JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 17, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Avazov Otabek Yaxyo ugʻli
Osiyo xalqaro universiteti
YILLIK TAYYORGARLIK SIKLLARI DOIRASIDA O‘RTA MASOFALARGA
YUGURUVCHILARNING MUSOBAQAGA TAYYORLIK DARAJASINI OSHIRISH
STRATEGIYALARI
Annotatsiya:
Mazkur maqolada o‘rta masofa yuguruvchilarining yillik tayyorgarlik sikllari
asosida musobaqaga tayyorlik darajasini oshirish strategiyalari yoritilgan. Unda tayyorlov,
maxsus, musobaqaviy va tiklanish bosqichlarida qo‘llaniladigan mashg‘ulot usullari, yuklama va
tiklanish muvozanati, monitoring vositalari va zamonaviy yondashuvlar tahlil qilinadi.
Shuningdek, sportchining individual xususiyatlariga asoslangan mashg‘ulot strategiyalarining
samaradorligi ilmiy va amaliy jihatdan asoslab beriladi.
Kalit so‘zlar:
o‘rta masofa yugurishi, yillik tayyorgarlik sikli, musobaqaga tayyorgarlik,
yuklama strategiyasi, mashg‘ulot bosqichlari, sport formasi, monitoring
O‘rta masofa yugurish sport turlarining murakkab energetik tuzilishiga ega yo‘nalishlaridan
bo‘lib, 800 va 1500 metrga yugurish musobaqalarida yuqori sport natijalari kuch, chidamlilik,
tezlik, yugurish texnikasi va ruhiy tayyorgarlikning uyg‘unligiga bog‘liqdir. Ushbu omillarni
musobaqaga tayyor holga keltirish esa yillik tayyorgarlik sikllarining strategik va tizimli asosda
tuzilishiga bevosita bog‘liq. Zamonaviy sport nazariyasida yillik tayyorgarlik jarayoni makrotsikl
sifatida qaraladi. Bu makrotsikl esa tayyorlov (bazaviy), maxsus, musobaqaviy va tiklanish
bosqichlaridan tashkil topadi. Har bir bosqichda sportchining maqsadli sifatlarini bosqichma-
bosqich shakllantirish, funksional imkoniyatlarini yuksaltirish va yakuniy musobaqalarda
maksimal sport formasiga erishish ko‘zda tutiladi. Shu sababli, har bir bosqich o‘ziga xos
strategik yondashuvni talab etadi.
Tayyorlov bosqichida asosiy e’tibor umumiy jismoniy tayyorgarlikka qaratiladi. Aynan shu
davrda sportchining bazaviy chidamliligi, aerob quvvati, mushak kuchi, moslashuvchanligi va
yurak-qon tomir tizimi faoliyati mustahkamlanadi. Bu bosqichda strategik maqsad – sportchining
organizmini keyingi yuqori intensiv yuklamalarga tayyorlashdan iborat. Shu bilan birga, bu
bosqichda sportchiga yuklamalarni o‘zlashtirish ko‘nikmalari singdiriladi, bu esa musobaqaga
yaqinlashgan sari yuklamalarning individual modulyatsiyasini soddalashtiradi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 17, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Maxsus tayyorgarlik bosqichida mashg‘ulotlar ko‘proq musobaqa faoliyatiga moslashtiriladi.
Mashg‘ulotlarda anaerob chidamlilik, yugurish texnikasi, taktika, start tezligi va musobaqa
davomiyligiga mos intensiv yugurishlar ustida ishlanadi. Bu bosqichda yuklamalarning
intensivligi oshadi, hajmi esa bir oz kamayadi. Strategik jihatdan, bu bosqich sportchining
musobaqaviy holatga yaqin shaklini yaratadi va sinov startlari orqali tayyorgarlik darajasi
nazorat qilinadi. Shuningdek, psixologik tayyorgarlik ham kuchaytiriladi: vizualizatsiya, diqqatni
jamlash va stressga chidamlilik mashqlari qo‘llaniladi.
Musobaqaviy bosqichda sportchi eng yuqori sport formasiga chiqishga harakat qiladi. Bu davrda
mashg‘ulotlar individuallashtiriladi, tiklanishga vaqt ajratiladi va har bir musobaqa oraliqlari
strategik nazorat ostiga olinadi. Strategik yondashuvda, bu bosqichda yuklamalar hajmi keskin
kamaytiriladi, intensivlik esa musobaqa ritmini ushlab turish uchun maksimal darajada bo‘ladi.
Sportchining organizmiga haddan ortiq yuk bermaslik uchun mashg‘ulot va dam olish
muvozanati qat’iy saqlanadi. Tiklanish bosqichi sport formasini saqlab qolish, charchoq va
mikroshikastlanishlardan tiklanish, keyingi tayyorgarlik bosqichiga psixologik va jismoniy
tayyorgarlik bilan kirish uchun xizmat qiladi. Tiklanish bosqichi strategiyasida faol dam olish,
reabilitatsiya, massaj, suzish, psixologik yengillik mashg‘ulotlari qo‘llaniladi. Bu bosqich yillik
davrning bir butunligini ta’minlovchi tugallovchi halqa hisoblanadi.
Musobaqaga tayyorlik strategiyalarining samarali bo‘lishi uchun sportchining holatini doimiy
monitoring qilish zarur. Zamonaviy sport tibbiyoti va texnologiyalari yurak urish chastotasi,
laktat darajasi, kislorod iste’moli, muskul faolligi va uyqu sifatini kuzatish imkonini beradi. Bu
ma’lumotlar asosida murabbiy yuklamalarni o‘z vaqtida o‘zgartirib, sportchining sport formasini
optimal holatda saqlab qolishi mumkin. Alohida ta’kidlash joizki, o‘rta masofa sportchilarida
musobaqaga tayyorlik darajasini oshirishda superkompensatsiya prinsipi asosida rejalashtirilgan
mashg‘ulot yuklamalari eng yuqori natijalarni beradi. Mashg‘ulotlar va tiklanish oralig‘i to‘g‘ri
tashkil etilganda, sportchining organizmi oldingi holatga nisbatan kuchliroq bo‘lib chiqadi – bu
esa musobaqa paytidagi optimal sport formasini ta’minlaydi.
Yillik tayyorgarlik sikllari doirasida musobaqaga tayyorlikni strategik oshirishning asosiy
maqsadi — sportchining maksimal sport formasiga an’anaviy ravishda musobaqaga yaqin
muddatlarda erishishini ta’minlashdir. Bunda tayyorgarlikning fazoviy-vaqtli tuzilishi (ya’ni
mashg‘ulotlar hajmi, intensivligi, soni va ularning vaqt oralig‘i) individual sportchining biologik
ritmiga, funktsional imkoniyatlariga va psixologik xususiyatlariga moslashtirilishi kerak.
Sportchilarni musobaqalarga optimal darajada tayyorlashda foydalaniladigan asosiy
strategiyalardan biri bu — periodizatsiyalangan yuklama modelidir. Bu modelga ko‘ra,
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 17, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
mashg‘ulotlar hajmi va intensivligi to‘lqinli shaklda o‘zgarib boradi. Masalan, 3 hafta davomida
bosqichma-bosqich yuklama oshiriladi, so‘ngra 4-haftada — yuklama kamaytiriladi (faol
tiklanish). Bu yondashuv sportchining haddan tashqari charchashini oldini oladi va
superkompensatsiya
effektini yaratadi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, yuqori darajadagi musobaqalarga tayyorgarlikda quyidagi
strategiyalar ayniqsa samarali:
1.
Intervallashgan yuklama va tiklanish
— bu strategiya yuklamalarni shaxsga moslashtirish
orqali ortiqcha charchoqning oldini oladi va tiklanish imkonini beradi.
2.
Yugurish ritmini segmentlarga bo‘lib ishlash (pacing strategy)
— masofani taktika bilan
yugurishni mashq qilish (masalan, 800 metrning har bir 200 metr segmentini alohida tezlikda
yugurish orqali nazorat qilish).
3.
Simulyatsion mashg‘ulotlar
— musobaqaga yaqin sharoitlarda (o‘sha yo‘l, vaqt, kiyim va
raqib modeli bilan) mashg‘ulotlar o‘tkazish sportchini psixologik va fiziologik tayyorlaydi.
4.
Psixoregulyatsion texnikalar
— nafas olish mashqlari, autogenik trening, vizualizatsiya,
sportchilar o‘rtasida raqobatni model qilish musobaqa paytida stressga chidamlilikni oshiradi.
5.
Monitoring va tahlil
— yurak urish soni (HR), qon bosimi, RPE (baho subyektiv yuklama),
o‘pka sig‘imi, qon laktat darajasi, EMG yordamida mushak faolligi muntazam kuzatilib boriladi.
Xalqaro tajribada ko‘plab mashhur o‘rta masofa yuguruvchilarning tayyorgarligi ilmiy asosda
kuzatilib, samarali natijalar berayotgani kuzatilmoqda. Masalan, Kipruto, Ingebrigtsen, va Amos
kabi sportchilar tayyorgarlik jarayonini aniq davrlashtirgan va yuklamalarni har 4 haftada tahlil
asosida o‘zgartirib borgan. Bu yondashuv ularning musobaqa natijalarining barqaror va yuqori
bo‘lishiga sabab bo‘lgan.
Shuningdek, iqlim sharoiti va ekologik omillar ham strategik tayyorgarlikda muhim rol o‘ynaydi.
Issiq va nam iqlim sharoitida mashg‘ulotlar paytida sportchining yurak urish chastotasi yuqori
bo‘ladi, bu esa yuklama kuchini kamaytirish zarurligini bildiradi. Shu bois, musobaqa
o‘tkaziladigan geografik hududga mos holda tayyorgarlik muhitini sun’iy ravishda
modellashtirish (masalan, balandlikda tayyorgarlik) keng qo‘llaniladi. Bundan tashqari,
sportchilarning individual xususiyatlariga asoslangan genetik tahlil (masalan, ACTN3 genining
turlari) ularning chidamlilik yoki tezlikka moyilligini aniqlashga yordam beradi va tayyorgarlik
strategiyasini yanada aniqlashtiradi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 17, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Musobaqaga tayyorgarlik jarayonida murabbiy va sportchi o‘rtasidagi muloqotning ochiqligi va
psixologik qo‘llab-quvvatlov ham yuqori sport formasini shakllantirishda muhim omillardan
biridir. Sportchining psixologik barqarorligi, o‘ziga ishonchi, motivatsiyasi, jamoadagi ruhiy
muhit — ularning barchasi musobaqa natijasiga ta’sir ko‘rsatadi.
Xulosa sifatida aytish mumkinki, o‘rta masofalarga yuguruvchilarni musobaqaga tayyorlash
yillik tayyorgarlik sikllari doirasida ilmiy asoslangan strategiyalar orqali amalga oshirilishi lozim.
Har bir bosqich o‘z funksional vazifasiga ega bo‘lib, ular orasidagi uzviylik sport formasining
uzluksiz takomillashuviga xizmat qiladi. Strategik yondashuvlar, zamonaviy monitoring
texnologiyalari va individual tayyorgarlik rejalarini uyg‘unlashtirish orqali yuqori sport
natijalariga erishish mumkin bo‘ladi.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1. Juraev B.A. Sport mashg‘ulotlari nazariyasi va metodikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2020. –
244 b.
2. Kadirov M.R. O‘rta masofa yugurish texnologiyasi. – Samarqand: SamDU nashriyoti, 2021.
– 132 b.
3. Xudoyqulov R. Jismoniy tarbiya va sportning ilmiy asoslari. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2019. – 186 b.
4. Исмоилов Ш.А. Теория и методика подготовки спортсменов. – Ташкент: Ўзбекистон
спорт, 2022. – 168 с.
5. Павлов А.В. Современная система подготовки легкоатлетов. – Москва: Физкультура и
спорт, 2018. – 210 с.
6. Волков Л.В. Теория и методика спортивной тренировки. – Киев: Олимпийская
литература, 2017. – 336 с.
7. Матвеев Л.П. Общая теория спорта и системы подготовки спортсменов. – Москва:
Советский спорт, 2010. – 368 с.
8. Маликов К.Я. Физиологические основы спортивной подготовки. – Ташкент: ТИБИ,
2016. – 158 с.
