JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Jonimqulova Lobar G'ayrat kizi
Osiyo Texnologiyalar Universiteti
“Xorijiy tili va adabiyoti” yo’nalishi 2-bosqich talabasi
Ilmiy rahbari:
Ismoilova Mamlakat Qurbonovna,
Osiyo Texnologiyalar Universiteti o’qituvchisi
E-mail:
AGATA KRISTINING “O‘NTA NEGR BOLASI” ROMANIDA INSONPARVARLIK VA
IJTIMOIY ADOLAT TARANNUMI
Annotatsiya:
Maqolada yozuvchining adabiy-poetik mahorati, jinoyatchilik va inson
psixologiyasini o‘rganishda qo’shgan hissasi tasvirlangan. Shuningdek, romanning odobli
jamiyatni shakllantirishdagi vazifasi, romandagi nuqtayi nazarlar tortishuvi haqida so‘z boradi.
Ijtimoiy adolat tushunchalari, insonparvarlik e’tiqodlari va jinoiy jazo mezonlari o‘rtasidagi
bahs-munozaralar shunday tasvirlanganki, o‘quvchi qaysi qismni hisobga olishni o‘zi hal qilishi
kerak.
Kalit so‘zlar:
Insonparvarlik, ijtimoiy adolat, madaniyat,adolatsizlik, jinoyat, qotillik, jazo, irqiy
kamsitish, g’ayriinsoniylik.
Аннотация:
В статье описывается литературно-поэтическое мастерство писателя, его
вклад в изучение преступности и психологии человека. Также речь идет о роли романа в
формировании нравственного общества, о конфликте точек зрения в романе. Дискуссии
между понятиями социальной справедливости, гуманистическими убеждениями и
критериями уголовного наказания изображены таким образом, что читатель должен
решить, какую часть учитывать.
Ключевые слова:
Гуманизм, социальная справедливость, культура, несправедливость,
преступление, убийство, наказание, расовая дискриминация, бесчеловечность.
Annotation:
The article describes the writer's literary and poetic skill, his contribution to the
study of crime and human psychology. It also discusses the role of the novel in the formation of
a well-mannered society, the conflict of viewpoints in the novel. The debates between the
concepts of social justice, humanistic beliefs, and criteria of criminal punishment are described
in such a way that the reader must decide which part to take into account.
Keywords:
Humanism, social justice, culture, injustice, crime, murder, punishment, racial
discrimination, inhumanity.
Dunyoda odamlarni ongliroq bo‘lishga, oddiy odamlarning dardlaridan xabardor bo‘lishga
undaydigan ko‘plab badiiy asarlar va bestsellerlar mavjud. Ularning aksariyati keksalar,
nogironlar, bolalar, kambag‘allar, nogironlar, ayollar va hokazolarga g‘amxo‘rlik qilish kerakligi
haqidagi mazmuni tufayli mashhur va qadrli. Ularning ba’zilari inson xarakterining inklyuzivligi
tufayli yuqori baholanadi. Hamma zamonlarda va hamma joyda dunyo odamlari yuqori tabaqa
yoki boshliqlarga g‘amxo‘rlik qilishadi va ularga foyda keltirish uchun xizmat qilishadi.
Odamlarning madaniyati, ularning tarixiy, mentaliteti va diniy kelib chiqishi ularga turli
odamlarga turlicha munosabatda bo‘lish bo‘yicha ma’lum mafkuralarni shakllantirish imkonini
berdi. Holbuki, o‘z jamiyatining sanoqli kishilarigina tug‘ma odamiylik, mehribonlik, sezgirlik,
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
keng dunyoqarashdan foydalanib, odamlarning qalb jarohatlari, shart-sharoitlarini inobatga olib,
ularni chin inson deb bilib, adolat bilan muomala qilishga o‘zlariga izn beradilar. Agata
Kristining maqsadi insonning aql-zakovati va tahlil hamda sintez qilish qobiliyatlarini tasvirlash
bo‘lsa-da, u chuqurroq tushunchaga ega. U odamlarga "Hoy, iltimos, bir-biringizning yurak
muammolaringizdan xabardor bo‘ling, inkluziv bo‘ling, qo‘llab-quvvatlang, atrofingizdagi
odamlarni qadrlash va ularga g‘amxo‘rlik qilish uchun qo‘lingizdan kelganini qiling" deb
eslatmoqchi. Muallif aytmoqchiki - insoniyat insoniy qonun va muassasalarning jazolaridan
qochsa ham, aldasa ham va jinoyatni qoralagani uchun jazodan qutulsa ham, odamlar Xudoning
haqiqiy jazolaridan qochib qutula olmaydi. Biz jinoyat qilishdan qo‘rqishimiz va uyalishimiz
kerak bo‘lgan Qodir Zot ham Udir.
Mazkur romanda o‘nta odam bor, ular boyning chorloviga javoban ziyofatga taklif qilingan.
Bu boy odamni hech kim tanimaydi. Yolg‘iz orolda o‘sha boyning qasri bor bo’lib, o‘n kishi -
kitob qahramonlari o‘sha qal’ada kutib olish ziyofatini nishonlash uchun taklifnoma oladilar.
Ular jamiyatning turli qatlamlariga mansub, kelib chiqishi va mutaxassisligi turlicha bo‘lgan turli
kishilar edi. Yig‘ilishning maqsadini hech kim tushunmadi. Ular o‘sha qasrga yetib borganlarida
kimdir ularni birma-bir o‘ldira boshlaydi. Kiraverishdagi zalda qotillik tartibini tasvirlovchi she’r
bo‘ladi, uni suddan nafaqaga chiqqan sudya amalga oshiradi. U o‘lim jazosi emas, balki o‘ta
g‘ayriijtimoiy, g‘ayriinsoniy bo‘lgan jinoyatni sodir etgan odamlar jabrlanuvchining qanday azob
chekayotganiga guvoh bo‘ldi. Shuningdek, qasrda qahramonlardan biri vafot etganida har safar
o‘nta negr bolalarining kichik haykallari sinib ketadi. Bu qaysidir ma’noda dahshatli vaziyat
ta’rifiga ega bo‘lgan o‘g‘irlash hikoyasi edi. Bu orqali muallif fosh etilayotgan va
ayblanmayotgan jinoyatlar ko‘pligini aytmoqchi. Bundan tashqari, muallif shuni aytishni
istardiki, agar kimdir boshqa birovga zarar yetkazadigan ish qilsa, u jazosiz qolmasligi kerak.
Har bir xatti-harakat yoki zararga o‘ziga xos tarzda javob berilishi va ijtimoiy adolat qonunlarda,
insoniyat hayotida ustuvor bo‘lishi kerak. Vijdon odamlarga baho berishda asosiy mezon bo‘lishi
kerak. Insoniyatning har bir a’zosi himoya qilinishi va yaxshi munosabatda bo‘lishi kerak.
O‘quvchilar Agata detektiv sarguzashtlarni yozadi deb o‘ylasalar ham, muallif har bir o‘quvchi
o‘z hayotida o‘rnatishi va amal qilishi kerak bo‘lgan oliy yozilmagan gumanitar qadriyatlarga
ishora qiladi. Agar inson o‘zining sog‘lig‘i, boyligi, obro‘-e’tibori, martabasi, do‘stligi va boshqa
manfaatlarini hurmat qilsa va qadrlasa, u boshqa odamlar hayotining bu jihatlarini teng va
adolatli tarzda qadrlashi kerak. Hech kim chetlatilmasligi, ranjitilmasligi, kamsitilmasligi yoki
boshqalarning katta ochko‘zligi, shuhrati yoki foydasi qurboni bo‘lmasligi kerak. Har bir inson
o‘z nafsi va nafsini cheklash uchun vijdonini ramka qilib olishi kerak. Hech narsa inson hayotiga
arzimaydi. Inson hayoti - inson hadya qila olmaydigan, lekin olishi mumkin bo‘lgan bebaho
boylikdir. Har kimning umriga zomin bo‘lishga faqat Parvardigorning haqqi bor. Agata vaziyatni
tasvirlashda juda mohir. Jinoyat sahnasi qo‘rqinchli, dinamik va o‘quvchining o‘qish tezligi
abzasdan abzasga o‘sib boradi. Muallif har safar yovuzlikda gumon qilinganlarning e’tiqodini
tasvirlaganida, o‘quvchining g‘azabi kuchayadi. Chunki har bir qahramon g‘ayriinsoniy qotillik
qilgan. Inson hayoti eng bebaho narsa, unga shafqatsiz munosabatda bo‘lish kerak emas, uni
himoya qilish kerak, uni himoya qilish kerak. Asar oxirida Agate sudyaning o‘zini o‘zi otishi
bilan yakunlashga qaror qiladi. U qotillikni ham qattiq ayb deb hisoblaydi. Insonga xato qilish
xos, hatto kechirib bo‘lmaydigan ishlar qilgan bo‘lsa ham, uning qotilligi ham asosiy jazoga
hukm qilinishi kerak. Sudya mutlaqo adolatli, halol odam. Muallif uni qolgan dunyoga namuna
qilib ko‘rsatmoqchi va demoqchi: osmon ko‘rinishidagi tinch yerni xohlaysanmi, o‘zingdan
boshla. Adolatsizlikka qarshi kurashishni o‘zingizdan boshlang. Jamiyatning har bir a’zosi har
qanday adolatsizlikka yo‘l qo‘ymasligi kerak. Katta muammolar kichkinalardan chiqadi. Agar
biz hammaga jinoyat qilishga va qochishga yo‘l qo‘yib bersak, tinch hayot hech qachon
kelmaydi. Sudyalar, huquq institutlarining tepasida turgan odamlar, qonuniy tashkilotlarning bir
qismi bo‘lgan odamlar hokimiyati bor, jozibasi bor, puli bor odamlarning jinoyatlariga ko‘r-
ko‘rona va yopiq ko‘z bilan qaramasliklari kerak. Dunyodagi barcha odamlar teng va uzoq baxtli
hayot kechirish huquqiga ega. Muallif qurbonlarni himoya qilishni qat’iy istaydi, zaiflarga
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
g‘ayriinsoniy hujumning oldini olish g‘oyalarini ilgari suradi. U yosh xonimning yosh bolani
vahshiylarcha o‘ldirishini tasvirlaganda, hatto o‘quvchi ham bu qahramondan nafratlanadi.
O‘quvchi uning nima qilganini bilmaguncha, u xonimning omon qolishiga umid qiladi. Uning
jinoyati haqidagi satrlarni o‘qigandan so‘ng, o‘quvchi beixtiyor uning o‘lishini xohlaydi.
Shunchaki farovon hayotda baxtli yashashni xohlagani uchun, bechora bolani enaga
shafqatsizlarcha o‘ldiradi. O‘quvchilar o‘sha yovuz jinoyatni bilib to‘xtovsiz yig‘laydi. Agata
shunchaki kontekstni kuchli so‘zlar asosida qurgan hikoyasini so‘zlab bermaydi, bu esa asta-
sekin xavf, shubha, qasos va qo‘rquv muhitini yaratadi. Nega ijtimoiy adolat? Yashirin qotillik
qahramonlari jamiyatning imtiyozli qatlamiga mansub bo‘lganligi sababli, ular jazodan
qutulishdi. Shaffof qoidalar, vijdonan jazolarni bajarish yovuzlarga nisbatan bunday noxolis va
tengsiz munosabatga olib kelmaydi. Agataning san’atkorona so‘zlar banki, noyob nozik
tasvirlash uslubi badiiy adabiyotni qiziqarli va maftunkor qiladi. Kitobda sahifama-sahifa
tasvirlangan holatlar dahshatli tus oladi. Kitob dunyoning har qanday joyi, davri va o‘quvchisi
uchun dolzarbdir. U bir tor soha bilan chegaralanmaydi. Istalgan yoshdagi istalgan mutaxassis,
kitobxon uni o‘qib zavqlanishi mumkin. Agata kitoblari nafaqat aqlni charxlaydi, balki adolat,
inklyuzivlik, xulq-atvor, shaxs huquqi, halol huquqni muhofaza qilish darajasi, jamiyat
aralashuvi kabi masalalarda xabardorlikni oshiradi. Vijdonsizlik hukm qilish uchun oldindan
baholash vositasi sifatida belgilanadi. Hech kim talab qilmasa ham, qozi qotillarni jazolaydi.
Muallifning boshqa yozuvchilardan farqi shundaki, u qurbonlarni o‘limga olib boradigan taqdirni
ayblamaydi. U jinoyatchilarga qarshi isyon ko‘taradi. U ochko‘zlik, shuhratparastlik, maqsad,
odamlarning ojizligi kabi insoniy omillarni jinoyat sabablari sifatida mohirona tasvirlaydi. Biroq
u jinoyatchilarni faqat psixologik muammolarga ega odamlar deb belgilamaydi. U qotilliklarni
aqlli, jozibali ko‘rinishga ega, sog‘lom va o‘z maqsadlariga turli yo‘llar bilan erishish uchun
ulkan imkoniyatlarga ega deb tasvirlaydi. Yovuz qahramonlarning o‘zlari jinoyat sodir etishni
tanlaydilar, ular vaziyatlarning qurbonlari emas edilar. Ular o‘z maqsadlariga oson taktika bilan,
garchi boshqa begunoh odamlarga zarar yetkazsa ham, erishishni xohlashardi. Har bir o‘quvchi
kitobni o‘qib, qurbonlar uning qarindoshlari ekanligini his qiladi va ularning o‘limini mohirona
tashkillashtirgan sudyani oqlaydi. Shunga qaramay, roman "eng irqchi kitob" deb atalgan,
muallif qora tanlilarni kamsitishni maqsad qilmagan, u shunchaki ramziy ma’noda
qahramonlarni haykalga o‘xshashni xohlagan. Haykallar qora bo‘lsa, yomonlarning ko‘ngli qora
xoldir, deb yon bermoqchi bo‘ladi. Bundan tashqari, kitobda muallifning to‘liq haqiqat haqidagi
aylanma fikrlari tasvirlangan: u qahramonlarni na oqlaydi, na yomonlaydi - u munosabatni
ko‘rsatmaydi. O‘quvchilar o‘zlari hal qilishadi. Agata insoniyat va jahon adabiyotining eng zaif
masalalariga: inson qadri va adolatga to‘xtaladi. Barcha davrlarda va barcha bahsli hikoyalarda
ular bo‘lgan. Agar inson bir-birini qadrlaydigan bo‘lsa, nima uchun bunday bo‘ladi? Mening
fikrim shuki, mahkumlarni tarbiyalamaslik uchun biz avlodlarimizda yuksak insoniy
qadriyatlarga ega bo‘lish an’analarini, ko‘nikmalarini rivojlantirishimiz kerak. Boshqa tomondan,
yozuvchi murakkab romanlarni qo‘zg‘atuvchi syujetlar bilan ta’minlashda juda mohir. U ko‘proq
detektiv mavzuda yozsa ham, dunyo xalqlari uchun mutlaqo yangi g‘oya va tushunchalar, syujet
va yechimlarni namoyish etadi. Qanday qilib? Muallifning fantaziyasi juda ilg‘or va mutlaqo
yangi daho fikrlash uslubiga ega. U bizni yangi dunyolarni kashf etishga undaydi, o‘quvchilarni
sinovdan o‘tkazadi. Agata unchalik munosabat bildirmaydi, chunki u o‘quvchilarining o‘z
kitoblarini ko‘p muhokama qilishlarini va turli xil xulosalar va havolalarni o‘ylab topishini
xohlaydi. U o‘quvchilarga o‘z romanini o‘ziga xos tarzda tushunishlarini, har bir insonning
o‘ziga xos e’tiqodlari, an’analari, odoblari va tasavvurlaridan foydalanishini xohlaydi. Agata
Kristining kitoblari bizni nafaqat e’tiborli, mulohazali bo‘lishga, balki insonparvar bo‘lishga
undaydi. U bizni nafaqat kuchli kognitiv qobiliyatlarimizga tayanishga, balki har qanday
mavjudotga yuragimiz bilan xuddi o‘zimizning a’zolarimizdek hamdard bo‘lishga o‘rgatadi.
Xulosa qilib aytganda, taniqli yozuvchi Agata Kristi dunyo kitobxonlariga ajoyib badiiy kitobni
taqdim etdi. Jahon adabiyoti merosi bir kamyob sirli roman bilan boyib bormoqda. Qayta
o‘qishga va o‘qishni tavsiya qilishga arziydi. Kitob nafaqat intellektual bilimlarni rivojlantiradi,
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
balki o‘quvchilar ongida muqarrar natijalar va har qanday jinoyatni qoralash konsepsiyasini
shakllantiradi, kimnidir jinoyatga chaqirgandan ko‘ra, uni sodir etishdan to‘xtatishni taklif qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Agata Kristi(rus tilidan H.Teshaboyev tarjimasi) “O’nta negr bolasi”.-“Yangi asr avlodi”,
2016. ISBN 978-9943-27-681-9.
2. 1.Кристи, Агата; Карран, Джон.. Секретный архив Агаты Кристи. М.: Эксмо, 2010.
ISBN 978-5-699-42753-6.
3. 2.Морган, Джанет.. Жизнь Дамы Агаты: Биография // Агата Кристи. Собрание
сочинений. М.: Артикул-принт, 2002. ISBN 5-93776-026-3.
4. 3.Кристи, Агата.. Библиография произведений А. Кристи, изданных на русском языке
// Таинственное происшествие в Стайлз: Романы. Рассказы. Красноярск: Книжное
издательство, 1990 — 456—459-bet.
ISBN 5-7479-0172-9.
5.
https://mykitob.uz/badiiy-kitoblar/agata-kristi-onta-negr-bolasi/#1
6.
