismoniy voqealar sifatida
emas, balki ular o‘rtasidagi o‘zgaruvchan bog‘liqlikni o‘z ichiga olgan nisbiy tushunchalar
sifatida ko‘rsatadi. Eynshteynning nazariyasiga ko‘ra, makon va vaqt o‘rtasidagi aloqalar faqat
tezlik va kuchlarga bog‘liq holda o‘zgaradi, bu esa vaqt va makonning o‘zgaruvchanligini va
nisbiyligini ta’kidlaydi. Virtual reallik va raqamli makonlar yangi tizimlarni yaratish orqali,
makon va vaqt tushunchalarining subyektiv va obyektiv o‘limlarini yanada murakkablashtiradi.
Natijalar shuni ko‘rsatadiki, makon va vaqtning nisbiyligi, odamlar uchun ularni boshdan
kechirish usulini o‘zgartiradi. Masalan, raqamli makonlarda vaqtning an’anaviy oqimi buzilib,
insonlarning vaqt va makonni qanday tushunishi o‘zgaradi.
MUHOKAMA
Tadqiqot natijalari, makon va vaqtning falsafiy tafsiri va ilmiy yondashuvlarning qanday farq
qilayotganini va o‘zaro qanday bog‘langanligini ko‘rsatdi. Kant va Heideggerning makon va
vaqt haqidagi qarashlari, zamonaviy ilmiy nazariyalar bilan solishtirilganda, makon va vaqt
tushunchalarining subyektiv va obyektiv jihatlariga qarshi yangi falsafiy yondashuvlar
mavjudligini ko‘rsatadi. Kantning nazariyasiga ko‘ra, makon va vaqt inson ongining shakllari
bo‘lsa, Heideggerning fikriga ko‘ra, ular mavjudlikning asosiy o‘lchovlari sifatida ishlatiladi. Bu
yondashuvlar, zamonaviy ilmiy yondashuvlar bilan birgalikda, makon va vaqtni faqat fizikaviy
tushunchalar sifatida emas, balki ularning inson tajribasiga qanday ta’sir qilishini ham tahlil
qilishni talab qiladi. Zamonaviy texnologiyalar, ayniqsa, sun’iy intellekt va virtual reallik, makon
va vaqtni qanday anglashimizni yangi shakllarda ko‘rsatmoqda. Raqamli makonlar va virtual
reallik orqali vaqtning chiziqli oqimi o‘zgaradi, bu esa makon va vaqtning subyektiv talqinlarini
yangi usulda tushunishga olib keladi. Bu jarayonlar makon va vaqtni faqat obyektiv ilmiy nuqtai
nazardan ko‘rishga emas, balki inson tajribasining subyektiv tomonlarini hisobga olishga ham
yordam beradi. Shu bilan birga, zamonaviy ilm-fan va texnologiyalar makon va vaqtni
boshqacha yondashuvlar bilan anglashni talab qiladi. Ayniqsa, sun’iy intellekt va virtual
realliklar makon va vaqt haqidagi an’anaviy tasavvurlarni yangi shakllarga kiritadi va ularning
yangi tafsirlari uchun yangi imkoniyatlar yaratadi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
XULOSA
Makon va vaqtning falsafiy tahlili, ularning mavjudlik va borliqni anglashdagi ahamiyati, inson
tafakkurining va zamonaviy ilmiy yondashuvlarning qanday shakllanganini ko‘rsatdi. Tadqiqot
davomida, Kant va Heidegger kabi falsafiy yondashuvlar, shuningdek, Eynshteynning nisbiylik
nazariyasi va zamonaviy texnologiyalar, masalan, sun’iy intellekt va virtual reallik, makon va
vaqtni qanday tushunishimizni o‘zgartirishga katta ta’sir ko‘rsatdi. Natijada, makon va vaqt
tushunchalari faqat fizikaviy omillar bilan cheklanib qolmay, balki insonning ongiga, tajribasiga
va texnologiyalar yordamida yangi shakllarini topgan holda yanada murakkab bo‘lib bormoqda.
Kantning priori shakllari sifatida ko‘rgan makon va vaqt tushunchalari, faqat tashqi dunyoni
tasavvur qilish uchun emas, balki insonning ongini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Heideggerning borliqni anglashdagi vaqtning o‘rni haqidagi qarashlari esa, vaqtning inson
mavjudligidagi subyektivligini ta’kidlaydi. Eynshteynning ilmiy nazariyasi, makon va vaqtning
nisbiyligini tasdiqlab, ularning o‘zgarishini va turli sharoitlarga bog‘liqligini ko‘rsatdi.
Zamonaviy texnologiyalar va ilmiy yondashuvlar, masalan, sun’iy intellekt va raqamli makonlar,
makon va vaqtni yangi shakllarda talqin etishga imkon yaratdi. Virtual reallik orqali vaqtning
chiziqli oqimi va makonning nisbiyligi yangicha tushunchalarni shakllantiradi. Bularning
barchasi, makon va vaqtni faqat obyektiv ilmiy nuqtai nazardan emas, balki inson tajribasining
subyektiv va ijtimoiy holatlarini ham hisobga olish zarurligini ko‘rsatadi. Makon va vaqt
tushunchalarining o‘zgaruvchan va murakkab tabiatini ochib beradi. Kelajakda, makon va vaqtni
yanada chuqurroq o‘rganish va ularning inson tafakkuriga ta’sirini tahlil qilish, zamonaviy
texnologiyalar va ilmiy yangiliklarning rivojlanishi bilan yangi imkoniyatlarga olib kelishi
mumkin. Yana bir muhim jihat shundaki, makon va vaqtning falsafiy talqinlari, texnologik
yondashuvlar bilan birgalikda, insonlarning yangi bilimlarni qanday qabul qilishlarini,
tajribalarini qanday shakllantirishlarini va mavjudlikni qanday tushunishlarini o‘zgartiradi.
Foydalanilgan Adabiyotlar :
1. Kant, I
.
(1781). Kritik der reinen Vernunft (Critique of Pure Reason). Leipzig: Johann
Friedrich Hartknoch.
2. Heidegger, M. (1927). Sein und Zeit (Being and Time). Tübingen: Max Niemeyer Verlag.
3. Einstein, A
.
(1915). Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie (The Foundation of
the General Theory of Relativity). Annalen der Physik, 49(7), 769-822.
4. Kuhn, T. S. (1962). The Structure of Scientific Revolutions. Chicago: University of Chicago
Press.
5. Gleick, J
.
(2011). The Information: A History, a Theory, a Flood. New York: Pantheon
Books.
