JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
126
Hasanov Azizbek Yusupovich
Osiyo xalqaro universiteti magistranti
HARBIY MUASSASALARIDA MULOQOT MADANIYATINI
SHAKLLANTIRISHNING PSIXOLOGIK- PEDAGOGIK XUSUSIYATLARI
Annotatsiya:
maqolada harbiy xizmat va harbiy munosabatlarda muloqotning turli ijtimoiy-
psixologik xususiyatlari tahlil qilingan. Bunda harbiylar orasidagi munosabat va uning
xususiyatlari tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar:
harbiy, muloqot, askar, kursant, tizim, qo‟shin, tezkor xarakat, aloqa, buyruq
ПСИХОЛОГО-ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ
ОСОБЕННОСТИ
ФОРМИРОВАНИЯ
КУЛЬТУРЫ ОБЩЕНИЯ В ВОЕННЫХ УЧРЕЖДЕНИЯХ
Аннотация:
В статье анализируются различные социально-психологические особенности
общения в военной службе и военнослужащих. Анализируется взаимосвязь между военной
службой и еѐ особенностями.
Ключевые слова:
армия, общение, военнослужащий, курсант, система, армия,
оперативно-служебные действия, коммуникация, командование
Harbiy xizmatchilar orasidagi muloqot jarayoni har qanday harbiy tashkilotning
samaradorligini va muvaffaqiyatini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Zamonaviy harbiy
tizimda, qo'shinlarning tezkor harakati va operatsiyalarning murakkabligi ortib borayotgan bir
paytda, aniq va samarali muloqot yanada muhimroq ahamiyat kasb etmoqda.
Yangi O'zbekiston sharoitida harbiy kasbiy faoliyatda muloqot masalasi milliy
xavfsizlikni ta'minlashning muhim tarkibiy qismi sifatida qaralmoqda. Bugungi kunda harbiy
ta'lim tizimini isloh qilish va zamonaviylashtirishda kasbiy muloqot ko'nikmalarini
rivojlantirishga alohida e'tibor qaratilmoqda
Harbiy xizmatchilarning kasbiy faoliyatga moslashuvi ularni kompetentligining tarkibiy
qismi hisoblanadi. Kompetentlik esa komil insonni shakllanishiga xizmat qiladi. Harbiy
xizmatchilarning kompetentligi bevosita huquqiy, psixologik, pedagogik, kibernetik bilimlar
bilan chambarchas bog„liq. Kompetensiya so„ziga pedagogika va psixologiyada ko„plab ta‟riflar
berilgan, biroq kompetensiya biz o„rganayotgan obyektning predmeti hisoblanmaydi. Har bir
harbiy xizmatchining kompetentligi bevosita moslashuv ya‟ni kasbiy faoliyatga moslashuv
jarayoni bilan bog„liqdir. “Jarayon” – deganda ma‟lum muddatni o„z ichiga oladigan va shu
muddatda harbiy xizmatchining tarbiyalanadigan, shakllanadigan davri tushuniladi.
Harbiy xizmatchilarning kasbiy faoliyatga moslashuvi bizning nazarimizda harbiy kiyim
kiygan kundan boshlanadi. Chunki, avvalo, harbiy kiyimga, keyin muhitga va faoliyatga
moslashadi. Bu uchta omil harbiy xizmatchilar kasbiy ongini shakllantirishga xizmat qiladi.
Buyruqlarni to'g'ri yetkazish va bajarilishini ta'minlash
Harbiy tashkilotlarda buyruqlar zanjiri (komanda zanjiri) tizimi mavjud bo'lib, unda aniq
va ravshan muloqot hayotiy ahamiyatga ega. Noto'g'ri tushunilgan buyruq ko'plab insonlarning
hayotiga xavf solishi yoki muhim operatsiyaning muvaffaqiyatsizlikka uchrashiga sabab bo'lishi
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
127
mumkin. Buyruqlarni to'g'ri, aniq va tushunilishi oson tarzda yetkazish harbiy rahbarning asosiy
vazifalaridan biridir.
Jamoaviy harakatlar samaradorligini oshirish
Harbiy operatsiyalar odatda jamoaviy sa'y-harakatlarni talab qiladi. Samarali muloqot
jamoaning birgalikda harakat qilish qobiliyatini kuchaytiradi, bu esa operatsiyalar
samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Har bir harbiy xizmatchining o'z roli va vazifalarini
aniq tushunishi jamoa a'zolari o'rtasida ishonch va hamkorlikni ta'minlaydi.
Ishonchli aloqalar qo'shinlar tayyorgarligini kuchaytiradi
Ishonchli va xavfsiz muloqot kanallari harbiy tashkilotning asosiy tarkibiy qismidir.
Zamonaviy harbiy texnologiyalar va aloqa vositalari tufayli, bugungi kunda qo'shinlar o'rtasidagi
muloqot tezligi va sifati sezilarli darajada oshgan. Bu esa jangovar tayyorgarlik darajasini va
operatsiyalar samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
O'zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida muloqot tizimlarining zamonaviylashtirilishi
natijasida qo'shinlarning jangovar tayyorgarligi sezilarli darajada oshgan. Zamonaviy aloqa
vositalari va texnologiyalari harbiy bo'linmalar o'rtasidagi operativ ma'lumot almashinuvini
ta'minlaydi va bu jangovar vazifalarni samarali bajarish imkonini beradi.
Shuningdek, harbiy xizmatchilar o'rtasidagi samarali muloqot ular orasidagi ishonchni
mustahkamlaydi, bu esa jangovar ruhni ko'taradi va jamoaning umumiy samaradorligini oshiradi.
1-rasm
Harbiy kasbiy muloqot ko'nikmalari tahlili
Axborotni
aniq,
qisqa
va
ravon
ifodalash
Tinglash,
tahlil
qilish, tezkor qaror
qabul qilish
Ierarxik va rasmiy
muloqot madaniyati
Harbiy
muhitda
axborotni aniq, qisqa
va
ravon
ifodalash
qobiliyati
muhim
ko'nikma hisoblanadi.
Bu
ayniqsa
jang
maydonida
yoki
favqulodda
vaziyatlarda,
qarorlarni tez qabul
qilish zarur bo'lgan
hollarda
muhimdir.
Harbiy
xizmatchilar
"SMCR"
(Manba-
Xabar-Kanal-Qabul
qiluvchi)
modelidan
foydalanib,
ma'lumotlarni samarali
Samarali
tinglash
qobiliyati muloqotning
muhim
tarkibiy
qismidir.
Harbiy
xizmatchilar
faol
tinglash,
olingan
ma'lumotlarni
tez
tahlil qilish va zarur
bo'lganda
tezkor
qarorlar qabul qilish
ko'nikmalarini
rivojlantirishi
kerak.
Ushbu
ko'nikmalar
jangovar vaziyatlarda,
qo'mondonlik
punktlarida va harbiy
shtablarda
alohida
Harbiy tashkilotlarda
qattiq
ierarxiya
va
subordinatsiya mavjud
bo'lib,
bu
muloqot
uslubiga ham ta'sir
ko'rsatadi.
Harbiy
xizmatchilar
rasmiy
muloqot madaniyatini
o'zlashtirishlari,
o'z
rasmiy maqomiga mos
ravishda
muloqot
qilishlari va harbiy
etiket
qoidalariga
rioya qilishlari kerak.
Harbiy
unvonlarni
to'g'ri
qo'llash
va
hurmat
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
128
uzatish ko'nikmalarini
o'zlashtirishlari kerak.
Muhim
ma'lumotlarni ajratib
olish va noaniqliklarni
bartaraf etish
Harbiy
terminologiyadan
to'g'ri
va
o'rinli
foydalanish
Xabarni
qabul
qiluvchining
bilim
darajasi va holatini
hisobga olish
ahamiyatga ega.
Verbal
va
noverbal
belgilarni
to'g'ri talqin qilish
Shovqinli
va
stress sharoitida ham
diqqatni jamlash
Olingan ma'lumotlarni
tezkor tahlil qilish va
to'g'ri
xulosalar
chiqarish
ko'rsatish
Rasmiy hujjatlar
va hisobotlarni tuzish
ko'nikmalari
Subordinatsiya
qoidalariga
rioya
qilgan holda o'z fikrini
ifodalash
Harbiy jamoa muloqoti faqat operativ vazifalarni bajarish uchungina emas, balki
jamoaning umumiy ruhiy holatini saqlab turish uchun ham muhimdir. O'zbekiston Qurolli
Kuchlarida harbiy xizmatchilar o'rtasida o'zaro hurmat va ishonchni mustahkamlashga alohida
e'tibor qaratiladi.
Kasbiy o'sish va shaxsiy nufuzni oshirish imkoniyati
Samarali muloqot ko'nikmalari harbiy xizmatchilarning kasbiy o'sishi va lavozimda
ko'tarilishi uchun muhim ahamiyatga ega. Yaxshi kommunikator bo'lgan harbiy xizmatchining
shaxsiy nufuzi va ishonchliligi yuqori baholanadi. Ayniqsa, qo'mondonlik lavozimlariga
ko'tarilishda muloqot ko'nikmalari asosiy mezonlardan biri hisoblanadi.
Ishonchli va professional muloqot yuqori lavozimlarga ko'tarilish imkoniyatini
oshiradi
Samarali muloqot rahbarlik va boshqaruv ko'nikmalarining ajralmas qismidir
Muloqot ko'nikmalari kasbiy muvaffaqiyatning muhim omili hisoblanadi
O'zaro hurmat va birdamlik muhitini shakllantirish
Harbiy jamoada o'zaro hurmat va birdamlik muhitini shakllantirish uchun ochiq va
samimiy muloqot zarur. Harbiy xizmatchilar o'rtasidagi samarali muloqot jamoaviy ruhni
ko'taradi, ishonch muhitini yaratadi va umuman jamoa samaradorligini oshiradi. Bu esa o'z
navbatida, harbiy bo'linmaning jangovar tayyorgarligini oshiradi.
Ochiq muloqot jamoaviy hamjihatlikni mustahkamlaydi
Hurmat va o'zaro tushunish asosidagi muloqot nizolarni kamaytirishga yordam beradi
Samarali muloqot jamoaning birgalikda harakat qilish qobiliyatini oshiradi
Rahbar va bo'ysunuvchilar o'rtasida ishonchli aloqalar
Harbiy tizimda rahbar va bo'ysunuvchilar o'rtasidagi munosabatlar alohida ahamiyatga
ega. Ishonchli aloqalar qo'mondon va uning qo'l ostidagilar o'rtasida o'zaro hurmat va ishonchni
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
129
shakllantiradi. Bu o'z navbatida, buyruqlarning samarali bajarilishiga va umuman harbiy
bo'linmaning jangovar tayyorgarligiga ijobiy ta'sir ko'rsatadi.
Rahbarning ochiq muloqot uslubi ishonch muhitini yaratadi
Bo'ysunuvchilarning fikrlarini tinglash va qarorlar qabul qilishda hisobga olish
Rahbar va bo'ysunuvchilar o'rtasida teskari aloqani ta'minlash
O'zbekiston Qurolli Kuchlarida harbiy jamoalarda samarali muloqot muhitini yaratish va
qo'llab-quvvatlash uchun maxsus dasturlar ishlab chiqilgan. Bu dasturlar doirasida harbiy
xizmatchilarning muloqot ko'nikmalari rivojlantiriladi, nizolarni hal qilish usullari o'rgatiladi va
jamoaviy ruhni ko'tarish bo'yicha tadbirlar o'tkaziladi.
Harbiy kasbiy faoliyatda muloqot muammolari
Stress, bosim ostida noto'g'ri tushunish yoki bajarilish hollari
Harbiy operatsiyalar ko'pincha yuqori stress sharoitida o'tadi, bu esa muloqot
samaradorligiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Stress va bosim ostida ma'lumotlar noto'g'ri
tushunilishi
yoki
buyruqlar
noto'g'ri
bajarilishi
mumkin.
Bu
esa
operatsiyaning
muvaffaqiyatsizlikka uchrashiga yoki hatto insonlar hayotiga xavf tug'dirishiga olib kelishi
mumkin.
O'zbekiston Qurolli Kuchlarida stress sharoitida samarali muloqot ko'nikmalarini
rivojlantirish bo'yicha maxsus mashg'ulotlar o'tkaziladi. Bu mashg'ulotlar harbiy xizmatchilarning
stress sharoitida ham samarali muloqot qilish qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan.
Stress ta'sirida ma'lumotlarni noto'g'ri talqin qilish xavfi
Tez qaror qabul qilish zaruriyati tufayli yuzaga keladigan muloqot xatolari
Favqulodda vaziyatlarda muloqot samaradorligini oshirish usullari
Rasmiyatchilik va norasmiy muloqot tafovutlari
Harbiy tizimda rasmiy va norasmiy muloqot o'rtasidagi muvozanatni saqlash muhim
ahamiyatga ega. Haddan tashqari rasmiyatchilik harbiy xizmatchilar o'rtasida to'siq yaratishi va
ochiq fikr almashinuviga to'sqinlik qilishi mumkin. Boshqa tomondan, norasmiy muloqotning
haddan tashqari ko'payishi subordinatsiya va intizom buzilishiga olib kelishi mumkin.
O'zbekiston Qurolli Kuchlarida rasmiy va norasmiy muloqot o'rtasidagi muvozanatni
saqlash bo'yicha tavsiyalar ishlab chiqilgan. Bu tavsiyalar harbiy xizmatchilarning turli
vaziyatlarda samarali muloqot qilish qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan.
Rasmiy muloqotning qattiq tartib-qoidalari tufayli yuzaga keladigan to'siqlar
Norasmiy muloqotning haddan tashqari ko'payishi natijasida subordinatsiya buzilishi xavfi
Rasmiy va norasmiy muloqot o'rtasidagi muvozanatni saqlash usullari
Tillar va terminologiyadagi tafovutlar
O'zbekiston Qurolli Kuchlari ko'p millatli tashkilot bo'lib, unda turli til va madaniy kelib
chiqishga ega bo'lgan harbiy xizmatchilar xizmat qiladi. Bu esa ba'zan til va madaniy tafovutlar
tufayli muloqot muammolarini keltirib chiqarishi mumkin. Bundan tashqari, harbiy
terminologiyani noto'g'ri qo'llash ham muloqot samaradorligiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
130
O'zbekiston Qurolli Kuchlarida til va madaniy tafovutlarni hisobga olgan holda muloqot
qilish bo'yicha maxsus o'quv dasturlari ishlab chiqilgan. Bu dasturlar harbiy xizmatchilarning
turli til va madaniy muhitda samarali muloqot qilish qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan.
Til bilish darajasidagi farqlar tufayli yuzaga keladigan tushunmovchiliklar
Harbiy terminologiyani noto'g'ri qo'llash natijasida yuzaga keladigan muammolar
Madaniy tafovutlar tufayli yuzaga keladigan muloqot to'siqlari
Harbiy kasbiy faoliyatda muloqot muammolarini bartaraf etish O'zbekiston Qurolli
Kuchlari uchun muhim vazifalardan biridir. Bu muammolarni hal qilish uchun, harbiy
xizmatchilarning muloqot ko'nikmalarini rivojlantirish, zamonaviy muloqot texnologiyalaridan
foydalanish va muloqot standartlarini takomillashtirish bo'yicha ishlar olib borilmoqda.
Harbiy muloqotda ilg'or tajribalarni o'rganish
O'zbekiston Qurolli Kuchlari dunyo mamlakatlarining harbiy muloqot sohasidagi ilg'or
tajribalarini o'rganish va joriy etish bo'yicha ishlar olib bormoqda. Bu jarayonda NATO va
boshqa rivojlangan davlatlarning harbiy tashkilotlari bilan hamkorlik qilish, tajriba almashish va
qo'shma mashg'ulotlar o'tkazish muhim ahamiyatga ega.
Ilg'or tajribalarni o'rganish va joriy etish O'zbekiston Qurolli Kuchlarining jangovar
tayyorgarligini oshirishga, harbiy xizmatchilar o'rtasidagi muloqot samaradorligini yaxshilashga
va umuman milliy xavfsizlikni mustahkamlashga xizmat qiladi.
Zamonaviy texnik imkoniyatlardan samarali foydalanish
Zamonaviy texnologiyalar va aloqa vositalaridan samarali foydalanish harbiy muloqot
samaradorligini oshirishning muhim usuli hisoblanadi. O'zbekiston Qurolli Kuchlari zamonaviy
muloqot texnologiyalari va aloqa vositalarini joriy etish, ulardan samarali foydalanish bo'yicha
ishlar olib bormoqda.
Sun'iy intellekt, katta ma'lumotlar tahlili, virtual va kengaytirilgan reallik texnologiyalari
harbiy muloqot sohasida yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Bu texnologiyalardan samarali
foydalanish O'zbekiston Qurolli Kuchlarining jangovar tayyorgarligini oshirishga xizmat qiladi.
Xulosa o'rnida, harbiy kasbiy faoliyatda muloqot samaradorligini oshirish O'zbekiston
Qurolli Kuchlari uchun muhim strategik vazifa ekanligini ta'kidlash lozim. Bu vazifani hal qilish
uchun, harbiy xizmatchilarning muloqot ko'nikmalarini rivojlantirish, zamonaviy muloqot
texnologiyalaridan foydalanish va muloqot standartlarini takomillashtirish bo'yicha kompleks
choralar ko'rilmoqda.
O'zbekiston Qurolli Kuchlari rahbariyati harbiy kasbiy faoliyatda muloqot samaradorligini
oshirish masalasiga katta e'tibor qaratmoqda va bu sohada izchil islohotlarni amalga oshirmoqda.
Bu islohotlar O'zbekiston Qurolli Kuchlarining jangovar tayyorgarligini oshirishga, milliy
xavfsizlikni mustahkamlashga va umuman mamlakat mudofaa qobiliyatini yuksaltirishga xizmat
qiladi.
Zamonaviy dunyoda harbiy kasbiy faoliyatda muloqot samaradorligi harbiy tashkilotning
muvaffaqiyatini belgilovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Shuning uchun, O'zbekiston
Qurolli Kuchlari bu sohada dunyoning ilg'or tajribalarini o'rganish va joriy etish, zamonaviy
texnologiyalardan foydalanish va harbiy xizmatchilarning muloqot ko'nikmalarini rivojlantirish
bo'yicha ishlarni davom ettiradi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
131
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati
1.
Z.Elov.
Социально-психологические причины формирования девиантного
. Pedagogik mahorat. Ilmiy jurnal. 2024
2.
Z.S.Elov.
Zoʻrаvоnlik jinоyatlаrini sоdir etuvchi shахslаr tоifаsi psiхоlоgiyasi
Pedagogik akmeologiya. Ilmiy jurnal 5/3. 2024
3.
Элов Зиѐдулло, Я. САМИНЖОНОВ.
Ўсмирлар орасида ўз жонига қасд қилиш
ҳолати психологик муаммо сифатида
. 2024. Journal of Pedagogical and Psychological Studies
2 (2), 69-78
4.
O.Mamatov., Z.Elov.
Talabalarni bilish faoliyatiga motivlashtirishning psixologik va
. Journal of Pedagogical and Psychological Studies 2 (1), 37-42. 2024
5.
Z.Elov.
Identifikatsiya jarayoni muammosining psixologiyada o„rganilishi
ZAMONAVIY PSIXOLOGIK TADQIQOTLAR INTEGRATSIYASI. Ilmiy konferensiya
to„plami. 2023
6.
Z.Elov.
O„z jonigа qаds qilish mаsаlаsi jаmiyat oldidа turgаn muhim ijtimoiy-
. 2023. Journal of Pedagogical and Psychological Studies 1 (12), 50-
54
7.
Shaxsda fobiya holati va uning diagnostikasi
. 2023. Journal of Pedagogical
and Psychological Studies 1 (11), 66-74
8.
Z.Elov.
Suitsidiаl хulq-аtvоr haqida tahlillar va nazariyalar
. 2023. Journal of
Pedagogical and Psychological Studies 1 (10), 11-22
9.
Z.S.Elov.
Suitsidiаl хulq-аtvоrning zаmоnаviy psiхоlоgiyаdа о‟rgаnilishi: tahlillar
. 2023. Science and Education 4 (10), 326-342
10.
Z.S.Elov.
Sudga oid psixologik ekspertizaning tarixiy rivojlanish xususiyatlari
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI 3 (2), 21-24 2025
11.
Z.S.Elov.
Sud-рsixologik еksреrtizalar o„tkazishning huquqiy va tashkiliy asoslari
2024. TECHNICAL SCIENCE Vol -2 Issue 1 1, 58-69
12.
Z.S.Elov.
o„tkazilishining psixologik xususiyatlari
. 2024. ПЕДАГОГИК ВА ПСИХОЛОГИК
ТАДҚИҚОТЛАР 1 (№1), 9-14
13.
Z.S.Elov.
O„smirlik dаvridа shахs хulq–аtvоridа kuzаtilаdigаn rеаksiyalаrning
. 2022. PSIXOLOGIYA ILMIY JURNAL 1 (1, 2022), 27-29
14.
Z.S.Elov.
Suitsidal xulq-atvor haqida tahlillar va nazariyalar
. 2023. PEDAGOGIK
VA PSIXOLOGIK TADQIQOTLAR 1 (10), 11-22
15.
Z.S.Elov.
Sudga oid psixologik ekspertizasining rivojlanish jarayoni va tarixi
OSIYO XALQARO UNIVERSITETI AXBOROTNOMASI 1 (2024/6), 112-Z.S.Elov.
рsixologik еksреrtizasi tarixi va rivojlanish bosqichlari (ilmiy manbalar tahlili asosida)
. 2024.
Pedagogik va psixologik tadqiqotlar 2 (1), 3-8
16.
Z.S.Elov.
Sud psixologik ekspertizasi tarixi rivojlanish jarayoni bosqichlari
. 2024.
PEDAGOG 7 (4), 306-313
