JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
132
Turdiyev Zafar Erkinovich
IIV huzuridagi jazoni ijro etish departamenti, 6-mintaqaviy hudud,
1-son JIEK boshlig‘i, podpolkovnik
MAHKUM SHAXSINING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK JIHATLARI
Annotatsiya.
Ushbu maqolada mahkum shaxslar orasida kriminogen travmalarning kelib chiqish
sabablari, ularning psixologik oqibatlari hamda profilaktika usullari yoritilgan. Kriminogen
omillar shaxsni jinoyatga undovchi asosiy psixososial omillar hisoblanadi. Mazkur maqolada
zamonaviy psixokorreksion yondashuvlar, xalqaro va mahalliy tajribalar asosida tahlil qilinadi.
Statistik jadval va ilmiy faktlar asosida kriminogen travma profilaktikasining psixologik
samaradorligi ko‘rsatib beriladi.
Kalit so‘zlar
: kriminogen travma, psixokorreksiya, mahkum, retsidivizm, profilaktika, CBT,
EMDR, reabilitatsiya.
СОЦИАЛЬНО-ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ ЛИЧНОСТИ ОСУЖДЕННОГО
Аннотация.
В статье рассматриваются причины возникновения криминогенных травм у
осуждѐнных, их психологические последствия и методы профилактики. Криминогенные
факторы являются основными психосоциальными факторами, мотивирующими человека к
совершению преступления. В статье анализируются современные психокоррекционные
подходы, основанные на международном и отечественном опыте. На основе
статистических таблиц и научных данных показана психологическая эффективность
профилактики криминогенных травм.
Ключевые слова:
криминогенная травма, психокоррекция, осуждѐнный, рецидивизм,
профилактика, когнитивно-поведенческая терапия (КПТ), ДПДГ, реабилитация.
Jinоiy qаsd hоsil boʻlish mехаnizmini аniqlаshdа jinоyatchilikning umumiy qоnuniyatlаrini
bilish bilаn bir qаtоrdа jinоyatchining shахsini chuqur oʻrgаnish hаm zаrur. Bungа koʻp jihаtdаn
ushbu individ kirаdigаn ijtimоiy guruhlаr bilаn tаnishish yordаm bеrаdi. Ushbu shахsning
yaqinlаri oʻrtаsidа hukmrоnlik qilаyotgаn oʻzаrо munоsаbаtlаr tаrkibini oʻrgаnish, bu shахs а’zо
boʻlgаn ijtimоiy guruhlаr psiхоlоgiyasini bilish, shахs bilаn jаmiyat oʻrtаsidаgi аlоqаni,
individuаl vа ijtimоiy оng аlоqаsini аniqlаsh zаrur. Hаr qаndаy insоnning ijtimоiy qiyofаsi koʻp
jihаtdаn uning mikrо оlаmi mаzmuni bilаn bоgʻliq boʻlib, ushbu mikrо оlаmning psiхоlоgik
tuzilishi individuаl хulq uchun kuchli kаtаlizаtоr boʻlib хizmаt qilаdi. Judа koʻp hоllаrdа
хulqning хususiyati аtrоf-muhitdаgi ахlоqiy mе’yorlаrning mаzmunigа bоgʻliq boʻlаdi.
Kriminogen omillar va ruhiy travmalar shaxsning jinoyat sodir etishiga va jinoyatni takrorlashiga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Jinoyat sodir etgan mahkumlarning aksariyati hayotida og‘ir psixologik
travmalarga duch kelgan bo‘ladi. Ularning ko‘pchiligi bolalik yoki o‘smirlik davrida jismoniy,
ruhiy zo‘ravonlikka uchragan. Shu boisdan, jazoni ijro etish muassasalarida psixologik
xizmatlarning samaradorligi va tizimliligi jinoyatchilikni kamaytirishda muhim omil hisoblanadi.
Mahkumlar orasida kriminogen travmalarni aniqlash, ularning psixologik oqibatlarini o‘rganish
hamda samarali profilaktika va psixokorreksiya usullarini taklif qilish.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
133
Mahkum
— bu sud hukmi bilan jinoyatda aybdor deb topilib, ozodlikdan mahrum qilish
tarzidagi jazoga hukm qilingan
shaxs
dir. U jazoni
jazoni ijro etish muassasasida
(ya’ni,
qamoqxona yoki koloniyada) o‘tamoqda bo‘ladi.
Mahkum tushunchasining huquqiy izohi:
Jinoyat kodeksi yoki jinoyat-protsessual kodeksiga muvofiq, shaxs sud tomonidan aybdor deb
topilib, unga nisbatan jazo tayinlanganidan so‘ng
mahkum
maqomiga ega bo‘ladi.
Mahkum — bu
sudlangan
, ammo ayni vaqtda jazoni o‘tayotgan shaxsni anglatadi.
Mahkumlar quyidagicha tasniflanadi:
1.
Birinchi marta sudlangan
– ilgari sudlanmagan va jinoyat sodir etganlar.
2.
Retsidivist
– ilgari ham jinoyat sodir etgan va yana jinoyat sodir etgan shaxs.
3.
Alohida tartibli muassasalarda saqlanuvchilar
– og‘ir yoki o‘ta og‘ir jinoyatlar sodir
etganlar.
4.
Voyaga yetmagan mahkumlar
– 14–18 yosh oralig‘idagi jinoyatchilar.
Psixologik nuqtai nazardan:
Mahkumlar ko‘pincha:
Ruhiy travmalarni boshidan kechirgan;
Ijtimoiy izolyatsiyada bo‘lgan;
Agressiya, tashvish, depressiya, umidsizlik holatlari kuzatiladi.
Kriminogen travma
— bu shaxsning jinoyat sodir etishiga yoki jinoyatga moyil bo‘lib qolishiga
sabab bo‘ladigan
ruhiy-psixologik shikastlanish
holatidir.
Kriminogen travma — bu insonda ichki (psixologik) yoki tashqi (ijtimoiy) bosimlar ta’sirida
vujudga kelgan, uni jinoyatga undashi mumkin bo‘lgan travmatik holat.
Mahkumlar bilan ishlash jarayonida ko‘plab psixologik muammolar yuzaga kelishi mumkin. Bu
muammolarni tushunish va ular bilan ishlash, mahkumlarning reabilitatsiyasini samarali tashkil
etish uchun muhim ahamiyatga ega. Mahkumlar odatda jinoiy javobgarlik va jazoga hukm
qilinganlik natijasida o‘z hayotining keskin o‘zgarishi bilan yuzma-yuz keladi, bu esa ularning
psixologik holatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
Mahkumlarning eng keng tarqalgan muammolaridan biri bu izolyatsiya va yolg‘izlik hissidir.
Ozodlikdan mahrum etish jazosi tufayli ular jamiyatdan ajratiladi va odatdagi ijtimoiy aloqalarini
yo‘qotadilar. Bu holat, ayniqsa, oilasi va yaqinlari bilan muntazam aloqada bo‘lib kelgan shaxslar
uchun ruhiy jihatdan og‘ir kechadi. Ular yolg‘izlik va tashlandiqlik hissini boshdan kechirishlari
mumkin, bu esa o‘z navbatida depressiyaga olib keladi. Shuningdek, jazoni ijro etish
muassasalarida hayotning qattiq tartib-qoidalari mahkumlarda stress va bezovtalikni kuchaytiradi.
Ular yangi sharoitlarga moslashish uchun ruhiy jihatdan katta kuch sarflashlariga to‘g‘ri keladi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
134
Mahkumlar ko‘pincha o‘tmishdagi xatti-harakatlari va jinoyatlari uchun chuqur afsus va
aybdorlik hissini boshdan kechiradilar. Bu hissiyotlar, agar ular bilan to‘g‘ri ishlanmasa,
psixologik holatni yomonlashtirib, o‘zini o‘zi past baholash va umidsizlikka olib kelishi mumkin.
Shu bilan birga, ayrim mahkumlar o‘z jinoyatlarini oqlashga harakat qilishi yoki javobgarlikni
boshqa shaxslar yoki sharoitlarga yuklashga moyil bo‘lishlari mumkin. Bu esa psixologik himoya
mexanizmlarining shakllanishiga olib keladi, lekin ular muammolarni hal qilish o‘rniga ularni
chuqurlashtiradi.
Bundan tashqari, mahkumlar hayotining yangi tartibi ularda identifikatsiya inqirozini keltirib
chiqarishi mumkin. Jazoni o‘tash davrida o‘zini kim ekanligini, qadr-qimmatini qayta baholash
zaruriyati paydo bo‘ladi. Mahkumlar o‘zining oldingi ijtimoiy rolidan ayrilib, yangi sharoitga
moslashish uchun o‘z shaxsiyatini qayta qurishlariga to‘g‘ri keladi. Bu jarayon murakkab bo‘lib,
ba’zan ichki qarama-qarshiliklarni keltirib chiqaradi. Ko‘plab mahkumlarda kelajakka nisbatan
umidsizlik hissi ham kuchayadi.
Ozodlikdan mahrum etish jarayoni davomida ular jamiyatga qaytganidan keyin qanday hayot
kechirishi, o‘z o‘rnini topa olishi haqida chuqur xavotirlanadi. Bu xavotir, ayniqsa, uzoq muddatli
jazoga hukm qilingan shaxslar uchun jiddiy muammo hisoblanadi. Ular jamiyatning ularni qabul
qilishiga yoki o‘zlariga nisbatan ishonchni tiklashlariga shubha bilan qaraydilar. Jazoni ijro etish
muassasalarida zo‘ravonlik va bosim holatlari ham keng tarqalgan muammolardan biridir.
Mahkumlar o‘zaro munosabatlarda kuch ishlatish, qattiq ijtimoiy ierarxiya yoki qo‘rqitish
holatlariga duch kelishi mumkin. Bunday sharoitlar ruhiy salomatlikka salbiy ta’sir qiladi, stress
va xavotirlikni oshiradi. Ayrim hollarda bu vaziyatlar ruhiy buzilishlarga, jumladan,
posttravmatik stress buzilishiga olib kelishi mumkin. Shu bilan birga, qamoqxona hayoti
davomida yuzaga keladigan izolyatsiya va muntazamlikning cheklovlari mahkumlarning kognitiv
qobiliyatlariga ham ta’sir ko‘rsatadi. Ularda diqqatni jamlash, mantiqiy fikrlash va muammolarni
hal qilish qobiliyatlari pasayishi mumkin. Bu holat mahkumlarni reabilitatsiya jarayonida
qo‘shimcha qiyinchiliklarga duchor qiladi. Mahkumlar orasida psixoaktiv moddalar yoki spirtli
ichimliklarga bog‘liqlik muammosi ham keng tarqalgan. Bu muammo nafaqat ularning
sog‘lig‘iga, balki reabilitatsiya jarayoniga ham salbiy ta’sir qiladi.
Bunday holatlarga duch kelgan mahkumlar bilan maxsus terapevtik yondashuvni talab qiladigan
ishlar olib borilishi kerak. Mahkumlar orasida o‘z joniga qasd qilish xavfi ham yuqori darajada
bo‘lishi mumkin. Bu, asosan, ruhiy tushkunlik, umidsizlik yoki boshqa mahkumlar bilan o‘zaro
munosabatlarning murakkabligi tufayli yuzaga keladi.
Jazoni ijro etish muassasalari psixologlari ushbu holatlarning oldini olish va zarurat bo‘lganda
zudlik bilan yordam ko‘rsatish uchun yuqori darajada hushyor bo‘lishlari kerak. Mahkumlar bilan
ishlashda ularning psixologik holatini yaxshilash va reabilitatsiya jarayonini samarali tashkil etish
uchun ko‘plab omillarni hisobga olish zarur. Bu jarayonda psixologlarning malakasi, individual
va guruhiy treninglar, hamda moslashtirilgan dasturlar muhim rol o‘ynaydi. Har bir mahkumning
shaxsiy xususiyatlarini hisobga olgan holda yondashuv ishlab chiqish ularning ijtimoiy hayotga
qaytish jarayonini sezilarli darajada yengillashtiradi va takroriy jinoyatchilikning oldini olishga
xizmat qiladi.
Mahkumlar bilan tarbiyaviy jarayonlarni olib borishda turli muammolar yuzaga kelishi mumkin.
Ushbu muammolar ularning shaxsiy xususiyatlari, jazoni ijro etish muassasalaridagi sharoitlar va
jamiyat bilan bo‘lgan munosabatlarning murakkabligi bilan bog‘liq. Birinchi navbatda,
mahkumlarning tarbiya jarayoniga nisbatan qarshiligi muhim muammolardan biridir. Jazoni ijro
etish joylarida ayrim mahkumlar tarbiyaviy tadbirlarda ishtirok etishdan bosh tortadi yoki bu
jarayonlarga befarq qaraydi. Bu holat, ko‘pincha, ularning o‘zgarishga ishonmasligi yoki o‘ziga
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
135
nisbatan e‘tibor yo‘qligini his qilishidan kelib chiqadi. Shuningdek, mahkumlarning o‘ziga xos
shaxsiy xususiyatlari tarbiyaviy ishlarni murakkablashtiradi. Ko‘pchilik mahkumlar ijtimoiy
qoidalarni buzganlik uchun jazolangan bo‘lsa-da, ular bilan ishlashda ijtimoiy moslashuv, o‘z-
o‘zini boshqarish va mas‘uliyatni his qilish qobiliyatlari yetarli darajada rivojlanmaganligi
kuzatiladi. Bu holatlar tarbiyaviy jarayonlarni yanada qiyinlashtiradi, chunki avvalo ularning
psixologik va axloqiy qoidalarini shakllantirish zarur bo‘ladi.
Jazoni ijro etish muassasalarida mavjud sharoitlar ham tarbiyaviy ishlarni amalga oshirishda
qiyinchilik tug‘diradi. Mahkumlarning cheklangan sharoitlarda yashashi, ularning ruhiy va
jismoniy salomatligiga salbiy ta‘sir ko‘rsatishi mumkin. Masalan, qamoqxona ichidagi
zo‘ravonlik yoki bosim, tarbiyaviy tadbirlarning samaradorligini pasaytiradi. Mahkumlar
o‘rtasida hukm suruvchi ijtimoiy ierarxiya va salbiy munosabatlar ham tarbiyaviy jarayonlarni
murakkablashtiradigan omillardandir. Mahkumlarning bilim darajasi va hayotiy tajribasi
tarbiyaviy ishlarni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun muhim ahamiyatga ega. Ayrim
mahkumlarda savodxonlik darajasi past yoki ta’lim olish imkoniyatlari cheklangan bo‘lishi
mumkin. Bu holat ularni ijtimoiy qoidalarga moslashishga va yangi bilimlarni qabul qilishga
qiyinchilik tug‘diradi. Shu sababli tarbiyaviy tadbirlar, avvalo, ularning bilim darajasiga mos
ravishda tashkil etilishi kerak. Motivatsiya yetishmasligi ham mahkumlar bilan olib boriladigan
tarbiyaviy ishlarning asosiy muammolaridan biridir.
Ko‘pchilik mahkumlar jazoni o‘tash davomida kelajakka nisbatan umidsizlikka tushadi va o‘z
xatti-harakatlarini o‘zgartirishga motivatsiya topa olmaydi. Tarbiyaviy jarayonlarda motivatsiyani
oshirish va mahkumlarni o‘zgarishga undash uchun individual yondashuv zarur. Bu esa
qo‘shimcha vaqt va resurs talab qiladi. Yana bir muhim muammo, bu mahkumlarning jamiyat
tomonidan qabul qilinishi masalasidir.
Mahkumlarning bir-biriga bo‘lgan salbiy munosabati yoki ular o‘rtasida mavjud bo‘lgan mojaro
tarbiyaviy ishlarning samaradorligini pasaytirishi mumkin. Shu sababli, tarbiyaviy jarayonlarda
ijtimoiy muloqotni yaxshilash va hamkorlikni rivojlantirishga alohida e‘tibor qaratish lozim.
Shuningdek, mahkumlar bilan ishlashda pedagoglar va psixologlarning malakasi ham muhim
o‘rin tutadi. Agar tarbiyaviy jarayonni olib borayotgan mutaxassislar yetarli tajriba va bilimga
ega bo‘lmasa, bu jarayonning samaradorligi pasayadi. Shu boisdan, tarbiyaviy ishlarni olib
boruvchi mutaxassislarni muntazam ravishda tayyorlash va malakasini oshirish zarur.
Tarbiyaviy muammolarni hal qilish uchun innovatsion yondashuvlar va ilg‘or metodlardan
foydalanish zarur. Masalan, maxsus treninglar, psixologik mashg‘ulotlar va madaniy-tarbiyaviy
tadbirlar mahkumlarning dunyoqarashini kengaytirish va ularning ijtimoiy hayotga moslashuvini
yaxshilashga xizmat qiladi. Mahkumlarning tarbiya jarayonida faol ishtirokini ta’minlash uchun
interaktiv usullarni joriy qilish foydali bo‘lishi mumkin. Mahkumlar bilan tarbiyaviy ishlarda
yuzaga keladigan muammolar ko‘p qirrali bo‘lib, har biri o‘ziga xos yondashuvni talab qiladi.
Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun individual va guruhiy yondashuvlar, shuningdek,
jamiyat bilan hamkorlikda ishlash zarur. Mahkumlarning tarbiyasi va ijtimoiy moslashuvini
yaxshilashga qaratilgan samarali choralar ularning jamiyatga qaytish jarayonini yengillashtiradi
va takroriy jinoyatchilikning oldini olishga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
136
1.
Z.Elov.
Социально-психологические причины формирования девиантного поведения
. Pedagogik mahorat. Ilmiy jurnal. 2024
2.
Z.S.Elov.
Zoʻrаvоnlik jinоyatlаrini sоdir etuvchi shахslаr tоifаsi psiхоlоgiyasi
. Pedagogik
akmeologiya. Ilmiy jurnal 5/3. 2024
3.
Элов Зиѐдулло, Я. САМИНЖОНОВ.
Ўсмирлар орасида ўз жонига қасд қилиш ҳолати
. 2024. Journal of Pedagogical and Psychological Studies 2 (2),
69-78
4.
O.Mamatov., Z.Elov.
Talabalarni bilish faoliyatiga motivlashtirishning psixologik va
. Journal of Pedagogical and Psychological Studies 2 (1), 37-42. 2024
5.
Identifikatsiya jarayoni muammosining psixologiyada o‘rganilishi
. ZAMONAVIY
PSIXOLOGIK TADQIQOTLAR INTEGRATSIYASI. Ilmiy konferensiya to‘plami. 2023
6.
Z.Elov.
O‘z jonigа qаds qilish mаsаlаsi jаmiyat oldidа turgаn muhim ijtimoiy-psixologik
. 2023. Journal of Pedagogical and Psychological Studies 1 (12), 50-54
7.
Z.Elov.
Shaxsda fobiya holati va uning diagnostikasi
. 2023. Journal of Pedagogical and
Psychological Studies 1 (11), 66-74
8.
Suitsidiаl хulq-аtvоr haqida tahlillar va nazariyalar
. 2023. Journal of Pedagogical
and Psychological Studies 1 (10), 11-22
9.
Z.S.Elov.
Suitsidiаl хulq-аtvоrning zаmоnаviy psiхоlоgiyаdа о’rgаnilishi: tahlillar va
. 2023. Science and Education 4 (10), 326-342
10.
Z.S.Elov.
Sudga oid psixologik ekspertizaning tarixiy rivojlanish xususiyatlari
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI 3 (2), 21-24 2025
11.
Z.S.Elov.
Sud-рsixologik еksреrtizalar o‘tkazishning huquqiy va tashkiliy asoslari
. 2024.
TECHNICAL SCIENCE Vol -2 Issue 1 1, 58-69
12.
Z.S.Elov.
Voyaga yetmaganlarga sudga oid psixologik ekspertizasini o‘tkazilishining
. 2024. ПЕДАГОГИК ВА ПСИХОЛОГИК ТАДҚИҚОТЛАР 1 (№1),
9-14
13.
Z.S.Elov.
O‘smirlik dаvridа shахs хulq–аtvоridа kuzаtilаdigаn rеаksiyalаrning psiхоlоgik
. 2022. PSIXOLOGIYA ILMIY JURNAL 1 (1, 2022), 27-29
14.
Z.S.Elov.
Suitsidal xulq-atvor haqida tahlillar va nazariyalar
. 2023. PEDAGOGIK VA
PSIXOLOGIK TADQIQOTLAR 1 (10), 11-22
15.
Z.S.Elov.
Sudga oid psixologik ekspertizasining rivojlanish jarayoni va tarixi
. OSIYO
XALQARO UNIVERSITETI AXBOROTNOMASI 1 (2024/6), 112-Z.S.Elov.
еksреrtizasi tarixi va rivojlanish bosqichlari (ilmiy manbalar tahlili asosida)
. 2024. Pedagogik va
psixologik tadqiqotlar 2 (1), 3-8
16.
Z.S.Elov.
Sud psixologik ekspertizasi tarixi rivojlanish jarayoni bosqichlari
. 2024.
PEDAGOG 7 (4), 306-313
