JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 17, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Xasanov Kamoliddin Ulug’bek o’g’li
Andijon Davlat Tibbiyot Instituti, Anasteziologiya reanimatsiya va tez tibbiy yordam kafedrasi
assistenti
Ilmiy rahbar: Pedagogika fanlari bo’yicha PhD,dotsent
N.D.Axmedova
TEZ TIBBIY YORDAM FAOLIYATINING O‘ZIGA XOSLIGI VA STRESS OMILLARI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada tez tibbiy yordam xodimlarining ish faoliyatidagi o‘ziga xos
xususiyatlar hamda ularning kasbiy faoliyatida uchraydigan stress omillari tahlil qilinadi.
Tadqiqot davomida milliy va xalqaro adabiyotlar, amaliy kuzatishlar hamda so‘rovnomalar
asosida tez tibbiy yordam sharoitida psixologik bosim darajalari, stress manbalari va ularning
sog‘liq hamda ish unumdorligiga ta’siri o‘rganildi. Natijalar tez tibbiy yordam xodimlarining
kasbiy samaradorligini oshirish va psixologik barqarorligini ta’minlash bo‘yicha amaliy
tavsiyalar ishlab chiqish imkonini beradi.
Kalit so‘zlar:
tez tibbiy yordam, stress omillari, kasbiy xususiyatlar, favqulodda vaziyatlar,
psixologik barqarorlik.
Kirish
Tez tibbiy yordam tizimi sog‘liqni saqlashning ajralmas bo‘g‘inlaridan biri bo‘lib, aholi
salomatligini saqlash va hayot uchun xavfli vaziyatlarda o‘z vaqtida hamda sifatli tibbiy yordam
ko‘rsatishni ta’minlaydi. Ushbu tizimning samarali ishlashi nafaqat zamonaviy tibbiy
texnologiyalar, balki unda faoliyat yurituvchi xodimlarning kasbiy mahorati, psixologik
tayyorgarligi va tezkor qaror qabul qilish qobiliyatiga ham bevosita bog‘liqdir. Favqulodda
vaziyatlarda, jarohatlanish, o‘tkir yurak-qon tomir sindromlari, insult, politravma, yong‘in yoki
tabiiy ofatlar kabi holatlarda tez tibbiy yordam xodimlari ko‘pincha cheklangan vaqt, yetarli
bo‘lmagan resurslar va yuqori xavf sharoitida ishlashga majbur bo‘ladilar.
Xalqaro tadqiqotlar (Smith et al., 2022; World Health Organization, 2021) shuni ko‘rsatadiki, tez
tibbiy yordam xodimlarida stress darajasi boshqa tibbiyot sohalariga qaraganda ancha yuqori
bo‘lib, ularning 65–80%ida surunkali psixo-emotsional zo‘riqish belgilari aniqlanadi. Bunga
sabab bo‘luvchi asosiy omillar qatoriga favqulodda chaqiriqlar sonining ko‘pligi, bemorlarning
og‘ir ahvoli, o‘lim holatlari bilan tez-tez to‘qnash kelish, jismoniy ortiqcha yuklama, tungi
navbatchilik va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashning yetishmasligi kiradi. Stressning bunday yuqori
darajasi xodimlarning nafaqat psixologik holatiga, balki ularning fiziologik ko‘rsatkichlariga
(yurak urish tezligi, arterial bosim, kortizol darajasi) ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi, bu esa uzoq
muddatda professional charchash (burnout) sindromiga olib kelishi mumkin.
Ba’zi meta-tahlil natijalari (Maunder et al., 2020; Adriaenssens et al., 2017) shuni tasdiqlaydiki,
tez tibbiy yordam sohasida ishlovchilar orasida depressiya, xavotir buzilishi va uyqusizlik
darajasi boshqa klinik mutaxassislarga qaraganda yuqoriroq. Bundan tashqari, stressni samarali
boshqarish bo‘yicha yetarli o‘quv dasturlarining mavjud emasligi, ko‘plab davlatlarda, jumladan
O‘zbekistonda ham, ushbu soha xodimlarining psixologik barqarorligini mustahkamlash
imkoniyatlarini cheklaydi. Shu bois, tez tibbiy yordam tizimining o‘ziga xos xususiyatlarini va
undagi stress omillarini chuqur tahlil qilish, ularni boshqarish strategiyalarini ishlab chiqish
nafaqat xodimlarning kasbiy samaradorligini, balki bemor xavfsizligini ham oshirish uchun
muhim ilmiy-amaliy yo‘nalish hisoblanadi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 17, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Shu nuqtai nazardan, kelajakda tez tibbiy yordam tizimida faoliyat yuritadigan mutaxassislarni
tayyorlash jarayoni oliy tibbiyot ta’limining eng muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Institut
davridayoq talabalar o‘zlarining kelajak kasbiy faoliyatida uchrashi mumkin bo‘lgan stress
omillari haqida xabardor bo‘lishlari, bunday sharoitlarda psixologik barqarorlikni saqlash, tezkor
va to‘g‘ri qaror qabul qilish, hamda murakkab vaziyatlarda samarali jamoaviy hamkorlik qilish
ko‘nikmalarini rivojlantirishlari zarur.
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, ta’lim jarayonida simulyatsion mashg‘ulotlar, favqulodda
vaziyatlarni modellashtirish, stressni boshqarish bo‘yicha treninglar va psixologik tayyorgarlik
dasturlarini qo‘llash talabalar kasbiy kompetensiyasini sezilarli darajada oshiradi (Cooper et al.,
2021; Meischke et al., 2020). Bu yondashuv nafaqat stressga chidamlilikni, balki klinik
vaziyatlarda xatolik ehtimolini kamaytirish orqali bemor xavfsizligini ta’minlashni ham
ta’minlaydi.
O‘zbekiston sharoitida ham ushbu masala dolzarb bo‘lib, tez tibbiy yordam xodimlarining ish
rejimi, navbatchilik grafigi, favqulodda chaqiriqlar soni va bemorlarning ahvoli stress darajasini
bevosita belgilovchi omillar sifatida namoyon bo‘ladi. Ushbu tadqiqotning maqsadi — tez tibbiy
yordam faoliyatining o‘ziga xosligini aniqlash va stress omillarini tizimli tahlil qilishdir.
Hususan tibbiyot oliy ta’lim muassasalarida tez tibbiy yordam sikllarida o‘qitilayotgan talabalar
uchun bunday amaliy-uslubiy tayyorgarlikni kuchaytirish dolzarbdir. Chunki amaliyotga chiqqan
yosh mutaxassislar ko‘pincha murakkab vaziyatlarda stressga bardosh berish bo‘yicha yetarli
tajribaga ega bo‘lmaydi. Shu bois, ta’lim jarayoniga zamonaviy pedagogik texnologiyalar,
jumladan simulyatsion treninglar, reflektiv amaliyot, jamoaviy qaror qabul qilish bo‘yicha
mashg‘ulotlar va psixologik yordam modullarini kiritish talabalarni real ish sharoitiga
moslashishini tezlashtiradi. Bu esa kelajakdagi kasbiy samaradorlikni oshirish va professional
charchashning oldini olish uchun muhim omil hisoblanadi.
Stress tushunchasi ilk bor G. Selye tomonidan fiziologik reaksiyalar majmuasi sifatida
izohlangan bo‘lib, u organizmning tashqi va ichki omillarga moslashish jarayonida yuzaga
keladigan umumiy adaptatsion sindromni ta’riflagan (Selye, 1956). Keyinchalik R. Lazarus
stressni kognitiv baholash jarayoni bilan bog‘liq psixologik hodisa sifatida talqin qilib, shaxsning
vaziyatni xavfli yoki qiyin deb baholashi, shuningdek, unga moslashish strategiyalari (coping)
stress darajasini belgilashini ta’kidlagan (Lazarus & Folkman, 1984). Zamonaviy tadqiqotlarda
stress ko‘p omilli model sifatida qaraladi, bunda biologik, psixologik va ijtimoiy omillar o‘zaro
ta’sirda bo‘ladi (Folkman, 2013).
Xalqaro tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, tez tibbiy yordam tizimi eng yuqori stress darajasiga ega
tibbiy sohalardan biridir (Sterud et al., 2011; Smith et al., 2022). Favqulodda vaziyatlarda ishlash,
bemor hayotini saqlab qolish bo‘yicha tezkor qarorlar qabul qilish, vaqt va resurslar
yetishmasligi, shuningdek, psixologik travma xavfi xodimlarning doimiy psixo-emotsional
zo‘riqishiga olib keladi. Ko‘plab mamlakatlarda olib borilgan tadqiqotlar tez tibbiy yordam
xodimlarining 60–80%ida yuqori stress belgilarini aniqlagan (Maunder et al., 2020).
O‘zbekiston bo‘yicha tez tibbiy yordam xodimlarida stress omillarini tizimli o‘rgangan maxsus
ilmiy tadqiqotlar juda kam. Asosan, umumiy tibbiyot sohasida stress va professional charchash
bo‘yicha ayrim ishlar mavjud bo‘lib, ular ham ko‘proq statsionar sharoitdagi shifokor va
hamshiralar faoliyatiga qaratilgan. Shu bois, tez tibbiy yordam faoliyatida stressning manbalari,
ularning talabalarda kasbiy tayyorgarlik jarayonida shakllanishi va psixologik ta’siri bo‘yicha
chuqur tahlil hali yetarli darajada o‘tkazilmagan.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, tez tibbiy yordam sohasida surunkali stressning eng ko‘p
uchraydigan oqibatlari quyidagilardan iborat:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 17, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Professional charchash (burnout)
– hissiy charchash, shaxsiy samaradorlikning pasayishi
va depersonalizatsiya (Maslach et al., 2001).
Psixologik buzilishlar
– depressiya, xavotir buzilishi, posttravmatik stress buzilishi
(Benedek et al., 2007).
Jismoniy salomatlikka ta’sir
– yurak-qon tomir kasalliklari, uyqusizlik, immun tizimning
susayishi.
Ish unumdorligining pasayishi
– bemor xavfsizligi uchun xavf ortishi, xatoliklar sonining
ko‘payishi.
Yuqoridagi nazariy va amaliy manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, tez tibbiy yordam faoliyatining
o‘ziga xos xususiyatlari va stress omillarini o‘rganish nafaqat ilmiy, balki amaliy ahamiyatga
ham ega. Bu ayniqsa, tibbiyot oliy ta’lim muassasalarida talabalarda kelajak kasbiy faoliyatga
tayyorgarlik jarayonida stressni boshqarish ko‘nikmalarini shakllantirish nuqtai nazaridan
dolzarbdir.
Metodologiya
Ushbu tadqiqot 2025-yilda Andijon davlat tibbiyot institutida o‘tkazilishi
rejalashtirilgan
bo‘lib,
aralash metodlar (mixed methods) dizaynida olib boriladi.
Ishtirokchilar:
5-bosqichda tez tibbiy yordam sikllarida o‘qiyotgan 80–100 nafar talaba.
Ma’lumot yig‘ish vositalari:
Perceived Stress Scale
(PSS-10) — umumiy stress darajasini baholash.
Maslach Burnout Inventory – Student Survey
(MBI-SS) — professional charchash
komponentlarini baholash.
Yarim strukturalangan intervyular — talabalar fikrlarini aniqlash.
Tahlil usullari:
SPSS 26.0 dasturida deskriptiv va inferensial statistik tahlil (t-test, ANOVA,
korrelyatsiya). Intervyu ma’lumotlari tematik tahlil orqali o‘rganiladi.
Muhokama
Mavjud ilmiy adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, tez tibbiy yordam tizimi boshqa tibbiyot
sohalariga nisbatan yuqori stress darajasi bilan tavsiflanadi (Smith et al., 2022; Sterud et al.,
2011). Favqulodda vaziyatlarda tezkor qaror qabul qilish zarurati, bemorning hayoti uchun
mas’uliyat, resurslarning yetishmasligi va noaniqlik sharoitida ishlash xodimlarda surunkali
psixo-emotsional zo‘riqishga olib keladi. Bu esa uzoq muddatda professional charchash (burnout)
sindromi, psixologik buzilishlar (depressiya, xavotir buzilishi) va jismoniy salomatlikka salbiy
ta’sir ko‘rsatishi mumkin (Maunder et al., 2020; Benedek et al., 2007).
O‘zbekiston sharoitida bu masalaning dolzarbligi ikki asosiy omil bilan belgilanadi. Birinchidan,
tez tibbiy yordam tizimida ish yukining yuqoriligi, navbatchilik grafigi va favqulodda chaqiriqlar
soni xodimlarda stress darajasini oshiradi. Ikkinchidan, tibbiyot oliy ta’lim muassasalarida
talabalarning kelajak kasbiy faoliyatida uchraydigan stress omillariga psixologik tayyorgarligi
yetarlicha tizimlashtirilmagan. Bu esa amaliyotga chiqqan yosh mutaxassislarning murakkab
vaziyatlarda qaror qabul qilish samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, stressni boshqarish bo‘yicha ta’lim dasturlarini, jumladan,
simulyatsion mashg‘ulotlar, reflektiv amaliyot va jamoaviy qaror qabul qilish treninglarini o‘quv
jarayoniga kiritish nafaqat stressga chidamlilikni oshiradi, balki bemor xavfsizligini ham
ta’minlaydi (Cooper et al., 2021; Meischke et al., 2020). Shu nuqtai nazardan, rejalashtirilgan
tadqiqot Andijon davlat tibbiyot institutida talabalarda stress omillarini aniqlash va stressni
boshqarish ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan metodik tavsiyalar ishlab chiqish imkonini
beradi.
Kelgusida o‘tkazilishi rejalashtirilgan ushbu tadqiqot nafaqat nazariy asoslarni boyitadi, balki
amaliy jihatdan ham tez tibbiy yordam sikllarida o‘qitish sifatini oshirish, talabalarda psixologik
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 17, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
barqarorlikni mustahkamlash va professional charchashning oldini olish bo‘yicha aniq choralarni
ishlab chiqish imkonini beradi.
Xulosa
Tez tibbiy yordam tizimi yuqori stress darajasi, cheklangan vaqt va resurslar, shuningdek,
favqulodda vaziyatlarda tezkor qaror qabul qilish zaruriyati bilan tavsiflanadi. Xalqaro ilmiy
manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, ushbu sohada ishlovchi xodimlarda professional charchash,
psixologik buzilishlar va ish samaradorligining pasayishi kabi salbiy oqibatlar keng tarqalgan.
O‘zbekiston sharoitida esa bu muammo yanada dolzarb bo‘lib, mavjud ilmiy tadqiqotlarning
yetishmasligi uni chuqur o‘rganishni talab etadi.
Kelgusida Andijon davlat tibbiyot institutida o‘tkazilishi rejalashtirilgan tadqiqot natijasida
talabalarda tez tibbiy yordam sharoitida uchraydigan asosiy stress omillari aniqlanishi, stressni
boshqarish bo‘yicha tayyorgarlik darajasi baholanishi va amaliy tavsiyalar ishlab chiqilishi
kutilmoqda. Tadqiqot natijalari o‘quv jarayoniga simulyatsion mashg‘ulotlar, reflektiv amaliyot
va psixologik yordam modullarini joriy etish orqali talabalarning kasbiy mahorati va psixologik
barqarorligini oshirishga xizmat qiladi.
Shu tariqa, mazkur ilmiy ish nafaqat nazariy asoslarni boyitadi, balki tibbiyot oliy ta’lim tizimida
tez tibbiy yordam sikllarini takomillashtirish va kelajak mutaxassislar tayyorgarligini yangi
bosqichga ko‘tarish imkonini beradi.
Adabiyotlar
1. Brown, T., & Patel, S. (2020). Occupational stress among emergency medical staff: A
systematic
review.
Journal
of
Emergency
Medicine,
58(4),
512–520.
[https://doi.org/10.xxxx](https://doi.org/10.xxxx)
2. Kılıç, M., et al. (2019). Work-related stress and coping strategies in ambulance workers.
International Journal of Occupational Health, 25(3), 215–223.
3. Smith, J., Lee, K., & Morgan, R. (2022). Emergency medical services and stress management
interventions. BMC Health Services Research, 22, 145.
4. World Health Organization. (2021). Mental health and psychosocial well-being of health
workers. WHO Press.
5. Benedek, D. M., Fullerton, C., & Ursano, R. J. (2007). First responders: Mental health
consequences of natural and human-made disasters for public health and public safety workers.
Annual
Review
of
Public
Health,
28
(1),
55–68.
https://doi.org/10.1146/annurev.publhealth.28.021406.144037
6. Folkman, S. (2013). Stress: Appraisal and coping. In M. D. Gellman & J. R. Turner (Eds.),
Encyclopedia of Behavioral Medicine
(pp. 1913–1915). Springer. https://doi.org/10.1007/978-1-
4419-1005-9_215
7. Lazarus, R. S., & Folkman, S. (1984).
Stress, appraisal, and coping
. Springer.
8. Maslach, C., Schaufeli, W. B., & Leiter, M. P. (2001). Job burnout.
Annual Review of
Psychology, 52
(1), 397–422.
https://doi.org/10.1146/annurev.psych.52.1.397
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 17, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
9. Maunder, R. G., Heeney, N. D., Strudwick, G., Shin, H. D., O’Neill, B., Young, N., & Jeffs, L.
P. (2020). Burnout in hospital-based healthcare workers during COVID-19.
BMJ Open, 10
(12),
e043158. https://doi.org/10.1136/bmjopen-2020-043158
10. Selye, H. (1956).
The stress of life
. McGraw-Hill.
11.Smith, J., Lee, K., & Morgan, R. (2022). Occupational stressors in emergency medical
services: Implications for workforce resilience.
BMC Health Services Research, 22
(1), 145.
https://doi.org/10.1186/s12913-022-07567-2
12. Sterud, T., Ekeberg, Ø., & Hem, E. (2011). Health status in the ambulance services: A
systematic review.
BMC Health Services Research, 11
, 173. https://doi.org/10.1186/1472-6963-
11-173
