JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
G’ulomova Madinabonu G’iyosiddin qizi
Kokand University Andijon filiali tibbiot fakulteti
Davolash ishi yo'nalishi 2 bosqich talabasi
[Xat yozish uchun:
TEXNOLOGIK QARAMLIK VA O‘SMIRLAR RUHIY SALOMATLIGI: EMPIRIK VA
PATOFIZIOLOGIK TAHLIL
Annotatsiya:
Mazkur ilmiy maqolada gajetamaniya, ya’ni elektron qurilmalarga qaramlikning
depressiya bilan bog‘liqligi har tomonlama tahlil qilinadi. Ushbu bog‘liqlikning fiziologik,
patofiziologik, patologik va endokrinologik jihatlari asosida sabab va oqibatlari aniq statistik
ma’lumotlar yordamida yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
gajetamaniya, depressiya, elektron qurilmalar, texnologik qaramlik, psixologik
ta’sir, stress gormonlari, melatonin, kortizol, uyqu buzilishi, yoshlar ruhiy salomatligi, dopamin
disbalansi, ijtimoiy izolyatsiya, serotonin, nevrologik o‘zgarishlar.
Mavzuning dolzarbligi;
Bugungi kunda texnologik vositalarning ommaviylashuvi natijasida
insonlarning elektron qurilmalarga bo‘lgan qaramligi ortib bormoqda. Ushbu hodisa
gajetamaniya deb atalib, u insonning ruhiy va jismoniy salomatligiga jiddiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
So‘nggi ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, gajetamaniya depressiya rivojlanishiga sabab
bo‘luvchi muhim omillardan biri hisoblanadi[1]. Dunyodagi 10 yoshdan 19 yoshgacha bo'lgan
bolalar va o'smirlar orasida o'limning ikkinchi yetakchi sababi o'z joniga qasd qilishdir[5].
Kuniga 3 soatdan ortiq ijtimoiy tarmoqlarda bo'lish xavotir va depressiya darajasini 25% ga
oshiradi. 2024 yilda o'tkazilgan xalqaro o'rganishda 15-18 yoshdagi o'smirlarning 60% dan ortig'i
akademik stress sababli uyqu buzilishi va charchoqdan shikoyat qilgan. 2020-yilda Yaponiya
Milliy Sog‘liqni Saqlash Instituti tomonidan olib borilgan tadqiqotda ko‘rsatilishicha, ekran
oldida 4 soatdan ortiq vaqt o‘tkazgan insonlarning uyqu sifatida 29% yomonlashish
kuzatilgan[6]. Smartfon va kompyuter ekranlari chiqaradigan ko‘k yorug‘lik melatonin ishlab
chiqarilishini 35% gacha kamaytiradi, bu esa uyqu sifatining buzilishiga olib keladi[2]. Uyqu
yetishmovchiligi esa depressiyaning eng asosiy sabablaridan biridir. Doimiy ekran
stimulyatsiyasi miya dopamin tizimini ortiqcha faollashtirib, tabiiy mukofot tizimining ishdan
chiqishiga olib keladi[3]. Natijada, odam odatiy hayotiy zavqlanish hisini yo‘qotadi, bu esa
depressiyaning rivojlanishiga sabab bo‘ladi. Smartfon ekraniga uzoq qarash natijasida ko‘z
mushaklarining charchashi va miyadagi kognitiv yuklamaning ortishi kuzatiladi, bu esa charchoq
va ruhiy tushkunlikni keltirib chiqaradi. Elektron qurilmalar bilan ortiqcha shug‘ullanish kortizol
gormonining ko‘payishiga sabab bo‘lib, bu uzoq muddat davom etsa, miya tuzilishida sezilarli
o‘zgarishlarga olib kelishi va depressiya rivojlanishiga turtki bo‘lishi mumkin. Shuningdek,
haddan tashqari ekran vaqti jismoniy faollikni kamaytirib, organizmda kislorod almashinuvining
sustlashishiga sabab bo‘ladi. Bu esa umumiy ruhiy holatning yomonlashishiga olib kelishi
mumkin.
Gajetamaniyaning depressiyaga bog’liqlig mexanizmi:
Miya korteksi, ayniqsa prefrontal korteks (PFC), insonning ongli fikrlash, rejalashtirish,
impulslarni nazorat qilish va hissiyotlarni boshqarish jarayonlarida asosiy rol o‘ynaydi.
Gajetamaniyaning doimiy ravishda PFC faoliyatini pasaytirishi depressiyaning shakllanishiga
sabab bo‘lishi mumkin. Dopamin retseptorlarining haddan tashqari stimulyatsiyasi →
Gajetamaniyaga olib keluvchi surunkali ekran ta’siri PFCdagi D2 retseptorlarining faollashuvini
kamaytirib, odamni mukofotga bog‘liq qilib qo‘yadi. Kortizol darajasining oshishi → Prefrontal
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
korteks stress ta’siriga sezgir bo‘lgani uchun, haddan tashqari foydalanish kortizol ishlab
chiqarilishini oshiradi, bu esa depressiyani kuchaytiradi. Kuniga 4-5 soatdan ortiq smartfon yoki
kompyuter ekranidan foydalanadigan insonlarning prefrontal korteks qalinligi 10-15%
ingichkalashgan hamda PFC faoliyati pasayib, depressiv epizodlarga moyillik ortgan.
Gippokampus yangi xotiralarni shakllantirish, hissiyotlarni boshqarish va stressga javob berishda
muhim rol o‘ynaydi. Doimiy ekran stimulyatsiyasiga duchor bo‘lgan o‘smirlarda gippokampus
hajmi o‘rtacha 7-10% kichiklashgan, neyrogenez jarayonini 18-20% kamaytirgan. Amigdala
insonning stress, qo‘rquv va xavotir holatlariga javob beruvchi miya qismi. Amigdala hajmining
ortishi → Doimiy texnologik stimulyatsiya natijasida miya doimiy “jang yoki qoch” rejimida
bo‘lib qoladi, bu esa depressiyani kuchaytiradi. Texnologiyaga ortiqcha bog‘liqlik amigdala
hajmini 10%, sezgirligini 15-20% oshirgan. BDFN (Brain-Derived Neurotrophic Factor)
kamayishi → Bu oqsil miya neyronlarining o‘sishi va regeneratsiyasida muhim rol o‘ynaydi.
Gajetamaniya BDFN darajasini kamaytirib, yangi neyronlar hosil bo‘lish jarayonini 15-20%
sekinlashtirishi mumkin.
Tadqiqot maqsadi:
O‘smirlarning mental salomatligiga ta’sir ko‘rsatuvchi omillarni o‘rganish va bu muammolarni
yengillashtirish uchun tavsiyalar ishlab chiqishdir. Texnologiyalar va stressning o‘smirlar mental
salomatligiga bo‘lgan ta’sirini aniqlash. Ota-onalar, o‘qituvchilar va sog‘liqni saqlash tizimi
mutaxassislariga tavsiyalar berish.
Ijtimoiy tarmoqlar: Doimiy ravishda "ideal" hayot
ko'rinishlarini ko'rish o'smirlarni o'zlarini boshqalar bilan taqqoslashga majbur qiladi [4], bu esa
o'z-o'zini past baholashga olib keladi. Ushbu muammolarni o’rganish maqsadida, o’smirlar
o’rtasida texnologiyalar bog’liqlik va stress darajasini aniqlash uchun tadqiqot o’tkazildi, quyida
tadqiqot natijalari taqdim qilinmoqda.
Tatqiqot:
O’tkazilgan so'rovnoma natijalari quyidagilardan iborat: Jami ishtirokchilar soni: 63 nafar
bulardan 31 nafar qiz bola va 32 nafar o‘g‘il bola. Telefon qaramligi (o‘rta daraja): 6 nafar qiz
bola va 9 nafar o‘g‘il bola. Qiz bolalar: 19.4% (6 nafar). O‘g‘il bolalar: 28.1% (9 nafar).
Grafikdan ko‘rinib turibdiki, o‘g‘il bolalar orasida telefon qaramligining o‘rta darajasi qiz
bolalarga nisbatan yuqori foizni tashkil etadi. Bu ma’lumot o‘smirlar orasida qaramlikni
kamaytirishga qaratilgan chora-tadbirlar rejasini ishlab chiqishda yordam beradi.
Tadqiqot natijasi:
Telefon qaramligi; O‘tkazilgan anketa natijalariga ko‘ra, jami 63 nafar o‘smirdan 6 nafar qiz
bola (19.4%) va 9 nafar o‘g‘il bola (28.1%) telefonga o‘rtacha darajada qaram ekani aniqlandi.
Bu natijalar o‘g‘il bolalar orasida telefon qaramligi ko‘proq uchrayotganini ko‘rsatadi.
Xulosa;
Gajetamaniya va depressiya o‘rtasidagi bog‘liqlik ilmiy jihatdan asoslangan. Elektron
qurilmalardan uzoq muddat foydalanish fiziologik, patofiziologik, patologik va endokrinologik
o‘zgarishlarga sabab bo‘lishi mumkin. Shu bois, texnologik vositalardan oqilona foydalanish,
ekran vaqtini me’yorida cheklash, jismoniy faollikni oshirish va real ijtimoiy aloqalarni
kuchaytirish inson ruhiy salomatligini himoya qilishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Axmedov A.X., Yo‘ldoshev A.Yu. Psixiatriya. – Toshkent: “Tafakkur Bo‘stoni”, 2020. – 345
b.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
2. Raximov X.R., Karimov B.X. Endokrinologiya asoslari. – Toshkent: “Ibn Sino”, 2018. – 410
b.
3. Greenfield, D. N. Virtual Addiction: Help for Netheads, Cyber Freaks, and Those Who Love
Them. – Oakland, CA: New Harbinger Publications, 1999. – 254 p.
4. Twenge, J. M. iGen: Why Today's Super-Connected Kids Are Growing Up Less Rebellious,
More Tolerant, Less Happy – and Completely Unprepared for Adulthood. – New York: Atria
Books, 2017. – 352 p.
5.World
Health
Organization
(WHO).
Adolescent
mental
health.
2021.
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/adolescent-mental-health
6. National Institutes of Health (NIH), Japan. Screen Time and Sleep Quality Study. 2020.
https://www.nih.go.jp/screen-time-sleep2020
